آیات و احادیث «غرور، تکبر، تواضع، فروتنی»

امام صادق علیه السلام

عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللهِ (علیه‌السلام): «إِيَّاكَ وَ الرِّئَاسَةَ، وَ إِيَّاكَ أَنْ تَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ». قَالَ: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَمَّا الرِّئَاسَةُ فَقَدْ عَرَفْتُهَا، وَ أَمَّا أَنْ أَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ، فَمَا ثُلُثَا مَا فِي يَدِي إِلَّا مِمَّا وَطِئْتُ أَعْقَابَ الرِّجَالِ! فَقَالَ لِي: «لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ؛ إِيَّاكَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلًا دُونَ الْحُجَّةِ فَتُصَدِّقَهُ فِي كُلِّ مَا قَالَ».

ترجمه

ابوحمزه ثمالی می‌گوید: امام صادق (علیه‌السلام) به من فرمودند: «از ریاست‌طلبی بپرهیز، و مبادا پا جای پای اشخاص بگذاری [و چشم‌بسته دنباله‌رو آنان شوی].» می‌گوید عرض کردم: فدایت شوم! ریاست‌طلبی را فهمیدم [که چیست و چرا بد است]؛ اما درباره پا جای پای اشخاص گذاشتن، دو سوم آنچه [از دانش و حدیث] در دست من است، نتیجه همین دنباله‌روی از مردان [و شاگردی نزد بزرگان] است! امام به من فرمودند: «منظورم آن چیزی نیست که تو گمان کردی؛ بلکه منظورم این است که مبادا شخصی غیر از «حجت خدا» را [به عنوان پیشوای مطلق] عَلَم کنی و هرچه می‌گوید را بی‌چون‌وچرا بپذیری.»

اندکی شرح

این روایت به دو آفت در مسیر دین‌داری اشاره می‌کند: اول «ریاست‌طلبی» و دوم «شخص‌پرستی» (دنباله‌روی کورکورانه). وقتی ابوحمزه گمان می‌کند منظور امام، نهی از شاگردی و یادگیری از اساتید است، امام (علیه‌السلام) مرز ظریف میان «یادگیری» و «تقلید کورکورانه» را روشن می‌کنند. پیام اصلی این است که هیچ انسان غیرمعصومی نباید به بُت و معیار مطلق حق تبدیل شود. تایید بی‌چون‌وچرای تمام حرف‌ها و کارهای یک شخص، تنها مختص به «حجت خدا» (معصوم) است و اگر کسی غیر از او را در چنین جایگاهی قرار دهیم، دچار انحراف شده‌ایم.

امام صادق علیه السلام

مَلْعُونٌ مَنْ تَرَأَّسَ، مَلْعُونٌ مَنْ هَمَّ بِهَا، مَلْعُونٌ مَنْ حَدَّثَ بِهَا نَفْسَهُ.

ترجمه

ملعون [و از رحمت خدا دور] است کسی که ریاست‌طلبی کند؛ ملعون است کسی که برای رسیدن به آن نقشه بکشد؛ و ملعون است کسی که حتی در خلوتِ دلش، سودای قدرت را بپروراند.

اندکی شرح

این روایت، هشداری درباره خطر شیفتگی به قدرت و «ریاست‌طلبی» است. امام (علیه‌السلام) در این کلام نشان می‌دهند که قدرت‌طلبی چنان آفت ویرانگری برای روح انسان است که نه تنها تلاش عملی برای رسیدن به آن، بلکه حتی برنامه‌ریزی ذهنی (هَمَّ بِهَا) و یا صرفاً پرورش دادن رویای آن در خلوت دل (حَدَّثَ بِهَا نَفْسَهُ) نیز، انسان را از رحمت خداوند دور می‌کند. در واقع، پیام حدیث این است که ریشه بسیاری از تباهی‌ها و ظلم‌ها، همان میل پنهان به برتری‌جویی بر دیگران است؛ میلی که پیش از آنکه در عمل خود را نشان دهد، ابتدا قلب و ذهن انسان را آلوده می‌کند.

امام علی علیه السلام

أَهْلَكَ النَّاسَ اثْنَانِ: خَوْفُ الْفَقْرِ، وَ طَلَبُ الْفَخْرِ.

ترجمه

دو چیز مردم را به هلاکت کشانده است: ترس از فقر، و برتری‌جویی [و فخرفروشی].

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این کلام بسیار کوتاه، ریشه بسیاری از سقوط‌های اخلاقی و ناهنجاری‌های اجتماعی را در دو حس درونی خلاصه کرده‌اند. اول «ترس از فقر»؛ ترسی موهوم که ریشه در سوءظن به رزاقیت خدا دارد و انسان را به حرص، بخل، پایمال کردن حق دیگران و حتی کسب مال حرام {مثل رشوه و کم‌فروشی} می‌کشاند. دوم «برتری‌جویی»؛ تمایلی بیمارگونه که انسان را به سمت تجمل‌گرایی، چشم‌وهم‌چشمی و تحقیر دیگران سوق می‌دهد. در واقع، اولی انسان را از «توکل به خدا» دور می‌کند و دومی او را اسیر «نگاه و تأیید مردم» می‌سازد؛ و ترکیب این دو، برای نابودی آرامش روان، اخلاق و ایمان یک انسان کاملاً کافی است.

امام علی علیه السلام

... وَ لَا يَعْتَذِرُ مِمَّا لَا يَعْلَمُ فَيَسْلَمَ، وَ لَا يَعَضُّ فِي الْعِلْمِ بِضِرْسٍ قَاطِعٍ فَيَغْنَمَ.

ترجمه

[عالم‌نمای مغرور،] نه از آنچه نمی‌داند اظهار بی‌اطلاعی می‌کند تا [خود و جامعه را از انحراف] در امان نگه دارد، و نه در علم و دانش تسلط و پایگاه محکمی دارد تا [به حقیقتی دست یابد و] سودی برساند.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این فراز، خطر «عالمان بی‌سواد و مغرور» را برای خودشان و جامعه به تصویر می‌کشند. چنین فردی در یک بن‌بست خطرناک گرفتار است: از یک سو، آن‌قدر تواضع ندارد که بگوید «نمی‌دانم» تا حداقل خودش را از گناه دروغ بستن به دین، و مردم را از گمراهی نجات دهد. از سوی دیگر، دانش عمیق و ریشه‌داری هم ندارد که بتواند گرهی از کار جامعه باز کند و نفعی برساند. در واقع، ترکیب «جهل» و «غرور» باعث شده او نه «شهامت اعتراف به ندانستن» داشته باشد تا امنیت‌آفرین باشد، و نه «دانش واقعی» داشته باشد تا حرفش سودی برساند.

امام صادق علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ مُوسِرٌ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نَقِيُّ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ). فَجَاءَ رَجُلٌ مُعْسِرٌ دَرِنُ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِ الْمُوسِرِ، فَقَبَضَ الْمُوسِرُ ثِيَابَهُ مِنْ تَحْتِ فَخِذَيْهِ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «أَ خِفْتَ أَنْ يَمَسَّكَ مِنْ فَقْرِهِ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُصِيبَهُ مِنْ غِنَاكَ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُوَسِّخَ ثِيَابَكَ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَمَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟» فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ! إِنَّ لِي قَرِيناً يُزَيِّنُ لِي كُلَّ قَبِيحٍ، وَ يُقَبِّحُ لِي كُلَّ حَسَنٍ، وَ قَدْ جَعَلْتُ لَهُ نِصْفَ مَالِي. فَقَالَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِلْمُعْسِرِ: «أَ تَقْبَلُ؟» قَالَ: لَا. فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: وَ لِمَ؟ قَالَ: أَخَافُ أَنْ يَدْخُلَنِي مَا دَخَلَكَ.

ترجمه

مرد ثروتمندی با لباس‌های تمیز و فاخر خدمت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) رسید و در محضر ایشان نشست. سپس مرد تنگدستی با لباس‌های کهنه و چرک‌آلود وارد شد و کنار آن مرد ثروتمند نشست. مرد ثروتمند [با دیدن او، خودش را کشید و] لباسش را جمع‌وجور کرد. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به او فرمودند: «ترسیدی چیزی از فقر او به تو سرایت کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی چیزی از ثروت تو به او برسد؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی لباست را کثیف کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «پس چه چیزی باعث شد این کار را بکنی؟» عرض کرد: ای رسول خدا! من همدمی [= نفس سرکش یا شیطان وسوسه‌گر] دارم که هر کار زشتی را در نظرم زیبا جلوه می‌دهد و هر کار خوبی را برایم زشت می‌نمایاند. [اکنون برای جبران این رفتارم] نیمی از دارایی‌ام را به این مرد می‌بخشم. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به مرد تنگدست فرمودند: «آیا می‌پذیری؟» عرض کرد: خیر. مرد ثروتمند با تعجب پرسید: چرا؟ پاسخ داد: «می‌ترسم همان خصلتی که در وجود تو رخنه کرده [یعنی غرور و خودبرتربینی]، به وجود من هم راه پیدا کند!»

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ‎﴿١٣﴾

ترجمه

ای مردم! بی‌شک ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم، و شما را به صورت ملت‌ها و قبیله‌های گوناگون درآوردیم تا یکدیگر را بشناسید [و با هم ارتباط برقرار کنید]؛ قطعاً ارزشمندترینِ شما نزد خداوند، باتقواترینِ شماست. یقیناً خداوند [به درون و اعمال شما] کاملاً دانا و آگاه است.

اندکی شرح

این آیه خط بطلانی بر تمام تبعیض‌های نژادی، جنسیتی و طبقاتی می‌کشد. قرآن صراحتاً اعلام می‌کند که تفاوت در جنسیت (زن یا مرد بودن) و تفاوت در نژاد و ملیت، صرفاً برای «شناخت متقابل» و شکل‌گیری ارتباطات انسانی است، نه دلیلی برای برتری‌جویی. در منطق خداوند، نه مرد بودن امتیاز است و نه زن بودن؛ نه تعلق به فلان نژاد افتخار است و نه ثروت و مقام. تنها معیارِ واقعی برای سنجشِ ارزش انسان‌ها «تقوا» (خویشتن‌داری و رعایت حریم الهی) است. از آنجا که تقوا یک ویژگی کاملاً درونی و اکتسابی است، راه رسیدن به بالاترین درجاتِ انسانی برای همه افراد، فارغ از جنسیت و ملیت، کاملاً باز و برابر است.

امام علی علیه السلام

مَنْ كَانَ عِنْدَ نَفْسِهِ عَظِيماً كَانَ عِنْدَ اللهِ حَقِيراً.

ترجمه

هر كه در نظرِ خودش بزرگ باشد، نزد خدا كوچک است.

امام علی علیه السلام

أَقْبَحُ الصِّدْقِ ثَنَاءُ الرَّجُلِ عَلَىٰ نَفْسِهِ.

ترجمه

زشت‌ترين راستگويى، تعريف انسان از خودش مى‌باشد.

امام علی علیه السلام

إعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ دَلِيلٌ عَلَىٰ ضَعْفِ عَقْلِهِ.

ترجمه

خودپسندى آدمى، نشانگر سستى خرد اوست.

خداوند متعال

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّىٰ يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ ... ﴿۴۰﴾

ترجمه

قطعاً کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، و از پذیرفتن آنها تکبّر ورزیدند، درهای آسمان [برای نزول رحمت] بر آنان گشوده نخواهد شد، و در بهشت هم وارد نمی شوند مگر آنکه شتر در سوراخ سوزن درآید!! [پس هم چنانکه ورود شتر به سوراخ سوزن محال است، ورود آنان هم به بهشت محال است.]

خداوند متعال

عِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَ إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا ﴿۶۳﴾

ترجمه

و بندگان خدای رحمان کسانی اند که روی زمین با آرامش و فروتنی راه می روند، و هنگامی که نادانان آنان را طرف خطاب قرار می دهند [در پاسخشان] سخنانی مسالمت آمیز می گویند.