آیات و احادیث «اقتصاد اسلامی و مسائل مالی»

امام باقر علیه السلام

كُلُّ ذَنْبٍ يُكَفِّرُهُ الْقَتْلُ فِي سَبِيلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ، إِلَّا الدَّيْنَ؛ لَا كَفَّارَةَ لَهُ إِلَّا أَدَاؤُهُ، أَوْ يَقْضِيَ صَاحِبُهُ، أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي لَهُ الْحَقُّ.

ترجمه

کشته شدن [و شهادت] در راه خدای عزوجل، هر گناهی را پاک می‌کند، مگر بدهکاری را؛ چرا که بدهی هیچ کفاره‌ای ندارد جز آنکه یا خود شخص آن را بپردازد، یا بازماندگانش [از طرف او] ادا کنند، و یا طلبکار از حق خویش بگذرد.

اندکی شرح

این روایت به روشنی نشان می‌دهد که «حق‌الناس» خط قرمز غیرقابل‌عبور خداوند است. پیام تکان‌دهنده حدیث این است که حتی «شهادت در راه خدا» با آن عظمت و جایگاه بی‌نظیرش که تمام گناهان بین انسان و خدا را پاک می‌کند، نمی‌تواند سپر بلای بدهکاری و تضییع حقوق دیگران شود. در واقع، خداوند با تمام رحمتش، از حقی که متعلق به بندگان است کوتاه نمی‌آید و بدون رضایت خود آن‌ها، کسی را نمی‌بخشد؛ این یعنی انسان در هر مقام و مرتبه معنوی که باشد، باز هم در برابر حقوق مردم مسئول است و هیچ عبادت یا فداکاری بزرگی، جایگزین ادای حق‌الناس نخواهد شد.

امام صادق علیه السلام

إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مُعْسِراً فَيَعْمَلُ بِقَدْرِ مَا يَقُوتُ بِهِ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ، وَ لَا يَطْلُبُ حَرَاماً، فَهُوَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ.

ترجمه

هرگاه شخصی در تنگنای مالی باشد و [با وجود تلاشش، از راه حلال تنها] به اندازه‌ای که بتواند نیازهای اولیه خود و خانواده‌اش را تأمین کند درآمد کسب کند، و [برای رفاه بیشتر] به سراغ کسب حرام نرود، او مانند مجاهد در راه خداست.

اندکی شرح

این روایت به زیبایی ارزش «پایبندی به حلال در شرایط بحرانی» را نشان می‌دهد. دین اسلام همواره به تلاش برای توسعه و رفاه خانواده تشویق کرده است؛ اما گاهی شرایط اقتصادی چنان گره می‌خورد که انسان از راه‌های مشروع، جز درآمدی اندک و بخورونمیر به دست نمی‌آورد. در چنین بزنگاهی، وسوسه برای جبران کمبودها از راه‌های نادرست {مثل رشوه، کم‌فروشی یا حق‌الناس} به اوج می‌رسد. اگر کسی در این فشار خردکننده، به همان درآمد اندک اما پاک راضی شود و خط قرمزهای الهی را زیر پا نگذارد، دست به کار بسیار بزرگی زده است. امام (علیه‌السلام) این مقاومت درونی را هم‌تراز با «جهاد در میدان نبرد» می‌دانند؛ چرا که ایستادگی در برابر وسوسه‌های مالی در روزهای نداری، نیازمند صبر، استقامت و خویشتن‌داری عظیمی است که دست‌کمی از رویارویی با دشمن ظاهری ندارد.

امام صادق علیه السلام

مَنْ كَسِلَ عَنْ طَهُورِهِ وَ صَلَاتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ آخِرَتِهِ، وَ مَنْ كَسِلَ عَمَّا يُصْلِحُ بِهِ أَمْرَ مَعِيشَتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ دُنْيَاهُ.

ترجمه

هر کس در طهارت و نماز خود تنبلی کند، در او خیری برای آخرتش نیست؛ و هر کس در تأمین معاش و سر و سامان دادن به زندگی‌اش سستی ورزد، در او خیری برای دنیایش نخواهد بود.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این کلام، به آفت بزرگ «تنبلی» اشاره می‌کنند و هشدار می‌دهند که قانون «نتیجه گرفتن در گرو تلاش است» استثنا برنمی‌دارد. از یک سو، تلنگر می‌زنند که اگر در کسب‌وکار و تأمین معاش سستی کنیم، باید منتظر سختی، تنگدستی و از دست رفتن دنیایمان باشیم؛ و از سوی دیگر یادآوری می‌کنند که امور معنوی نیز دقیقاً همین‌گونه‌اند و کسی که در انجام عبادات و وظایف بندگی‌اش {مانند نماز و طهارت} سستی به خرج دهد، آخرتش را تباه کرده است. پیام روشن حدیث این است که انسان تنبل و بی‌مسئولیت، بازنده هر دو میدان است؛ نه خیری در دنیایش می‌بیند و نه توشه‌ای برای آخرتش خواهد داشت.

امام صادق علیه السلام

أَبَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا أَنْ يَجْعَلَ أَرْزَاقَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُونَ.

ترجمه

خداوند عزوجل جز این نخواسته است که روزی مؤمنان را از جایی برساند که هیچ گمانش را نمی‌برند [و روی آن حسابی باز نکرده‌اند].

اندکی شرح

وقتی انسان بداند روزی‌اش دقیقاً از کجا و چگونه می‌رسد، ناخودآگاه تمام امید و تکیه‌اش به همان اسباب مادی {مثل شغل، رئیس یا سرمایه‌اش} گره می‌خورد. اما این حدیث پرده از یک سنت زیبای الهی برمی‌دارد: خداوند عمداً روزی مؤمن را از مسیرهایی می‌رساند که اصلاً در محاسبات ذهنی او نمی‌گنجید. دلیل این کار آن است که مؤمن به اسباب ظاهری دل نبندد، نگاهش به دست این و آن نباشد و بداند که کارگردان اصلی عالم کس دیگری است. در واقع، این غافلگیری شیرین، تمرینی است برای تقویت توکل؛ تا انسان یاد بگیرد حتی در بن‌بست‌های ظاهری نیز ناامید نشود و بداند که خداوند راه‌هایی برای گره‌گشایی دارد که در چرتکه‌اندازی‌های ما نمی‌گنجد.

امام علی علیه السلام

أَهْلَكَ النَّاسَ اثْنَانِ: خَوْفُ الْفَقْرِ، وَ طَلَبُ الْفَخْرِ.

ترجمه

دو چیز مردم را به هلاکت کشانده است: ترس از فقر، و برتری‌جویی [و فخرفروشی].

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این کلام بسیار کوتاه، ریشه بسیاری از سقوط‌های اخلاقی و ناهنجاری‌های اجتماعی را در دو حس درونی خلاصه کرده‌اند. اول «ترس از فقر»؛ ترسی موهوم که ریشه در سوءظن به رزاقیت خدا دارد و انسان را به حرص، بخل، پایمال کردن حق دیگران و حتی کسب مال حرام {مثل رشوه و کم‌فروشی} می‌کشاند. دوم «برتری‌جویی»؛ تمایلی بیمارگونه که انسان را به سمت تجمل‌گرایی، چشم‌وهم‌چشمی و تحقیر دیگران سوق می‌دهد. در واقع، اولی انسان را از «توکل به خدا» دور می‌کند و دومی او را اسیر «نگاه و تأیید مردم» می‌سازد؛ و ترکیب این دو، برای نابودی آرامش روان، اخلاق و ایمان یک انسان کاملاً کافی است.

امام صادق علیه السلام

كُلُّ بِنَاءٍ لَيْسَ بِكَفَافٍ، فَهُوَ وَبَالٌ عَلَى صَاحِبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ترجمه

هر بنایی که بیش از حدِ نیاز [و ضرورت] باشد، در روز قیامت وبال گردن [و مایه گرفتاری] صاحبش خواهد بود.

اندکی شرح

این روایت به یکی از مصادیق روشن اسراف، یعنی «زیاده‌روی در مسکن» اشاره دارد. اسلام با داشتن خانه و سرپناه مناسب هیچ مخالفتی ندارد؛ چرا که کلمه «کفاف» دقیقاً به معنای تأمین شدن نیاز واقعی انسان و خانواده‌اش است. اما هشدار امام (علیه‌السلام) متوجه زمانی است که انسان خانه‌ای داشته باشد که متراژ و تجملات آن بسیار فراتر از حد نیاز او باشد. پیام صریح حدیث این است که چنین بنایی در روز قیامت به یک بار سنگین و دردسر بزرگ (وبال) برای صاحبش تبدیل خواهد شد؛ چرا که از یک سو، این فضاهای اضافه و تجملاتی معمولاً به ابزاری برای فخرفروشی و برتری‌جویی بر دیگران تبدیل شده و دل نیازمندان را می‌شکنند؛ و از سوی دیگر، سرمایه‌ای که می‌توانست گره از کار انسانی باز کند یا در مسیرهای بهتری صرف شود، صرف فضاها و زرق‌وبرقی شده است که هیچ ضرورت واقعی برای زندگی ندارند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «مَا مِنْ عَبْدٍ أُرِيدُ أَنْ أُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ إِلَّا ابْتَلَيْتُهُ فِي جَسَدِهِ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ كَفَّارَةً لِذُنُوبِهِ [فَبِها]، وَ إِلَّا شَدَّدْتُ عَلَيْهِ عِنْدَ مَوْتِهِ، حَتَّى يَأْتِيَنِي وَ لَا ذَنْبَ لَهُ، ثُمَّ أُدْخِلُهُ الْجَنَّةَ. وَ مَا مِنْ عَبْدٍ أُرِيدُ أَنْ أُدْخِلَهُ النَّارَ إِلَّا صَحَّحْتُ لَهُ جِسْمَهُ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي [فَبِها]، وَ إِلَّا آمَنْتُ خَوْفَهُ مِنْ سُلْطَانِهِ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي [فَبِها]، وَ إِلَّا وَسَّعْتُ عَلَيْهِ فِي رِزْقِهِ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي [فَبِها]، وَ إِلَّا هَوَّنْتُ عَلَيْهِ مَوْتَهُ، حَتَّى يَأْتِيَنِي وَ لَا حَسَنَةَ لَهُ عِنْدِي، ثُمَّ أُدْخِلُهُ النَّارَ».

ترجمه

خداوند عزوجل می‌فرماید: «هیچ بنده‌ای نیست که بخواهم او را به بهشت ببرم، مگر آنکه او را به درد و رنج جسمانی مبتلا می‌کنم؛ پس اگر این [بیماری] کفاره‌ی گناهانش شد [که چه بهتر]، وگرنه لحظه‌ی جان دادن را بر او سخت می‌گیرم تا در حالی به پیشگاه من آید که هیچ گناهی بر دوشش نمانده باشد، و سپس او را راهی بهشت می‌کنم. و هیچ بنده‌ای نیست که [به خاطر اعمالش] بخواهم او را به دوزخ ببرم، مگر آنکه بدنش را سالم و تندرست نگه می‌دارم؛ پس اگر این [تندرستی] برای تسویه‌ی طلب او از من [بابت کارهای نیکش] کافی بود [که چه بهتر]، وگرنه او را از ترس حاکمان و قدرتمندان در امان می‌دارم؛ اگر این [امنیت] طلب او را تسویه کرد [که هیچ]، وگرنه روزی‌اش را وسعت می‌بخشم؛ و اگر این [ثروت] هم برای تسویه‌ی طلبش کافی نبود، مرگ را بر او آسان می‌کنم تا در حالی به پیشگاه من آید که هیچ طلب و کار نیکی نزد من نداشته باشد، و سپس او را راهی دوزخ می‌کنم.»

امام باقر علیه السلام

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ يُكْرِمَ عَبْداً وَ لَهُ ذَنْبٌ، ابْتَلَاهُ بِالسُّقْمِ؛ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ لَهُ، ابْتَلَاهُ بِالْحَاجَةِ؛ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ بِهِ ذَلِكَ، شَدَّدَ عَلَيْهِ الْمَوْتَ لِيُكَافِيَهُ بِذَلِكَ الذَّنْبِ. وَ إِذَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ يُهِينَ عَبْداً وَ لَهُ عِنْدَهُ حَسَنَةٌ، صَحَّحَ بَدَنَهُ؛ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ بِهِ ذَلِكَ، وَسَّعَ عَلَيْهِ فِي رِزْقِهِ؛ فَإِنْ هُوَ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ بِهِ، هَوَّنَ عَلَيْهِ الْمَوْتَ لِيُكَافِيَهُ بِتِلْكَ الْحَسَنَةِ.

ترجمه

وقتی خداوند عزوجل بخواهد به بنده‌ای که گناهی بر گردن دارد لطف کند، او را به بیماری مبتلا می‌کند؛ اگر چنین نکند، به تنگدستی دچارش می‌سازد؛ و اگر این کار را هم نکند، جان دادن را بر او سخت می‌گیرد تا [در همین دنیا] تاوان آن گناه را با او تسویه کند. اما هنگامی که بخواهد بنده‌ای را که کار نیکی پیش خدا دارد خوار کند، او را تندرست نگه می‌دارد؛ اگر چنین نکند، روزی‌اش را فراوان می‌کند؛ و اگر این کار را هم نکند، مرگ را بر او آسان می‌گیرد تا پاداش آن کار نیک را [در همین دنیا] با او تسویه کند.

اندکی شرح

بر اساس این روایت، بیماری، فقر یا سختی جان دادن لزوماً نشانه غضب خدا نیست؛ بلکه گاهی لطف پروردگار در حق انسان‌های درستکاری است که لغزش‌هایی داشته‌اند. خدا با این سختی‌ها، گناهانشان را در همین دنیا پاک می‌کند تا بار آن به آخرت کشیده نشود. در نقطه مقابل، سلامتی، ثروت و مرگ راحت نیز همیشه نشانه محبوبیت پیش خدا نیست. گاهی افراد بدکاری که چند کار نیک هم در پرونده دارند، پاداش کارهای خوبشان را در همین دنیا با سلامتی و گشایش مالی می‌گیرند تا در آخرت هیچ طلب و بهره‌ای نداشته باشند. گویی سنت خداوند بر این است که تا جای ممکن، حساب لغزش‌های خوبان و کارهای نیک بدان را در همین دنیا تسویه کند.

امام صادق علیه السلام

قَالَ: قُلْتُ: فَمَا لِمَنْ يُجَهِّزُ إِلَيْهِ وَ لَمْ يَخْرُجْ لِعِلَّةٍ تُصِيبُهُ أَوْ لِقِلَّةِ نَصِيبِهِ؟ قَالَ (علیه‌السلام): يُعْطِيهِ اللَّهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ أَنْفَقَهُ مِثْلَ أُحُدٍ مِنَ الْحَسَنَاتِ، وَ يُخْلِفُ عَلَيْهِ أَضْعَافَ مَا أَنْفَقَهُ، وَ يُصْرَفُ عَنْهُ مِنَ الْبَلَاءِ مِمَّا قَدْ نَزَلَ لِيُصِيبَهُ وَ يُدْفَعُ عَنْهُ، وَ يُحْفَظُ فِي مَالِهِ.

ترجمه

راوی می‌گوید: [به امام صادق علیه‌السلام] عرض کردم: پاداش کسی که هزینه سفر دیگری را [برای زیارت امام حسین علیه‌السلام] تأمین کند، اما خودش به دلیل گرفتاری یا تنگدستی نتواند به این سفر برود چیست؟ امام (علیه‌السلام) فرمودند: خداوند در برابر هر درهمی که خرج کرده، به عظمت کوه اُحُد به او نیکی و حسنه می‌بخشد؛ چندین برابرِ آنچه را که هزینه کرده به او برمی‌گرداند؛ بلاهایی را که مقدر شده به او برسد، از او دور و دفع می‌کند؛ و دارایی‌اش را [از آسیب و نابودی] محفوظ می‌دارد.

اندکی شرح

این روایت جایگاه بی‌نظیر «زیارت امام حسین (علیه‌السلام)» و ارزشِ بانی شدن برای زائرانِ ایشان را نشان می‌دهد. گاهی انسان به دلیل مشکلات مالی، بیماری یا گرفتاری‌های روزمره، توفیق حضور در این سفر را پیدا نمی‌کند؛ اما امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند اگر پای رفتن نداریم، می‌توانیم با تأمین هزینه سفرِ یک زائر دیگر، خود را در این مسیر شریک کنیم. خداوند برای چنین شخصی سنگ تمام می‌گذارد؛ نه تنها پاداش معنویِ عظیمی به او می‌بخشد، بلکه در همین دنیا نیز چند برابرِ آن هزینه را به او برمی‌گرداند، بلاهای حتمی را از جانش دور می‌کند و به مالش برکت و امنیت می‌دهد.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَسَّعَ فِي أَرْزَاقِ الْحَمْقَى لِيَعْتَبِرَ الْعُقَلَاءُ، وَ يَعْلَمُوا أَنَّ الدُّنْيَا لَيْسَ يُنَالُ مَا فِيهَا بِعَمَلٍ وَ لَا حِيلَةٍ.

ترجمه

خداوند متعال روزیِ کم‌خردان را وسعت بخشید تا خردمندان عبرت بگیرند و بدانند که دستاوردهای دنیا، [تنها] با تلاش و زیرکی به دست نمی‌آید.

اندکی شرح

اگر قرار بود ثروت و روزی فقط نتیجه‌ی مستقیمِ «هوش» و «تلاش» باشد، قاعدتاً باید خردمندان ثروتمندترین افراد جامعه می‌بودند. اما خداوند گاهی به روزیِ افراد کم‌خرد (کسانی که نه شمّ اقتصادی دارند و نه اهل زرنگ‌بازی‌های دنیوی‌اند) چنان وسعتی می‌بخشد تا به انسان‌های عاقل یادآوری کند که در پسِ تمام دویدن‌ها، زرنگی‌ها و حساب‌وکتاب‌های مادی، اراده و تقدیرِ بالاتری هم حاکم است. البته این موضوع اصلاً به معنای دعوت به تنبلی نیست؛ بلکه هشداری است تا انسانِ خردمند به هوش و تدبیرِ خودش مغرور نشود، توهمِ کنترلِ همه‌چیز را کنار بگذارد و بداند که کلیدِ نهاییِ رزق، تنها در دستِ خداست.

امام صادق علیه السلام

أَرْبَعَةٌ لَا تُسْتَجَابُ لَهُمْ دَعْوَةٌ: رَجُلٌ جَالِسٌ فِي بَيْتِهِ يَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالطَّلَبِ؟ وَ رَجُلٌ كَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ فَدَعَا عَلَيْهَا، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا إِلَيْكَ؟ وَ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَفْسَدَهُ فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالِاقْتِصَادِ؟ أَ لَمْ آمُرْكَ بِالْإِصْلَاحِ؟ [...] وَ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَدَانَهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالشَّهَادَةِ؟

ترجمه

چهار دسته‌اند که دعایشان مستجاب نمی‌شود: نخست، مردی که در خانه‌اش می‌نشیند و می‌گوید: «خدایا! به من روزی بده.» [از جانب خدا] به او گفته می‌شود: «آیا به تو فرمان ندادم که [برای کسب روزی] تلاش کنی؟» دوم، مردی که همسری [ناسازگار] دارد و [مدام] به درگاه خدا علیه او دعا و نفرین می‌کند. به او گفته می‌شود: «آیا اختیار [جدایی از] او را به دست خودت نسپردم؟» سوم، مردی که ثروتی داشته و آن را [با بی‌تدبیری] بر باد داده است و حالا می‌گوید: «خدایا! به من روزی بده.» به او گفته می‌شود: «آیا تو را به میانه‌روی فرمان ندادم؟ آیا به تو دستور ندادم که دارایی‌ات را درست مدیریت کنی؟» [...] و چهارم، مردی که پولی داشته و آن را بدون شاهد و مدرک به دیگری قرض داده است [و حالا بدهکار منکر شده و او برای پس گرفتن پولش دعا می‌کند]. به او گفته می‌شود: «آیا به تو دستور ندادم که [هنگام قرض دادن] شاهد بگیری؟»

اندکی شرح

این روایت، خط باطل روی یک تفکر اشتباه و رایج می‌کشد: «حواله دادنِ کم‌کاری‌های خود به خدا». در تمام این چهار مورد، یک نقطه مشترک وجود دارد؛ شخص به جای اینکه از عقل، اختیار و راهکارهای عملیِ موجود استفاده کند، دست روی دست گذاشته و توقع دارد خداوند مشکلش را حل کند. پیام روشن امام (علیه‌السلام) این است که «دعا» و «توکل»، هرگز جایگزینِ «تلاش و تدبیر» نمی‌شوند. خداوند برای هر کاری اسبابی قرار داده و از ما خواسته است ابتدا سهم خودمان را انجام دهیم. در واقع، دعا برای باز کردن گره‌هایی است که از توان ما خارج است؛ اما وقتی کلید حل مشکل در دست خود ماست و از آن استفاده نمی‌کنیم، نباید انتظار داشته باشیم که خداوند با معجزه، جای خالیِ بی‌مسئولیتیِ ما را پر کند.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ، وَ خَلَقَ مَعَهُمْ أَرْزَاقَهُمْ حَلَالاً طَيِّباً؛ فَمَنْ تَنَاوَلَ شَيْئاً مِنْهَا حَرَاماً، قُصَّ بِهِ مِنْ ذَلِكَ الْحَلَالِ.

ترجمه

بی‌شک خداوندِ عزوجل بندگان را آفرید و روزیِ آنان را نیز همراهشان [به‌صورت] حلال و پاکیزه خلق کرد؛ پس هر کس چیزی از این روزی را از راه حرام به دست آورد، [دقیقاً] به همان اندازه از سهمِ حلالِ او کم خواهد شد.

اندکی شرح

این حدیث به یک قانون دقیق در نظام آفرینش اشاره دارد: روزیِ مقدر شده برای هر انسان، از همان ابتدا پاک و حلال آفریده شده است. اگر کسی برای کسب درآمد به راه‌های حرام متوسل شود، در واقع چیزی به کلِ دارایی‌اش اضافه نکرده است؛ بلکه تنها همان سهم حلالی را که قرار بود به دستش برسد، از بین برده و حرام را جایگزین آن کرده است. در نتیجه، روزیِ حرام، افزون بر رزق حلال نیست، بلکه کسرِ از آن است.

امام سجاد علیه السلام

 ذُكِرَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) غَلَاءُ السِّعْرِ، فَقَالَ: «وَمَا عَلَيَّ مِنْ غَلَائِهِ! إِنْ غَلَا فَهُوَ عَلَيْهِ، وَإِنْ رَخُصَ فَهُوَ عَلَيْهِ»

ترجمه

در حضور امام سجاد (علیه‌السلام) از گرانیِ قیمت‌ها سخن به میان آمد. ایشان فرمودند: «بار این گرانی بر دوش من نیست [که نگرانش باشم]! اگر گران شود، [تأمین روزیِ من] بر عهده خداست، و اگر ارزان هم شود، باز بر عهده اوست.»

اندکی شرح

معمولاً انسان وقتی با افزایش قیمت‌ها و سختی‌های اقتصادی روبه‌رو می‌شود، دچار اضطراب و نگرانی نسبت به آینده می‌گردد. این سخن امام سجاد (علیه‌السلام) یادآوری می‌کند که هرچند تلاش برای کسب روزی وظیفه ماست، اما نتیجه نهایی و رساندنِ روزی در دست خداوند است. این نگاه، به معنای رها کردن تلاش و برنامه‌ریزی نیست؛ بلکه به این معناست که انسان در کنار تلاش عاقلانه، قلب خود را از وابستگی و اضطرابِ افراطی نسبت به عوامل مادی آزاد کند و به تدبیر الهی اعتماد داشته باشد.

خداوند متعال

وَ لَوْلَا أَن يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَّجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بِالرَّحْمَٰنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِّن فِضَّةٍ وَ مَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ ‎﴿٣٣﴾‏ وَ لِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا وَ سُرُرًا عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ ‎﴿٣٤﴾ وَ زُخْرُفًا ۚ وَ إِن كُلُّ ذَٰلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۚ وَ الْآخِرَةُ عِندَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ ‎﴿٣٥﴾‏

ترجمه

و اگر [بهره مندی کفار از انواع نعمت های مادی و تهیدستی مؤمنان، سبب] این نبود که همه مردم [به خاطر ضعف ایمان و ناآگاه بودن به حقایق] بر محور کفر امتی واحد شوند، ما برای خانه های کافران به [خدای] رحمان سقف هایی از نقره قرار می دادیم و نردبان هایی که با آن بر بالای خانه ها برآیند. (33) و برای خانه هایشان [نیز] درها و تخت هایی [از نقره می ساختیم] که بر آن تکیه زنند، (34) و [برای خانه ها و زندگی آنان] زر و زیور [قرار می دادیم]، ولی همه این ها جز کالای اندک زندگی دنیا نیست، و آخرت نزد پروردگارت برای پرهیزکاران است. (35)

امام علی علیه السلام

لَا تَفْرَحْ بِالْغِنَاءِ وَ الرَّخَاءِ وَ لَا تَغْتَمَّ بِالْفَقْرِ وَ الْبَلَاءِ فَإِنَّ الذَّهَبَ يُجَرَّبُ بِالنَّارِ وَ الْمُؤْمِنَ يُجَرَّبُ بِالْبَلَاءِ.

ترجمه

به ثروت و رفاه، دل‌شاد مشو و از تهیدستی و گرفتاری، اندوه به دل راه مده؛ زیرا طلا با آتش آزموده مى شود و مؤمن با بلا و گرفتارى.