امام صادق علیه السلام
لَا تَغْتَرُّوا بِصَلَاتِهِمْ وَ لَا بِصِيَامِهِمْ، فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَّمَا لَهِجَ بِالصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَكَهُ اسْتَوْحَشَ، وَ لَكِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ.
ترجمه
فریب نماز و روزه افراد را نخورید؛ چرا که گاهی انسان چنان به نماز و روزه عادت میکند که اگر آن را کنار بگذارد، دچار اضطراب [و ناآرامی] میشود. بلکه آنان را با «راستگویی» و «امانتداری» بیازمایید.
اندکی شرح
ما در تصمیمات مهم زندگی {مثل ازدواج، شراکت مالی یا سپردن مسئولیتها} ناگزیریم افراد را ارزیابی کنیم. گاهی دیدنِ تقوای ظاهریِ یک نفر (مثل نماز و روزه) باعث میشود چشمبسته به او اعتماد کنیم. اما این روایت هشدار میدهد که عباداتِ فردی، گاهی از روی اخلاص نیستند؛ بلکه صرفاً به یک «عادتِ رفتاری» تبدیل شدهاند، تا جایی که شخص اگر آنها را ترک کند، نه از ترس خدا، بلکه صرفاً به خاطر به هم خوردنِ عادتش احساس ناآرامی میکند. به همین دلیل، امام (علیهالسلام) برای سنجش عیارِ واقعیِ افراد، ما را به «رفتار اجتماعی» آنها ارجاع میدهند. در بزنگاههایی که پای منافع شخصی به میان میآید، دروغ گفتن یا خیانت بسیار وسوسهانگیز است. کسی که در این شرایطِ سخت، روی خواستهی نفسِ خود پا میگذارد و «راستگویی» و «امانتداری» را انتخاب میکند، نشان میدهد که دینداریاش ریشهدار و واقعی است، نه صرفاً یک عادتِ ظاهری.