آیات و احادیث «روابط اجتماعی، ارتباط با دیگران، زندگی اجتماعی»

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّمَا مَثَلُ الْمَرْأَةِ مَثَلُ الضِّلْعِ الْمُعْوَجِّ؛ إِنْ تَرَكْتَهُ انْتَفَعْتَ بِهِ، وَ إِنْ أَقَمْتَهُ كَسَرْتَهُ.

ترجمه

حکایت [طبیعت] زن، حکایت استخوان خمیده‌ی دنده است؛ اگر آن را به همان حال که هست واگذاری، از آن بهره‌مند می‌شوی، و اگر بخواهی [به زور] صافش کنی، آن را می‌شکنی.

اندکی شرح

این روایت با یک تشبیه زیبا، به تفاوت‌های طبیعی و روان‌شناختی زن و مرد اشاره می‌کند. استخوان دنده برای اینکه بتواند از قلب و اندام‌های حیاتی محافظت کند، «باید» خمیده و قوس‌دار باشد؛ در واقع این خمیدگی نقص آن نیست، بلکه لازمه‌ی کارکرد درست آن است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) با این مثال به مردان یادآوری می‌کنند که روحیات و عواطف زن، ویژگی‌های خاص خودش را دارد. اگر مرد بخواهد زن را دقیقاً مطابق با میل، منطق یا روحیات مردانه‌ی خودش تغییر دهد (تلاش برای صاف کردن دنده)، نه تنها موفق نمی‌شود، بلکه به روح و روان او آسیب جدی می‌زند (شکستن دنده). اما اگر این طبیعت متفاوت را بپذیرد و با آن مدارا کند، می‌تواند از برکات آن بهره‌مند شود؛ چرا که اتفاقاً همین ظرافت‌های عاطفی است که به زن توانایی می‌بخشد تا نقش حیاتی مادری و همسری را به بهترین شکل ایفا کند و کانون خانواده را گرم و زنده نگه دارد.

خداوند متعال

وَ إِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ ‎﴿٤﴾

ترجمه

و به‌راستی که تو از اخلاقی بسیار والا و عظیم برخورداری.

اندکی شرح

منظور از «خُلق عظیم» در این آیه، همان سعه‌صدر، مهربانی، گذشت و مدارای بی‌نظیر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در برخوردهای اجتماعی است. در روزگاری که خشونت و کینه حرف اول را می‌زد، همین اخلاقِ نرم و پرجاذبه بود که سرسخت‌ترین دشمنان را خلع سلاح می‌کرد و دل‌ها را به آغوش اسلام می‌کشاند. این آیه، یک درس و معیارِ همیشگی برای ماست که خود را پیرو آن حضرت می‌دانیم؛ به‌ویژه برای کسانی که دغدغه‌ی ترویج دین را دارند. الگوگیری از اخلاق پیامبر یعنی بدانیم پیش از آنکه حرف‌ها و استدلال‌های ما روی دیگران اثر بگذارد، این «رفتار و اخلاق ما» است که دل‌ها را جذب یا دفع می‌کند. در مکتب پیامبر اکرم، ادعای دین‌داری و دفاع از اسلام، بدون داشتن اخلاق نیکو و مدارا با مردم، هیچ جایگاهی ندارد.

امام صادق علیه السلام

مَا أَظُنُّ رَجُلًا يَزْدَادُ فِي الْإِيمَانِ خَيْرًا، إِلَّا ازْدَادَ حُبًّا لِلنِّسَاءِ.

ترجمه

گمان نمی‌کنم مردی در ایمان خود رشد کند و بر خوبی‌اش افزوده شود، مگر آنکه محبت و مهرورزی‌اش نسبت به زنان [و همسر خود] بیشتر شود.

اندکی شرح

این روایت، نگاه غلط و رایجی را که تصور می‌کند «دین‌داری و تقوا» با «دوری از لذت‌های حلال و بی‌توجهی به همسر» مساوی است، کاملاً رد می‌کند. در منطق اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، رشد معنوی انسان را خشک، خشن و بی‌احساس نمی‌کند؛ بلکه برعکس، هرچه ایمان یک مرد عمیق‌تر می‌شود، قلبش لطیف‌تر شده و ظرفیت محبت و مهرورزی‌اش نسبت به همسرش افزایش می‌یابد. در واقع، عشق به همسر و گرم نگه‌داشتن کانون خانواده، نه تنها مانع مسیر بندگی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های قطعی ارتقای ایمان و تکامل روحی انسان است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

سَجَدَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سَجْدَةً أَطَالَ فِيهَا، فَقَالَ النَّاسُ عِنْدَ انْقِضَاءِ الصَّلَاةِ: يَا رَسُولَ اللهِ، إِنَّكَ سَجَدْتَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ صَلَاتِكَ أَطَلْتَهَا حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ حَدَثَ أَمْرٌ، أَوْ أَنَّهُ أَتَاكَ الْوَحْيُ! فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «كُلُّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ، وَ لَكِنَّ ابْنِي هَذَا ارْتَحَلَنِي، فَكَرِهْتُ أَنْ أُعَجِّلَهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ».

فَكَانَ الْحَسَنُ أَوِ الْحُسَيْنُ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) قَدْ جَاءَ وَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فِي سَجْدَتِهِ، فَامْتَطَى ظَهْرَهُ.

ترجمه

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) [در یکی از نمازهای جماعت] سجده‌ای را بسیار طول دادند. پس از پایان نماز، مردم گفتند: «ای رسول خدا! شما در میان نمازتان سجده‌ای کردید و آن را چنان طول دادید که گمان کردیم اتفاقی افتاده یا وحی بر شما نازل شده است!» پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «هیچ‌کدام از این‌ها نبود؛ بلکه این پسرم [بر پشتم] سوار شده بود و من دلم نیامد او را با شتاب پایین بیاورم، [صبر کردم] تا خودش به خواسته‌اش برسد [و پایین بیاید].»

[راوی می‌گوید:] امام حسن یا امام حسین (علیهماالسلام) آمده بود و در حالی که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در سجده بودند، بر پشتِ ایشان سوار شده بود.

اندکی شرح

گاهی اوقات پدر و مادرها از شیطنت و بازیگوشیِ فرزندانشان کلافه می‌شوند و گمان می‌کنند برای تربیتِ درست، باید همان لحظه با کودک برخورد کنند تا دیگر این کارها را تکرار نکند. اما حقیقت این است که شیطنت و جنب‌وجوش، اقتضای طبیعیِ دنیای کودکی است. وقتی معصوم‌ترین کودکانِ عالَم (امام حسن و امام حسین علیهماالسلام) این‌گونه بازیگوشی می‌کردند، چگونه توقع داریم کودکانِ ما همیشه دست‌به‌سینه و ساکت بنشینند؟

از سوی دیگر، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به عنوان برترین مربّیِ عالَم، نه‌تنها کودک را برای این کار تنبیه یا سرزنش نمی‌کنند، بلکه با مهربانی با دنیای او همراه می‌شوند. وقتی چنین کودکانِ معصومی بازیگوشی می‌کنند و چنان مربّیِ بزرگی به آن‌ها سخت نمی‌گیرد و با اقتضائاتِ کودکانه‌شان راه می‌آید، دیگر چه بهانه‌ای برای ما باقی می‌ماند که این حقِ طبیعی را از کودکانمان بگیریم و با سخت‌گیری‌های بی‌جا، دنیای زیبایشان را خراب کنیم؟

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً لِمَالِهَا وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ، وَ مَنْ تَزَوَّجَهَا لِجَمَالِهَا رَأَى فِيهَا مَا يَكْرَهُ، وَ مَنْ تَزَوَّجَهَا لِدِينِهَا جَمَعَ اللَّهُ لَهُ ذَلِكَ.

ترجمه

هر کس با زنی [تنها] به خاطر ثروتش ازدواج کند، خداوند او را به همان ثروت واگذار می‌کند [و لطف و حمایتش را از او دریغ می‌دارد]؛ و هر کس [صرفاً] به خاطر زیبایی‌اش با او ازدواج کند، سرانجام در او چیزی خواهد دید که مایه ناخشنودی و رنجشِ او می‌شود؛ اما هر کس به خاطر دین و ایمانِ آن زن با او ازدواج کند، خداوند همه آن امتیازات [= ثروت و زیبایی] را نیز برایش فراهم می‌آورد.

اندکی شرح

کسی که در ازدواج فقط به ثروت طرف مقابل طمع می‌کند، در واقع به جای توکل بر روزی‌رسانیِ خدا، به مال دیگری تکیه کرده است. نتیجه این بی‌اعتمادی آن است که خداوند هم او را به همان ثروت واگذار می‌کند و چتر حمایت و برکتش را از آن زندگی برمی‌دارد.

اما درباره زیبایی؛ خاصیت زیبایی ظاهری این است که خیلی زود برای چشم انسان عادی می‌شود. وقتی کسی صرفاً مجذوب چهره می‌شود، پس از فروکش کردن هیجانات اولیه، تازه با رفتار و باطن همسرش روبه‌رو می‌شود. اگر آن چهره زیبا با بدخلقی یا خودخواهی همراه باشد، یک اتفاق مهم در روان انسان می‌افتد: آزردگی‌های مداومِ روحی، تصویر آن زیبایی را در ذهن کاملاً تخریب می‌کند. وقتی انسان از کسی رفتار تلخی می‌بیند، آن چهره دیگر برایش جذاب نیست، بلکه به سوهان روح و یادآورِ تنش تبدیل می‌شود. اما در نقطه مقابل، اگر ملاک اصلی «دین و ایمان» باشد، معادله کاملاً برعکس می‌شود. همسری که به واسطه پایبندی به دین، انسانی خوش‌رو، صبور و متعهد است، به روان شریک زندگی‌اش آرامش تزریق می‌کند. این امنیت عاطفی باعث می‌شود که حتی یک چهره معمولی، به مرور زمان در چشم همسرش بی‌نهایت شیرین و زیبا جلوه کند. از سوی دیگر، همراهی با چنین همسری که اهل قناعت است و از اسراف و چشم‌وهم‌چشمی دوری می‌کند، در کنار برکتِ الهی، مسیر رسیدن به رفاه و ثروت را نیز برایشان هموار می‌سازد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

قَامَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خَطِيباً فَقَالَ: «أَيُّهَا النَّاسُ، إِيَّاكُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ». قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَ مَا خَضْرَاءُ الدِّمَنِ؟ قَالَ: «الْمَرْأَةُ الْحَسْنَاءُ فِي مَنْبِتِ السَّوْءِ».

ترجمه

پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) برای سخنرانی برخاستند و فرمودند: «ای مردم! از گیاه سرسبزی که در لجن‌زار روییده بپرهیزید.» عرض شد: ای رسول خدا! منظور از گیاه سرسبزی که در لجن‌زار روییده چیست؟ فرمودند: «زن زیبارویی که در خانواده‌ای بد [و محیطی فاسد] پرورش یافته باشد.»

اندکی شرح

پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) با این تشبیه، روی یک واقعیت مهم دست می‌گذارند: ما انسان‌ها، خواسته یا ناخواسته، خلق‌وخو، خط قرمزها و سبک زندگیِ محیطی که در آن بزرگ شده‌ایم را جذب می‌کنیم. در واقع، خانواده فقط جایی برای قد کشیدنِ ما نیست؛ بلکه دقیقاً مثل همان خاکی است که تمامِ ویژگی‌هایش به خوردِ وجودمان می‌رود. البته نه اینکه انسان نتواند مسیرش را از خانواده‌اش جدا کند؛ اما واقعیت این است که پاک کردنِ اثراتِ یک تربیتِ مسموم و ناهنجاری‌هایی که از کودکی در وجودِ فرد رسوب کرده، کار بسیار سخت و زمان‌بری است. هشدار پیامبر برای این است که هنگام ازدواج، صرفاً محوِ ظاهرِ جذابِ طرف مقابل نشویم. در واقع اگر کسی در چنین محیطی بزرگ شده، باید با تحقیق و دقتِ مضاعف مطمئن شویم که واقعاً توانسته خودش را از آن آسیب‌ها حفظ کند؛ چون در روزهای سختِ زندگی و در تربیتِ فرزندان، این «زیبایی» نیست که به کار می‌آید، بلکه همان «ریشه‌های پنهان» و خُلقیاتِ درونی است که خودش را نشان می‌دهد.

خداوند متعال

فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِينَ ‎﴿٦٠﴾‏ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَىٰ إِنَّا لَمُدْرَكُونَ ‎﴿٦١﴾‏ قَالَ كَلَّا ۖ إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ ‎﴿٦٢﴾‏

ترجمه

سرانجام فرعونیان به هنگام طلوع آفتاب به تعقیب آنان [= موسی و بنی‌اسرائیل] پرداختند. (۶۰) و هنگامی که دو گروه یکدیگر را دیدند، یاران موسی گفتند: «ما قطعاً گرفتار خواهیم شد!» (۶۱) [موسی با قاطعیت] گفت: «هرگز چنین نیست! بی‌شک پروردگارم با من است و به‌زودی مرا راهنمایی خواهد کرد.» (۶۲)

اندکی شرح

این آیات تقابل «نگاه مادی» و «نگاه توحیدی» را در لحظات حساس به تصویر می‌کشد. یاران موسی با دیدن لشکر فرعون، تنها اسباب ظاهری را دیدند و گفتند: «کارمان تمام است و گرفتار شدیم». اما موسی (علیه‌السلام) در همان شرایط، با قاطعیتی بی‌نظیر (کَلّا) این بن‌بستِ ظاهری را نفی می‌کند. تفاوت این دو نگاه در درکِ «حضور و همراهی خدا» است. این پیامِ قرآنی، دقیقاً الگویی برای حال امروزِ ما در تقابل با استکبار جهانی و رویارویی با آمریکا و رژیم صهیونیستی است. در شرایطی که هجمه‌های سنگینِ نظامی و فشارهای همه‌جانبه‌ی دشمن ممکن است عده‌ای را مرعوب کرده و به این نتیجه برساند که در برابر این ابرقدرت‌ها «دیگر کار تمام است و در بن‌بست گیر افتاده‌ایم» (إِنَّا لَمُدْرَكُونَ)، همین منطقِ قرآنیِ مقاومت به ما می‌آموزد که با تکیه بر قدرت الهی محکم بایستیم و بگوییم: «هرگز چنین نیست! خدا با ماست» (كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي). خداوند همان‌طور که با شکافتن دریا، از دلِ آن بن‌بستِ ظاهری، راهی به سوی پیروزیِ قاطع گشود، امروز نیز اگر با اقتدار و ایمان بر سر اصول خود بایستیم، معادلات مادی را بر هم زده و جبهه حق را بر دشمنانش چیره خواهد ساخت.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

تَصَدَّقُوا وَ لَوْ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ، وَ لَوْ بِبَعْضِ صَاعٍ، وَ لَوْ بِقَبْضَةٍ، وَ لَوْ بِبَعْضِ قَبْضَةٍ، وَ لَوْ بِتَمْرَةٍ، وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ؛ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ لَيِّنَةٍ. فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَاقٍ اللَّهَ، فَقَائِلٌ لَهُ: أَ لَمْ أَفْعَلْ بِكَ؟ أَ لَمْ أَجْعَلْكَ سَمِيعاً بَصِيراً؟ أَ لَمْ أَجْعَلْ لَكَ مَالاً وَ وَلَداً؟ فَيَقُولُ: بَلَى. فَيَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: فَانْظُرْ مَا قَدَّمْتَ لِنَفْسِكَ. قَالَ: فَيَنْظُرُ قُدَّامَهُ وَ خَلْفَهُ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ، فَلَا يَجِدُ شَيْئاً يَقِي بِهِ وَجْهَهُ مِنَ النَّارِ.

ترجمه

صدقه بدهید؛ حتی اگر به اندازه یک صاع (حدود سه کیلو) خرما باشد، یا بخشی از آن، یا یک مشت، یا بخشی از یک مشت، یا یک دانه خرما، و یا حتی نیمی از یک دانه خرما. و کسی که [هیچ‌کدام از این‌ها را] نداشت، با سخنی نرم و مهربانانه [با نیازمندان برخورد کند]. چرا که هر یک از شما [در روز قیامت] با خداوند دیدار خواهد کرد و خدا به او خواهد گفت: «آیا به تو نیکی نکردم؟ آیا تو را شنوا و بینا نیافریدم؟ آیا به تو مال و فرزند نبخشیدم؟» بنده پاسخ می‌دهد: «چرا، همین‌طور است.» آنگاه خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «حالا نگاه کن ببین برای [نجاتِ] خودت چه پیش فرستاده‌ای؟» [سپس پیامبر] فرمودند: «آن شخص به پیش رو، پشت سر، سمت راست و سمت چپ خود نگاه می‌کند، اما [اگر دستش از کار خیر خالی باشد] هیچ چیزی که بتواند با آن چهره‌اش را از آتش حفظ کند، نمی‌یابد.»

اندکی شرح

پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) با ذکرِ مقادیرِ بسیار اندک (تا حدِ نیمی از یک خرما)، می‌خواهند این باور را در ما ایجاد کنند که هیچ‌کس آن‌قدر فقیر نیست که نتواند کار خیری کند؛ حتی اگر دستِ کسی کاملاً خالی باشد، «خوش‌زبانی و برخوردِ انسانی» با نیازمند، برای او حکم صدقه را دارد. اما اوج هشدارِ این حدیث در گفتگوی خداوند با بنده است. وقتی خدا نعمت‌هایی مثل «چشم و گوش» و «مال و فرزند» را یادآوری می‌کند، در واقع دارد به «سرمایه‌هایی» اشاره می‌کند که برای کار خیر در اختیار ما گذاشته بود. چشم و گوش ابزارهایی هستند تا دردِ دیگران را ببینیم و بشنویم؛ و مال و فرزند، امکاناتی برای گره‌گشایی‌اند. پیامِ نهفته‌ی این پرسشِ الهی این است: «من این سرمایه‌ها و ابزارها را در اختیار تو گذاشتم؛ چرا با وجود این امکانات، هیچ سپری برای امروزت فراهم نکردی؟» اینجاست که حسرت انسان به اوج می‌رسد؛ چرا که می‌فهمد با دستِ پُر به دنیا آمده بود، اما به خاطر غفلت، با دستِ خالی به آخرت بازگشته است.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ ‎﴿٧﴾‏

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر [دین و راهِ] خدا را یاری کنید، او نیز شما را یاری خواهد کرد و گام‌هایتان را استوار می‌دارد.

اندکی شرح

این آیه یک فرمولِ قطعی و امیدبخش را برای عبور از بحران‌ها بیان می‌کند. خداوند به صراحت می‌گوید که امداد و پشتیبانیِ او بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه یک شرط اساسی دارد: «ابتدا شما باید به میدان بیایید». یاری کردنِ خدا، یعنی دفاع از حق، ایستادن پای اصول و انجام وظیفه در شرایط سخت. پیام آیه این است که اگر ما سهم خودمان را انجام دهیم و منفعل نباشیم، پشتیبانیِ قدرتِ بی‌نهایتِ خدا قطعی است.

امروز که در میانه‌ی یک رویاروییِ مستقیم و تبادلِ سنگینِ آتش با آمریکا قرار داریم، نکته‌ی بسیار زیبا و آرام‌بخشِ آیه در عبارت «یُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» (گام‌هایتان را استوار می‌کند) بیش از پیش خودنمایی می‌کند. در چنین تقابل‌های نفس‌گیری، بزرگ‌ترین خطر، لرزیدنِ دل‌ها، ناامیدی و عقب‌نشینی است. قرآن وعده می‌دهد که اگر برای خدا قدم بردارید {یعنی در برابر متجاوز بایستید و از جبهه‌ی حق دفاع کنید}، خداوند نه تنها در صحنه‌ی نظامی و محاسباتِ مادی شما را یاری می‌کند، بلکه چنان صلابت و آرامشی به قلب‌هایتان می‌بخشد که هیچ تهدید، بمباران و هیاهویی نتواند اراده‌تان را در هم بشکند.

امام صادق علیه السلام

لَا تَغْتَرُّوا بِصَلَاتِهِمْ وَ لَا بِصِيَامِهِمْ، فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَّمَا لَهِجَ بِالصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَكَهُ اسْتَوْحَشَ، وَ لَكِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ.

ترجمه

فریب نماز و روزه افراد را نخورید؛ چرا که گاهی انسان چنان به نماز و روزه عادت می‌کند که اگر آن را کنار بگذارد، دچار اضطراب [و ناآرامی] می‌شود. بلکه آنان را با «راست‌گویی» و «امانت‌داری» بیازمایید.

اندکی شرح

ما در تصمیمات مهم زندگی {مثل ازدواج، شراکت مالی یا سپردن مسئولیت‌ها} ناگزیریم افراد را ارزیابی کنیم. گاهی دیدنِ تقوای ظاهریِ یک نفر (مثل نماز و روزه) باعث می‌شود چشم‌بسته به او اعتماد کنیم. اما این روایت هشدار می‌دهد که عباداتِ فردی، گاهی از روی اخلاص نیستند؛ بلکه صرفاً به یک «عادتِ رفتاری» تبدیل شده‌اند، تا جایی که شخص اگر آن‌ها را ترک کند، نه از ترس خدا، بلکه صرفاً به خاطر به هم خوردنِ عادتش احساس ناآرامی می‌کند. به همین دلیل، امام (علیه‌السلام) برای سنجش عیارِ واقعیِ افراد، ما را به «رفتار اجتماعی» آن‌ها ارجاع می‌دهند. در بزنگاه‌هایی که پای منافع شخصی به میان می‌آید، دروغ گفتن یا خیانت بسیار وسوسه‌انگیز است. کسی که در این شرایطِ سخت، روی خواسته‌ی نفسِ خود پا می‌گذارد و «راست‌گویی» و «امانت‌داری» را انتخاب می‌کند، نشان می‌دهد که دین‌داری‌اش ریشه‌دار و واقعی است، نه صرفاً یک عادتِ ظاهری.

امام علی علیه السلام

كَتَبَ اللَّهُ الْجِهَادَ عَلَى الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ؛ فَجِهَادُ الرَّجُلِ بَذْلُ مَالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتَّى يُقْتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ أَنْ تَصْبِرَ عَلَى مَا تَرَى مِنْ أَذَى زَوْجِهَا وَ غَيْرَتِهِ.

ترجمه

خداوند جهاد را بر مردان و زنان مقرر کرده است؛ جهادِ مرد آن است که مال و جانِ خویش را فدا کند تا جایی که در راه خدا کشته شود، و جهادِ زن آن است که در برابر آزار و اذیتِ [احتمالیِ] شوهرش و غیرت‌ورزیِ او [که گاه موجب سخت‌گیری می‌شود]، صبر و شکیبایی پیشه کند.

اندکی شرح

اشاره امام (علیه‌السلام) به «آزار و غیرت‌ورزی شوهر» به هیچ‌وجه به معنای تأیید بدرفتاریِ مرد یا دادنِ حقِ ظلم به او نیست؛ چرا که در روایات متعددِ دیگر، آزار دادنِ همسر به شدت نهی شده است. بلکه هدفِ این کلام، تغییرِ نگاه به صبرِ زن و تبدیلِ آن از یک «تحملِ انفعالی» به یک «مأموریت و جهادِ مقدس» است.

دین به جای آنکه زن را در برابر ناملایماتِ رفتاری به پرخاشگری متقابل یا ویران کردنِ سریعِ خانواده تشویق کند، صبوریِ او برای حفظ کانون خانواده را یک مسئولیتِ پربرکت می‌داند. پیامِ امیدبخشِ حدیث این است که اگر زنی در برابر تندخویی‌ها یا سخت‌گیری‌های همسرش خویشتن‌داری نشان دهد، خداوند این صبوری را هم‌وزنِ فداکاریِ یک رزمنده در میدان جنگ ارزش‌گذاری کرده و پاداشِ والای یک «مجاهد» را به او می‌بخشد. (البته روشن است که این صبوری و مسئولیتِ الهی، ناظر به مدیریتِ چالش‌های رایجِ زندگی است، نه تن دادن به ظلم‌های غیرقابل تحمل و آسیب‌های ویرانگر).

امام باقر علیه السلام

«الْخَيْرُ كُلُّهُ فِي السَّيْفِ، وَ تَحْتَ السَّيْفِ، وَ فِي ظِلِّ السَّيْفِ». قَالَ [الرَّاوِي]: وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: «إِنَّ الْخَيْرَ كُلَّ الْخَيْرِ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ».

ترجمه

«تمام خیر و برکت در شمشیر، زیرِ شمشیر و در سایه‌ی شمشیر است.» [راوی] می‌گوید: همچنین شنیدم که ایشان می‌فرمودند: «بی‌شک تمام خیر و خوبی، تا روز قیامت به پیشانیِ اسب‌های [میدان نبرد] گره خورده است.»

اندکی شرح

این روایت با ادبیاتی حماسی و نمادین، به یک واقعیت مهم و همیشگی در زندگی بشر اشاره می‌کند: «اهمیت قدرت و آمادگی دفاعی». شمشیر و اسب در این کلام، نمادِ قدرت نظامی، تجهیزاتِ نبرد و توانِ بازدارندگی هستند. اینکه امام (علیه‌السلام) «تمام خیر» را در سایه شمشیر و گره‌خورده به اسب‌های جنگی می‌دانند، به این معناست که در دنیایی که ظالمان و متجاوزان حضور دارند، هیچ خیر، امنیت، عدالت و پیشرفتی بدون داشتنِ قدرتِ دفاعی پایدار نخواهد ماند. در واقع، امنیت پیش‌شرطِ تحققِ تمام خوبی‌هاست. عبارت «تا روز قیامت» نیز تأکید می‌کند که قانونِ «حفظ حق از طریق قدرت»، یک اصلِ همیشگی است و جامعه‌ی مؤمنان هرگز نباید با خوش‌خیالی، از تقویت توانِ نظامی و دفاعیِ خود غافل شود.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ۚ إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ۚ وَ إِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَفْقَهُونَ ‎﴿٦٥﴾

ترجمه

ای پیامبر! مؤمنان را به نبرد [با دشمن] برانگیز. اگر از میان شما بیست نفرِ مقاوم و ثابت‌قدم باشند، بر دویست نفر غلبه خواهند کرد؛ و اگر از شما صد نفر باشند، بر هزار نفر از کافران پیروز می‌شوند؛ چرا که آنان گروهی هستند که [حقایق را] درک نمی‌کنند [و انگیزه‌ای فراتر از مادیات ندارند].

اندکی شرح

قرآن در این آیه پرده از یک حقیقت مهم در میدان مبارزه برمی‌دارد: برتریِ یک نفر بر ده نفر! ریشه این برتریِ چشمگیر در تجهیزات نظامی نیست، بلکه در تفاوتِ «انگیزه و فهم» دو جبهه است. لشکر کفر چون حقیقت هستی و قدرت خدا را درک نمی‌کند (لَا يَفْقَهُونَ)، انگیزه‌اش از جنگیدن محدود به منافع مادی، تعصبات کور یا ترس از فرماندهان است. چنین نیرویی در برابر فشارهای سختِ جنگ، خیلی زود روحیه‌اش را می‌بازد و کم می‌آورد. اما در مقابل، مؤمنان چون به خدا و هدفشان ایمان دارند، به چنان استقامت و شجاعتی (صَابِرُونَ) دست پیدا می‌کنند که قدرت روحیِ یک نفر از آن‌ها، با ده نفر از لشکری که هیچ پشتوانه معنوی و درک درستی از حقیقت ندارد، برابری می‌کند.

خداوند متعال

... فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَ جُنُودِهِ ۚ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللَّهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ ۗ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ‎﴿٢٤٩﴾

ترجمه

هنگامی که طالوت و افراد باایمانی که همراهش بودند از آن [نهر] گذشتند، [عده‌ای با دیدن لشکر دشمن جا زدند و] گفتند: «امروز ما هیچ توانی برای مقابله با جالوت و سپاهیانش نداریم.» اما آنان که به دیدار پروردگارشان یقین داشتند [و از مرگ در راه خدا نمی‌هراسیدند]، گفتند: «چه بسیار گروه‌های کوچکی که به اذن [و یاری] خدا، بر لشکرهای عظیمی پیروز شده‌اند؛ و خداوند با صابران [و استقامت‌کنندگان] است.»

اندکی شرح

این آیه تقابل دو نگاهِ متفاوت را در میدان مبارزه نشان می‌دهد. گروه اول کسانی هستند که تنها به معادلات مادی و برتریِ عددیِ دشمن نگاه می‌کنند و به همین دلیل، خیلی زود مرعوب شده و دچار ناامیدی می‌شوند. اما گروه دوم، کسانی‌اند که به قدرت بی‌نهایتِ پروردگارشان یقین دارند و افق دیدشان به معادلات ظاهری محدود نیست. پیام اصلی آیه این است که در دستگاه محاسباتیِ خداوند، «تعداد نفرات و تجهیزات» تعیین‌کننده نهاییِ سرنوشتِ جنگ نیست. وقتی مؤمنان به جای ترس از هیاهوی دشمن، به خدا تکیه کنند و در میدان ثابت‌قدم بمانند، اراده الهی بر تمام معادلات مادی غلبه کرده و یک گروه کوچک را بر لشکری انبوه پیروز می‌گرداند.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ‎﴿٤٥﴾‏ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ ۖ وَ اصْبِرُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ‎﴿٤٦﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که [در میدان رویارویی] با گروهی [از دشمنان] برخورد کردید، ثابت‌قدم بمانید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که رستگار [و پیروز] شوید. (۴۵) و از خدا و پیامبرش فرمان ببرید و با یکدیگر نزاع و کشمکش نکنید؛ چرا که سست می‌شوید و قدرت و شوکتتان از بین می‌رود. و شکیبایی پیشه کنید؛ بی‌شک خداوند با شکیبایان است. (۴۶)

اندکی شرح

قرآن روی یک «آفتِ درونیِ مُهلک» دست می‌گذارد و هشدار می‌دهد که کشمکش‌های داخلی و دوقطبی‌های کاذب، شما را از درون پوک می‌کند (فَتَفْشَلُوا) و اُبُهت و قدرتِ بازدارندگی‌تان را در چشم دشمن بر باد می‌دهد (وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ).

اما یک سوال: آیا برای حفظ وحدت و پرهیز از نزاع، باید در برابر تفکراتِ غلط (مثل اعتماد به دشمن) سکوت کرد و به انفعال تن داد؟ قرآن پاسخ را در متنِ همین آیات داده است؛ محورِ این همبستگی باید «اطاعت از خدا و پیامبر» (پایبندی به اصول و خط رهبری) و هدفِ آن «ایستادگی در برابر دشمن» (فَاثْبُتُوا) باشد. در واقع، قرآن ما را به «وحدت بر محورِ مقاومت» فرامی‌خواند، نه وحدت بر سرِ تسلیم!

نکته‌ی بسیار ظریف اینجاست که قرآن از «تَنازُع» (یقه‌گیری، توهین، لجبازی و تخریبِ یکدیگر) نهی می‌کند، نه از «دفاع از حق». پافشاریِ منطقی بر اصول و روشنگریِ دلسوزانه برای آگاه کردنِ جامعه، مصداقِ نزاع و تفرقه‌افکنی نیست؛ بلکه یک وظیفه‌ی قطعی است. ما موظفیم روی خطِ مقاومت محکم بایستیم، اما با ادبیاتی مستدل و بدونِ پرخاشگری؛ تا هم «اصول» حفظ شود و هم «انسجامِ» جامعه در برابر دشمن آسیب نبیند.