آیات و احادیث «جبهه‌بندی اعتقادی و مرزبندی‌های دینی»

امام صادق علیه السلام

مَا أَظُنُّ رَجُلًا يَزْدَادُ فِي الْإِيمَانِ خَيْرًا، إِلَّا ازْدَادَ حُبًّا لِلنِّسَاءِ.

ترجمه

گمان نمی‌کنم مردی در ایمان خود رشد کند و بر خوبی‌اش افزوده شود، مگر آنکه محبت و مهرورزی‌اش نسبت به زنان [و همسر خود] بیشتر شود.

اندکی شرح

این روایت، نگاه غلط و رایجی را که تصور می‌کند «دین‌داری و تقوا» با «دوری از لذت‌های حلال و بی‌توجهی به همسر» مساوی است، کاملاً رد می‌کند. در منطق اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، رشد معنوی انسان را خشک، خشن و بی‌احساس نمی‌کند؛ بلکه برعکس، هرچه ایمان یک مرد عمیق‌تر می‌شود، قلبش لطیف‌تر شده و ظرفیت محبت و مهرورزی‌اش نسبت به همسرش افزایش می‌یابد. در واقع، عشق به همسر و گرم نگه‌داشتن کانون خانواده، نه تنها مانع مسیر بندگی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های قطعی ارتقای ایمان و تکامل روحی انسان است.

خداوند متعال

وَ جَحَدُوا بِهَا وَ اسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا ... ‎﴿١٤﴾

ترجمه

و [فرعونیان] با آنکه در عمق جانشان به حقانیتِ آن [معجزات] یقین داشتند، اما از روی ستمگری و برتری‌جویی، آن را انکار کردند.

اندکی شرح

این آیه با قرار دادنِ دو کلمه «یقین» (اسْتَيْقَنَتْهَا) و «انکار» (جَحَدُوا) در کنار هم، پرده از یک واقعیتِ بسیار مهم برمی‌دارد: «دانستن» با «ایمان داشتن» فرق دارد. خیلی‌ها گمان می‌کنند همین که با دلیل و منطق حقیقتی را فهمیدند، کار تمام است و به آن ایمان آورده‌اند. اما علم به تنهایی ایمان نیست؛ بلکه ایمان معجونی از «علمِ عقل» و «همراهیِ دل» است. برای درک بهتر این موضوع، کسی را در نظر بگیرید که از نظر علمی «یقین» دارد سیگار کشنده است، اما باز هم سیگار می‌کشد. در اینجا عقلِ او ضررِ سیگار را فهمیده، اما به این مضر بودن «ایمان» نیاورده است؛ چرا که دلش هنوز درگیرِ لذتِ آن است و با عقل همراهی نمی‌کند.

اما در پذیرش حقایق الهی، چرا دل زیر بارِ حقیقتی که عقل فهمیده نمی‌رود؟ آیه دلیلِ این نوع لجبازی را «ظُلماً و عُلُوّاً» (ستم و برتری‌جویی) می‌داند. در این ماجرا، فرعونیان معجزات حضرت موسی را دیدند و عقلشان کاملاً فهمید که او بر حق است؛ اما پیش خودشان حساب کردند که اگر این حقیقت را بپذیرند، باید از قدرت، ثروت و جایگاهِ خداییِ خود دست بکشند. در واقع، چون «دلِ» آن‌ها اسیرِ این منافع و غرور بود، با عقلشان همراهی نکرد و با اینکه در درونشان می‌دانستند حق چیست، آگاهانه آن را پس زدند.

برای حل این مشکل باید بدانیم که روشِ همراه کردنِ «عقل» با روشِ همراه کردنِ «دل» کاملاً متفاوت است. عقل با استدلال، منطق و مطالعه قانع می‌شود؛ اما دل با «تقوا، مراقبت و عمل» رام می‌شود. برنامه‌های عملیِ دین {مثل نماز اول وقت، بیداریِ سحر، انتخاب دوستِ مناسب، یا رفتن به زیارت اربعین} در کنار سایر حکمت‌ها و برکاتشان، نقش بسیار مهمی در همین زمینه دارند. این اعمالِ مستمر، دل را نرم و تربیت می‌کنند تا در برابر حقیقتی که عقل فهمیده، لجبازی نکند و با آن هماهنگ شود.

خداوند متعال

ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوأَىٰ أَن كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَ كَانُوا بِهَا يَسْتَهْزِئُونَ ‎﴿١٠﴾‏

ترجمه

در نهایت، سرانجامِ کسانی که مرتکبِ زشتی‌ها شدند، به آنجا ختم شد که آیات خدا را تکذیب کردند و همواره آن‌ها را به مسخره می‌گرفتند.

اندکی شرح

قرآن در این آیه، به یکی از ظریف‌ترین و در عین حال خطرناک‌ترین ویژگی‌های درون انسان اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه «رفتارِ غلط، عقیده را نابود می‌کند». وقتی انسان دست به گناه و زشتی می‌زند، در درونش دچار یک تضادِ آزاردهنده و عذاب وجدان می‌شود؛ چرا که رفتارِ او با باورهایش {مثل وجود خدا و روز حساب} هم‌خوانی ندارد. در این نقطه، فرد بر سر یک دوراهی قرار می‌گیرد: یا باید از گناه دست بکشد تا آرامش درونی‌اش برگردد، یا باید باورش را تغییر دهد تا بتواند بدون مزاحمتِ وجدان، به مسیرِ خطای خود ادامه دهد. وقتی کسی بر گناه پافشاری می‌کند و نمی‌خواهد از آن دست بکشد، ناچاراً راه دوم را انتخاب می‌کند. او برای توجیهِ سبک زندگی‌اش و خاموش کردنِ کاملِ صدای وجدان، ابتدا صورت‌مسئله را پاک کرده و حقیقت را «انکار» می‌کند (كَذَّبُوا). اما کار به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ او برای اینکه به خودش و دیگران ثابت کند که هیچ ترسی در دل ندارد و راهش کاملاً درست است، حالت تهاجمی می‌گیرد و مقدسات را به «تمسخر» می‌کشد (يَسْتَهْزِئُونَ). در واقع، قرآن به زیبایی نشان می‌دهد که ریشه بسیاری از دین‌ستیزی‌ها و تمسخرِ حقایق، نه در استدلال‌های منطقی، بلکه در لجاجتِ ناشی از آلودگی‌های عملی است.

امام علی علیه السلام

انْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ، فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ، وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ؛ فَلَنْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدًى، وَ لَنْ يُعِيدُوكُمْ فِي رَدًى. فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا، وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا؛ وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا، وَ لَا تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا.

ترجمه

[ای مردم!] به اهل‌بیت پیامبرتان چشم بدوزید؛ همواره در مسیر آنان گام بردارید و پا جای پایشان بگذارید؛ چرا که آنان هرگز شما را از راه هدایت بیرون نمی‌برند و به تباهی و گمراهی بازنمی‌گردانند. پس اگر توقف کردند [و دست نگه داشتند]، شما نیز توقف کنید، و اگر به پا خاستند، شما هم به پا خیزید. از آنان پیشی نگیرید که گمراه می‌شوید، و از ایشان عقب نمانید که نابود خواهید شد.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این خطبه، یک شاخصِ قطعی برای در امان ماندن از انحراف ارائه می‌دهند. از آنجا که اهل‌بیت (علیهم‌السلام) دارای مقام «عصمت» هستند، تنها راهنمایانی محسوب می‌شوند که پیروی از آن‌ها، سعادت انسان را صددرصد تضمین می‌کند. منطقِ امام بسیار روشن و عقلانی است: در یک مسیر سخت و مه‌آلود، اگر از راهنمای راه‌بلد جلو بزنیم، قطعاً گم می‌شویم و اگر از سرِ ترس یا خستگی عقب بمانیم، آسیب می‌بینیم. تنها راهِ سالم رسیدن، «هم‌قدمیِ مطلق» با رهبران الهی است؛ چه زمانی که مانند امام حسن (علیه‌السلام) مصلحت را در نرمش و توقف می‌بینند، و چه زمانی که مانند امام حسین (علیه‌السلام) فرمانِ قیام و مبارزه صادر می‌کنند.

این منطقِ عقلانی و تشکیلاتی، مختصِ زمان حضور امام معصوم نیست؛ بلکه در دوران غیبت نیز، امتدادِ همین مسیر در پیروی از «ولی‌فقیه» تجلی می‌یابد. در بزنگاه‌های حساسِ سیاسی و اجتماعی، معمولاً دو گروه به کشور آسیب می‌زنند: اول کسانی که از روی احساسات، کاسه داغ‌تر از آش می‌شوند و با تندروی، جلوتر از رهبری حرکت کرده و هزینه‌تراشی می‌کنند؛ و دوم کسانی که به خاطر محافظه‌کاری یا عافیت‌طلبی، وقتی باید پای کار باشند، جا می‌زنند. کلام امام به ما می‌آموزد که هنرِ حرکتِ درست، تنظیمِ دقیقِ سرعت با ضرب‌آهنگِ رهبری است؛ نه یک قدم جلوتر، نه یک قدم عقب‌تر.

امام صادق علیه السلام

لَا تَغْتَرُّوا بِصَلَاتِهِمْ وَ لَا بِصِيَامِهِمْ، فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَّمَا لَهِجَ بِالصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَكَهُ اسْتَوْحَشَ، وَ لَكِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ.

ترجمه

فریب نماز و روزه افراد را نخورید؛ چرا که گاهی انسان چنان به نماز و روزه عادت می‌کند که اگر آن را کنار بگذارد، دچار اضطراب [و ناآرامی] می‌شود. بلکه آنان را با «راست‌گویی» و «امانت‌داری» بیازمایید.

اندکی شرح

ما در تصمیمات مهم زندگی {مثل ازدواج، شراکت مالی یا سپردن مسئولیت‌ها} ناگزیریم افراد را ارزیابی کنیم. گاهی دیدنِ تقوای ظاهریِ یک نفر (مثل نماز و روزه) باعث می‌شود چشم‌بسته به او اعتماد کنیم. اما این روایت هشدار می‌دهد که عباداتِ فردی، گاهی از روی اخلاص نیستند؛ بلکه صرفاً به یک «عادتِ رفتاری» تبدیل شده‌اند، تا جایی که شخص اگر آن‌ها را ترک کند، نه از ترس خدا، بلکه صرفاً به خاطر به هم خوردنِ عادتش احساس ناآرامی می‌کند. به همین دلیل، امام (علیه‌السلام) برای سنجش عیارِ واقعیِ افراد، ما را به «رفتار اجتماعی» آن‌ها ارجاع می‌دهند. در بزنگاه‌هایی که پای منافع شخصی به میان می‌آید، دروغ گفتن یا خیانت بسیار وسوسه‌انگیز است. کسی که در این شرایطِ سخت، روی خواسته‌ی نفسِ خود پا می‌گذارد و «راست‌گویی» و «امانت‌داری» را انتخاب می‌کند، نشان می‌دهد که دین‌داری‌اش ریشه‌دار و واقعی است، نه صرفاً یک عادتِ ظاهری.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَ النَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ ۘ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ وَ مَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ‎﴿٥١﴾‏ فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَىٰ أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ ۚ فَعَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِّنْ عِندِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا أَسَرُّوا فِي أَنفُسِهِمْ نَادِمِينَ ‎﴿٥٢﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! یهود و نصاری را به عنوان سرپرست و تکیه‌گاهِ خود نگیرید؛ آنان [در برابر شما، تنها] حامی و سرپرستِ یکدیگرند. و هر کس از شما که ولایتِ آنان را بپذیرد [و به آن‌ها تکیه کند]، قطعاً از خودِ آن‌ها محسوب می‌شود. بی‌شک خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند. (۵۱) اما کسانی را که در دل‌هایشان بیماری [ترس و ضعفِ ایمان] است می‌بینی که برای [نزدیکی به] آنان بر یکدیگر سبقت می‌گیرند و [در توجیه کارشان] می‌گویند: «می‌ترسیم حادثه ناگواری برایمان پیش بیاید [و دچار بحران شویم]!» اما امید است خداوند پیروزیِ [قاطعی] یا پیشامدی از جانب خود [به نفع مؤمنان] پیش آورد، تا آنان از آنچه در دل‌های خود پنهان می‌کردند [و پنهانی به دشمن دل می‌بستند]، سخت پشیمان شوند. (۵۲)

اندکی شرح

قرآن کریم در این آیات، دیپلماسی، گفت‌وگو یا معاهداتِ عادلانه را نفی نمی‌کند؛ بلکه آنچه به شدت مذموم دانسته و از آن نهی می‌کند، «پذیرشِ هژمونی و سرپرستیِ بیگانگان» (اتخاذِ اولیاء) و گره زدنِ سرنوشتِ جامعه به دستِ آن‌هاست. قرآن ریشه این تمایلِ افراطی برای پناه بردن به آغوش دشمن را نه در یک دیپلماسیِ عقلانی، بلکه در «بیماریِ دل» و «ترس از بحران‌ها» (نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ) می‌داند. در واقع، افرادِ مرعوب گمان می‌کنند با انفعال، امتیاز دادن و زیرِ بلیتِ دشمن رفتن، می‌توانند برای خود امنیت و رفاه بخرند؛ در حالی که تکیه بر جبهه‌ای که تنها حامیِ منافعِ خودش است (بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ)، در نهایت دستاوردی جز خسارت و پشیمانی نخواهد داشت.

امام علی علیه السلام

سَأَلَهُ ذِعْلِبٌ الْيَمَانِيُّ فَقَالَ: هَلْ رَأَيْتَ رَبَّكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ علیه السلام: أَ فَأَعْبُدُ مَا لَا أَرَى؟ قَالَ: وَ كَيْفَ تَرَاهُ؟ قَالَ: لَا تُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ وَ لَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ.

ترجمه

ذعلب يمانى پرسيد «اى امير مؤمنان، آيا پروردگارت را ديده‌اى؟» فرمود «آيا چيزى را كه نبينم، مى‌پرستم؟» ذعلب گفت: «چگونه او را مى‌بينى؟» فرمود: چشم‌ها هرگز او را آشكار نمى‌بينند، اما دل‌ها با ايمانِ درست او را در مى‌يابند.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ أَهْلَ الْحَقِّ لَمْ يَزَالُوا مُنْذُ كَانُوا فِي شِدَّةٍ، أَمَا إِنَّ ذَلِكَ إِلَىٰ مُدَّةٍ قَلِيلَةٍ وَ عَافِيَةٍ طَوِيلَةٍ.

ترجمه

بی‌شک اهل حق از همان ابتدا همواره در سختی بوده‌اند؛ اما آگاه باشید که این دورانِ سختی کوتاه است و [در پیِ آن] آرامش و آسایشی طولانی خواهد بود.

اندکی شرح

ایستادن پای حق، همیشه با سختی و هزینه همراه بوده است. اما امام برای اینکه در این مسیر خسته نشویم، روی یک نکته مهم دست می‌گذارند؛ اینکه سختی‌های مسیر حق هرچقدر هم زیاد باشد، بالاخره تمام می‌شود و موقتی است، ولی نتیجه‌اش یک آرامش و آسایش همیشگی است. وقتی انسان بداند بعد از یک رنج کوتاه قرار است به یک راحتیِ طولانی برسد، تحمل آن سختی برایش بسیار آسان‌تر می‌شود.

امام حسین علیه السلام

إِنَّ النَّاسَ عَبِيدُ الدُّنْيَا وَ الدِّينُ لَعْقٌ عَلَىٰ أَلْسِنَتِهِمْ يَحُوطُونَهُ مَا دَرَّتْ مَعَايِشُهُمْ فَإِذَا مُحِّصُوا بِالْبَلَاءِ قَلَّ الدَّيَّانُونَ.

ترجمه

براستی که مردم، بندگان دنیا هستند و دین [فقط] بر سر زبان آنهاست و آن را تا زمانی که برای آنها آب و نان دارد، می‌چرخانند و چون در بوتۀ آزمایش گذاشته شوند، آن گاه دیندارانْ اندکند.

خداوند متعال

أَحَسِبَ النَّاسُ أَن يُتْرَكُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لَا يُفْتَنُونَ ‎﴿٢﴾‏ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۖ فَلَيَعْلَمَنَّ اللهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ ‎﴿٣﴾

ترجمه

آیا مردم گمان کرده اند، همین که بگویند: ایمان آوردیم، رها می شوند و آنان [به وسیله جان، مال، اولاد و حوادث] مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟ (2) در حالی که یقیناً کسانی را که پیش از آنان بودند، آزمایش کرده ایم [پس اینان هم بی تردید آزمایش می شوند]، و بی تردید خدا کسانی را که [در ادعای ایمان] راست گفته اند می شناسد، و قطعاً دروغگویان را نیز می شناسد. (3)

خداوند متعال

وَ إِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللهِ ۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ ‎﴿١١٦﴾

ترجمه

اگر از بیشتر مردم روی زمین پیروی کنی [و آرا و خواسته هایشان را گردن نهی] تو را از راه خدا گمراه می کنند؛ آنان فقط از گمان و پندار [که پایه علمی و منطقی ندارد] پیروی می کنند، و تنها به حدس و تخمین تکیه می زنند. (۱۱۶)

امام باقر علیه السلام

لَا تَذْهَبْ بِكُمُ الْمَذَاهِبُ فَوَ اللهِ مَا شِيعَتُنَا إِلَّا مَنْ أَطَاعَ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

مذاهب گوناگون، شما را از راه بدر نبرد؛ به خدا قسم شيعه ما نيست، مگر كسى كه از خداوند عزّ و جلّ اطاعت كند.

حضرت زهرا علیها السلام

إِنْ كُنْتَ تَعْمَلُ بِمَا أَمَرْنَاكَ وَ تَنْتَهِي عَمَّا زَجَرْنَاكَ عَنْهُ فَأَنْتَ مِنْ شِيعَتِنَا وَ إِلَّا فَلَا.

ترجمه

اگر به آنچه تو را فرمان داده‌ایم عمل کنی، و از آنچه تو را از آن نهی کرده‌ایم بپرهیزی، تو از شیعیان مایی، وگرنه از شیعیان ما نیستی.

امام باقر علیه السلام

إِنَّ هَذِهِ الدُّنْيَا يُعْطِيهَا اللهُ الْبَرَّ وَ الْفَاجِرَ وَ لَا يُعْطِي الْإِيمَانَ إِلَّا صَفْوَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ.

ترجمه

خدا اين دنيا را به نيكوكار و بدكار مى‌بخشد، اما «ايمان» را جز به برگزيدگانِ خلقش نمى‌دهد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ بِشَهْوَةِ أَهْلِهِ وَ الْمُنَافِقُ يَأْكُلُ أَهْلُهُ بِشَهْوَتِهِ.

ترجمه

انسان با ايمان به ميل و رغبت خانواده اش غذا مى‌خورد، ولى منافق، ميل و رغبت خود را به خانواده‌اش تحميل مى كند.