آیات و احادیث «غرور، تکبر، تواضع، فروتنی»

امام صادق علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ مُوسِرٌ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نَقِيُّ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ). فَجَاءَ رَجُلٌ مُعْسِرٌ دَرِنُ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِ الْمُوسِرِ، فَقَبَضَ الْمُوسِرُ ثِيَابَهُ مِنْ تَحْتِ فَخِذَيْهِ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «أَ خِفْتَ أَنْ يَمَسَّكَ مِنْ فَقْرِهِ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُصِيبَهُ مِنْ غِنَاكَ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُوَسِّخَ ثِيَابَكَ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَمَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟» فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ! إِنَّ لِي قَرِيناً يُزَيِّنُ لِي كُلَّ قَبِيحٍ، وَ يُقَبِّحُ لِي كُلَّ حَسَنٍ، وَ قَدْ جَعَلْتُ لَهُ نِصْفَ مَالِي. فَقَالَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِلْمُعْسِرِ: «أَ تَقْبَلُ؟» قَالَ: لَا. فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: وَ لِمَ؟ قَالَ: أَخَافُ أَنْ يَدْخُلَنِي مَا دَخَلَكَ.

ترجمه

مرد ثروتمندی با لباس‌های تمیز و فاخر خدمت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) رسید و در محضر ایشان نشست. سپس مرد تنگدستی با لباس‌های کهنه و چرک‌آلود وارد شد و کنار آن مرد ثروتمند نشست. مرد ثروتمند [با دیدن او، خودش را کشید و] لباسش را جمع‌وجور کرد. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به او فرمودند: «ترسیدی چیزی از فقر او به تو سرایت کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی چیزی از ثروت تو به او برسد؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی لباست را کثیف کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «پس چه چیزی باعث شد این کار را بکنی؟» عرض کرد: ای رسول خدا! من همدمی [= نفس سرکش یا شیطان وسوسه‌گر] دارم که هر کار زشتی را در نظرم زیبا جلوه می‌دهد و هر کار خوبی را برایم زشت می‌نمایاند. [اکنون برای جبران این رفتارم] نیمی از دارایی‌ام را به این مرد می‌بخشم. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به مرد تنگدست فرمودند: «آیا می‌پذیری؟» عرض کرد: خیر. مرد ثروتمند با تعجب پرسید: چرا؟ پاسخ داد: «می‌ترسم همان خصلتی که در وجود تو رخنه کرده [یعنی غرور و خودبرتربینی]، به وجود من هم راه پیدا کند!»

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ‎﴿١٣﴾

ترجمه

ای مردم! بی‌شک ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم، و شما را به صورت ملت‌ها و قبیله‌های گوناگون درآوردیم تا یکدیگر را بشناسید [و با هم ارتباط برقرار کنید]؛ قطعاً ارزشمندترینِ شما نزد خداوند، باتقواترینِ شماست. یقیناً خداوند [به درون و اعمال شما] کاملاً دانا و آگاه است.

اندکی شرح

این آیه خط بطلانی بر تمام تبعیض‌های نژادی، جنسیتی و طبقاتی می‌کشد. قرآن صراحتاً اعلام می‌کند که تفاوت در جنسیت (زن یا مرد بودن) و تفاوت در نژاد و ملیت، صرفاً برای «شناخت متقابل» و شکل‌گیری ارتباطات انسانی است، نه دلیلی برای برتری‌جویی. در منطق خداوند، نه مرد بودن امتیاز است و نه زن بودن؛ نه تعلق به فلان نژاد افتخار است و نه ثروت و مقام. تنها معیارِ واقعی برای سنجشِ ارزش انسان‌ها «تقوا» (خویشتن‌داری و رعایت حریم الهی) است. از آنجا که تقوا یک ویژگی کاملاً درونی و اکتسابی است، راه رسیدن به بالاترین درجاتِ انسانی برای همه افراد، فارغ از جنسیت و ملیت، کاملاً باز و برابر است.

امام علی علیه السلام

مَنْ كَانَ عِنْدَ نَفْسِهِ عَظِيماً كَانَ عِنْدَ اللهِ حَقِيراً.

ترجمه

هر كه در نظرِ خودش بزرگ باشد، نزد خدا كوچک است.

امام علی علیه السلام

أَقْبَحُ الصِّدْقِ ثَنَاءُ الرَّجُلِ عَلَىٰ نَفْسِهِ.

ترجمه

زشت‌ترين راستگويى، تعريف انسان از خودش مى‌باشد.

امام علی علیه السلام

إعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ دَلِيلٌ عَلَىٰ ضَعْفِ عَقْلِهِ.

ترجمه

خودپسندى آدمى، نشانگر سستى خرد اوست.

خداوند متعال

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّىٰ يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ ... ﴿۴۰﴾

ترجمه

قطعاً کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، و از پذیرفتن آنها تکبّر ورزیدند، درهای آسمان [برای نزول رحمت] بر آنان گشوده نخواهد شد، و در بهشت هم وارد نمی شوند مگر آنکه شتر در سوراخ سوزن درآید!! [پس هم چنانکه ورود شتر به سوراخ سوزن محال است، ورود آنان هم به بهشت محال است.]

خداوند متعال

عِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَ إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا ﴿۶۳﴾

ترجمه

و بندگان خدای رحمان کسانی اند که روی زمین با آرامش و فروتنی راه می روند، و هنگامی که نادانان آنان را طرف خطاب قرار می دهند [در پاسخشان] سخنانی مسالمت آمیز می گویند.