آیات و احادیث «امر به معروف، نهی از منکر، تذکر دادن به دیگران»

امام صادق علیه السلام

كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِالْخَيْرِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ، لِيَرَوْا مِنْكُمُ الِاجْتِهَادَ وَ الصِّدْقَ وَ الْوَرَعَ.

ترجمه

مردم را نه با زبان، [بلکه با عملِ خود] به خوبی‌ها دعوت کنید؛ تا آنان تلاش، صداقت و پارسایی را عملاً در شما ببینند.

اندکی شرح

این حدیث به یکی از مهم‌ترین اصولِ اثرگذاری بر دیگران اشاره می‌کند: «دعوتِ عملی». وقتی ما فقط با حرف زدن دیگران را به خوبی‌ها دعوت می‌کنیم، اما در رفتارمان خبری از تلاش، صداقت و پرهیزکاری نیست، حرفمان هیچ بُرشی نخواهد داشت. دلیلش روشن است؛ وقتی حرف و عملِ ما یکی نباشد، مخاطب احساس می‌کند در حال شنیدنِ ادعاهایی است که حتی خودمان هم به آن‌ها باور نداریم. او پیش خود می‌گوید: «اگر این حرف‌ها حقیقت دارد، پس چرا خودش به آن‌ها عمل نمی‌کند؟!» به همین دلیل است که آدم‌ها به «عملِ» ما اعتماد می‌کنند، نه به «ادعاها» و سخنرانی‌هایمان.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

لَا تَأمُرْ بِالمَعروفِ وَ لَا تَنهَ عَنِ المُنكَرِ حَتّىٰ تَكُونَ عالِماً ، وتَعلَمَ ما تَأمُرُ.

ترجمه

امر به معروف و نهی از منکر مکن، مگر آن‌که عالم باشی و بدانی که به چه امر می‌کنی.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

أَ لَا أُحَدِّثُكُمْ عَنْ أَقْوَامٍ لَيْسُوا بِأَنْبِيَاءَ وَ لَا شُهَدَاءَ، يَغْبِطُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْأَنْبِيَاءُ وَ الشُّهَدَاءُ بِمَنَازِلِهِمْ مِنَ اللهِ، عَلَىٰ مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ؟ قِيلَ: مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللهِ؟ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللهِ إِلَى اللهِ، وَ يُحَبِّبُونَ اللهَ إِلَىٰ عِبَادِهِ. قُلْنَا: هَذَا حَبَّبُوا اللهَ إِلَىٰ عِبَادِهِ، فَكَيْفَ يُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللهِ إِلَى اللهِ؟ قَالَ: يَأْمُرُونَهُمْ بِمَا يُحِبُّ اللهُ، وَ يَنْهَوْنَهُمْ عَمَّا يَكْرَهُ اللهُ، فَإِذَا أَطَاعُوهُمْ أَحَبَّهُمُ اللهُ.

ترجمه

- رسول خدا فرمود:‌‌ «آیا برای شما از اقوامی بگویم که با آن که پیامبر و یا شهید نبودند، اما در روز قیامت، به خاطر مقامی که نزد خداوند دارند و بر روی منبرهایی از نورند، پیامبران و شهیدان، به آنان غبطه می‌خورند؟»
- گفته شد: ای رسول خدا! آنان کیان‌اند؟ فرمود: «آنان، کسانی هستند که خدا را در نظر مردم و مردم را در نظر خداوند، محبوب می‌سازند».
- گفتیم: این که خداوند را در نظر بندگان محبوب می‌سازند، روشن است؛ اما چگونه بندگان را در نظر خداوند، محبوب می‌سازند؟
- فرمود: «آنان را بدانچه خداوند دوست می‌دارد، فرمان می‌دهند و از آنچه خداوند ناپسند می‌شمارد، نهی‌شان می‌کنند. وقتی مردم از آنان اطاعت کنند، خداوند ایشان را دوست خواهد داشت».

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْ‏ءٌ.

ترجمه

‏‏هر كس سنّت خوبى را پايه‌گذارى كند، پاداشش را و پاداش كسى را كه تا روز قيامت به آن عمل كند به او مى‌دهند، بدون اينكه از ثواب آن عمل‌كنندگان چيزى كم شود.

امام صادق علیه السلام

كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الْوَرَعَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الصَّلَاةَ وَ الْخَيْرَ فَإِنَّ ذَلِكَ دَاعِيَةٌ.

ترجمه

مردم را به غير زبان خود [به مذهب خويش] دعوت كنيد، تا پارسايى و سخت‌کوشی [در عمل و عبادت] و نماز و خوبى را از شما ببينند؛ زيرا اینها خود دعوت كننده هستند.

امام علی علیه السلام

عَجِبْتُ لِمَنْ يَتَصَدَّیٰ لِإصْلَاحِ النَّاسِ وَ نَفْسُهُ أَشَدُّ شَيْ‏ءٍ فَسَاداً فَلَا يُصْلِحُهَا وَ يَتَعَاطَىٰ إِصْلَاحَ غَيْرِهِ.

ترجمه

در شگفتم از كسى كه به اصلاح مردم دست مى زند در حالى كه خود از همه فاسدتر است و خويشتن را اصلاح نمى كند و به كار اصلاح ديگران مى پردازد!

امام علی علیه السلام

اللهَ اللهَ فِي الْجِهَادِ بِأَمْوَالِكُمْ، و أَنْفُسِكُمْ، و أَلْسِنَتِكُمْ، فِي سَبِيلِ اللهِ.

ترجمه

خدا را، خدا را در نظر آورید و در جهاد با مال و جان و زبان خويش در راه خداوند كوتاهى نكنيد.

امام علی علیه السلام

لَا تُكْثِرِ الْعِتَابَ، فَإِنَّهُ يُورِثُ الضَّغِينَةَ، وَ يَجُرُّ إِلَى الْبِغْضَةِ.

ترجمه

در سرزنش کردنِ [دیگران] زیاده‌روی مکن؛ چرا که این کار بذر کینه را در دل می‌کارد و سرانجام به نفرت و دشمنی می‌انجامد.

اندکی شرح

انتقاد و گلایه اگر از حد بگذرد، نه تنها باعث اصلاح رفتار طرف مقابل نمی‌شود، بلکه نتیجه عکس می‌دهد. سرزنشِ مداوم، غرورِ شخص را جریحه‌دار کرده و احساسات منفی را روی هم تلنبار می‌کند؛ تا جایی که یک رابطه دوستانه و معمولی، آرام‌آرام به کینه و نفرتی عمیق تبدیل می‌شود.

امام حسین علیه السلام

لَا يَحِلُّ لِعَيْنٍ مُؤْمِنَةٍ تَرَى اللهَ يُعْصَىٰ فَتَطْرِفَ حَتَّىٰ تُغَيِّرَه‏ُ.

ترجمه

شایسته نیست که انسانِ با ایمان نافرمانی خدا را مشاهده کند و با بی تفاوتی از آن چشم بپوشد، مگر آن‌كه آن وضع را تغيير دهد.

امام حسین علیه السلام

مَنْ أَحَبَّكَ نَهَاكَ وَ مَنْ أَبْغَضَكَ أَغْرَاكَ‏.‏

ترجمه

هر كس دوستت دارد، تو را [از كار زشت] باز مى دارد و هر كس دشمنت باشد، تو را [به آن] تشویق می‌کند.

امام حسین علیه السلام

أَنِّي لَمْ أَخْرُجْ أَشِراً وَ لَا بَطِراً وَ لَا مُفْسِداً وَ لَا ظَالِماً، وَ إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإصْلَاحِ فِي أُمَّةِ جَدِّي أُرِيدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَىٰ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أَسِيرَ بِسِيرَةِ جَدِّي وَ أَبِي‏ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ.

ترجمه

من برای خوش‌گذرانی و از روی خودخواهی و برای فساد و ستمگری خروج نکردم؛ بلکه هدف من، اصلاح فسادهایی است که در امت جدم به وجود آمده است. می‌خواهم امر به معروف و نهی از منکر کرده، به سنت جدم و راه و روش پدرم علی بن ابی طالب عمل کنم.

امام حسین علیه السلام

أيُّهَا النَّاسُ، إنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: «مَنْ رَأَى سُلْطَانًا جَائِرًا مُسْتَحِلًّا لِحُرَمِ اللهِ، نَاكِثًا لِعَهْدِ اللهِ، مُخَالِفًا لِسُنَّةِ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله، يَعْمَلُ فِي عِبَادِ اللهِ بِالْإثْمِ وَ الْعُدْوَانِ فَلَمْ يُغَيِّرْ مَا عَلَيْهِ بِفِعْلٍ وَ لَا قَوْلٍ، كَانَ حَقًّا عَلَى اللهِ أَنْ يُدْخِلَهُ مَدْخَلَهُ».

ترجمه

ای مردم، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر مسلمانی با سلطان ستمگری مواجه شود که حرام خدا را حلال می‌کند و پیمان الهی را در هم می‌شکند و با سنت [و قانون] پیامبر صلی الله علیه و آله به مخالفت برخاسته و در میان بندگان خدا راه گناه و دشمنی در پیش گرفته است، ولی او در مقابل چنین حاکمی، با عمل یا با گفتار، اظهار مخالفت نکند، بر خداوند است که این فرد [ساکت] را به جایگاه همان طغیانگر، [در آتش جهنم] داخل کند.

امام علی علیه السلام

مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ، وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ.

ترجمه

کسی که خود را در جایگاه پیشوا و راهنمای مردم قرار می‌دهد، باید پیش از آموزش دادن به دیگران، از آموزش [و خودسازی] خویش آغاز کند؛ و باید پیش از آنکه با زبانش به تربیت مردم بپردازد، با رفتار و کردارش آنان را تربیت کند.

اندکی شرح

در این کلام، واژه «امام» دایره بسیار وسیعی دارد و صرفاً به معنای حاکم یا رهبر سیاسی نیست؛ بلکه هر کسی را که در جایگاه الگو و راهنمای دیگران قرار می‌گیرد {مانند یک مبلّغ دین، یک معلم، یا پدر و مادر} شامل می‌شود. امام علی (علیه‌السلام) تأکید می‌کنند که چنین افرادی پیش از دستگیری از دیگران، ابتدا باید روی رشد و اصلاح خودشان کار کنند. نصیحت کردن زبانی کار آسانی است، اما آنچه واقعاً روی اطرافیان تأثیر می‌گذارد، دیدن رفتار و عملکرد درست یک الگوست. در واقع، پیام روشن این کلام آن است که تا زمانی که حرف و عمل یک راهنما یکی نباشد، توصیه‌های زبانی او هیچ اثر تربیتی عمیقی نخواهد داشت.

خداوند متعال

أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ ... ﴿۴۴﴾

ترجمه

آیا مردم را به نیکی فرمان می‌دهید، اما [اصلاح] خودتان را فراموش می‌کنید؟...

اندکی شرح

این آیه تلنگری بیدارکننده به کسانی است که همیشه در جایگاه نصیحت دیگران نشسته‌اند، اما از وضعیت خودشان کاملاً غافل شده‌اند. گاهی انسان چنان غرق در راهنمایی و امر و نهی اطرافیان می‌شود که گویی تکالیف الهی، انجام کارهای نیک و حسابرسی آخرت، فقط برای دیگران نوشته شده و خودش تافته‌ای جدابافته است و نیازی به اصلاح ندارد! قرآن این «خودفراموشی» را به شدت نقد می‌کند و یادآور می‌شود که دعوت دیگران به خوبی‌ها، هرگز جایگزین عمل خود انسان نمی‌شود و نجات‌بخش او نخواهد بود.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا يَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا.

ترجمه

هرگاه عالم به علمش عمل نكند، [اثر] موعظه اش از دل ها زايل مى شود؛ آن چنان كه باران از روى سنگ صاف مى لغزد.