آیات و احادیث «عقل، خردورزی، تفکر»

امام علی علیه السلام

مَنْ تَوَرَّطَ فِي الْأُمُورِ غَيْرَ نَاظِرٍ فِي الْعَوَاقِبِ، فَقَدْ تَعَرَّضَ لِمُفْضِحَاتِ النَّوَائِبِ.

ترجمه

هر کس بدون دوراندیشی و در نظر گرفتنِ عواقبِ کارها، خود را [نسنجیده] در آن‌ها درگیر کند، بی‌شک خود را در معرضِ مصیبت‌های رسواکننده قرار داده است.

اندکی شرح

این کلام حکیمانه به اهمیت «دوراندیشی و عاقبت‌سنجی» پیش از انجام هر کاری اشاره دارد. امام هشدار می‌دهد که تاوانِ بی‌گدار به آب زدن، فقط یک ضررِ ساده نیست؛ بلکه گرفتاری در «مُفْضِحَات» است؛ یعنی شکست‌های تلخ و خجالت‌آوری که اعتبار، تدبیر و جایگاه فرد را در نگاه دیگران زیر سؤال می‌برد و مایه شرمندگی او می‌شود. در واقع، تفکرِ پیش از عمل، سپر دفاعی انسان در برابر رسوایی‌ها و شکست‌های سنگین است.

امام علی علیه السلام

إِنَّ رَأْيَكَ لَا يَتَّسِعُ لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ فَفَرِّغْهُ لِلْمُهِمِّ.

ترجمه

اندیشه تو گنجايش همه چيز را ندارد، پس آن را براى آنچه مهم است، فارغ گردان.

امام جواد علیه السلام

لَوْ سَكَتَ الْجَاهِلُ مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ.

ترجمه

اگر فردِ ناآگاه [در اموری که نمی‌داند] سکوت می‌کرد، مردم دچار اختلاف و دودستگی نمی‌شدند.

اندکی شرح

این کلامِ روشن، ریشه اصلیِ دودستگی‌های جامعه را «اظهار نظر افراد ناآگاه» می‌داند. مسائل مهم معمولاً پیچیده‌اند و فهم آن‌ها نیازمند تخصص و احاطه‌ی کامل است. بحران از جایی آغاز می‌شود که فردی بدون آگاهیِ همه‌جانبه اظهار نظر می‌کند و عده‌ای نیز با دنباله‌روی از او، جبهه‌ای کاذب در برابر مسیرِ حق و عقلانیت می‌سازند. در واقع، اگر افراد در اموری که نمی‌دانند سکوت می‌کردند، فضا برای روشنگریِ متخصصان و آگاهان باز می‌ماند تا با بررسیِ تمام جوانب، راهکارِ درست را ارائه دهند و جامعه به جای تقابل و صف‌آراییِ بیهوده، حولِ یک مسیرِ منطقی به توافق می‌رسید.

امام علی علیه السلام

لَا خَيْرَ فِي عَزْمٍ بِلَا حَزْمٍ.

ترجمه

در تصميمى كه با دور انديشى همراه نباشد خيرى نيست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

لَا فَقْرَ أَشَدُّ مِنَ الْجَهْلِ، وَ لَا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْل‏.

ترجمه

هیچ فقری سخت‌‌تر از نادانی و هیچ مالی سودمندتر از عقل نیست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

غَرِيبَتَانِ كَلِمَةُ حِكْمَةٍ مِنْ سَفِيهٍ فَاقْبَلُوهَا وَ كَلِمَةُ سَفَهٍ مِنْ حَكِيمٍ فَاغْفِرُوهَا.

ترجمه

دو چيز، عجیب است: سخن حكيمانه که از نادان شنیده شود؛ آن را بپذيريد، و سخن ابلهانه که از حكيم شنیده شود؛ آن را بر او ببخشاييد.

امام صادق علیه السلام

الْمُؤْمِنُ حَسَنُ الْمَعُونَةِ، خَفِيفُ الْمَئُونَةِ، جَيِّدُ التَّدْبِيرِ لِمَعِيشَتِهِ، لَا يُلْسَعُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ.

ترجمه

مؤمن، یاوری خوب و کم‌خرج و کم‌زحمت است؛ زندگی‌اش را خوب اداره می کند؛ از یک سوراخ دوبار گزیده نمی‌شود.

امام علی علیه السلام

إعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ دَلِيلٌ عَلَىٰ ضَعْفِ عَقْلِهِ.

ترجمه

خودپسندى آدمى، نشانگر سستى خرد اوست.

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ‌ إِنَّ الْعَاقِلَ لَا يُحَدِّثُ مَنْ يَخَافُ تَكْذِيبَهُ وَ لَا يَسْأَلُ مَنْ يَخَافُ مَنْعَهُ وَ لَا يَعِدُ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَ لَا يَرْجُو مَا يُعَنَّفُ بِرَجَائِهِ‌ وَ لَا يُقْدِمُ عَلَىٰ مَا يَخَافُ فَوْتَهُ بِالْعَجْزِ عَنْهُ‌.

ترجمه

اى هشام! خردمند به كسى كه مى ترسد تكذيبش كند، سخنى نمى‌گويد؛ و از كسى كه مى‌ترسد مضايقه كند، چيزى نمى‌خواهد؛ و وعده‌اى را كه از عهده انجامش برنمى آيد، نمى‌دهد؛ و به آنچه كه در اميدواريش سرزنش شود، اميد نمى‌بندد؛ و به كارى كه می‌ترسد در آن درماند، اقدام نمى‌ورزد.

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ‌ إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ‌ وَ أمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ.

ترجمه

اى هشام! خدا بر مردم دو حجّت دارد: حجّت آشكار و حجّت پنهان. حجّت آشكار، رسولان و پيامبران و امامان عليهم السلام هستند و حجّت پنهان، عقل مردم است.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ رَجُلاً أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ فَقَالَ لَهُ يَا رَسُولَ اللهِ‌ أَوْصِنِي فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَهَلْ أَنْتَ مُسْتَوْصٍ‌ إِنْ أَنَا أَوْصَيْتُكَ حَتَّىٰ قَالَ لَهُ ذَلِكَ ثَلاَثاً وَ فِي كُلِّهَا يَقُولُ لَهُ الرَّجُلُ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللهِ‌ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ فَإِنِّي أُوصِيكَ إِذَا أَنْتَ هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَتَدَبَّرْ عَاقِبَتَهُ فَإِنْ يَكُ رُشْداً فَامْضِهِ وَ إِنْ يَكُ غَيّاً فَانْتَهِ عَنْهُ.

امام صادق علیه السلام

مردى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد: اى رسول خدا! مرا سفارش فرما. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اگر تو را سفارش كنم آيا به گوش مى‌گيرى‌؟ حضرت سه بار اين جمله را به او فرمود و هر بار آن مرد عرض مى‌كرد: آرى اى رسول خدا. پس، رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: به تو سفارش مى‌كنم كه هرگاه خواستى كارى انجام دهى، به عاقبت آن بينديشى، اگر رستگارى بود آن را انجام بده و اگر گمراهى بود رهايش كن.

امام علی علیه السلام

طُوبَىٰ لِمَنْ شَغَلَ قَلْبَهُ بِالْفِكْرِ وَ لِسَانَهُ بِالذِّكْرِ.

ترجمه

خوشا به حال کسی که قلبش را با فکر و زبانش را با ذکر مشغول می‌کند.

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ، إِنَّ الْعَاقِلَ نَظَرَ إِلَى الدُّنْيَا وَ إِلَى أَهْلِهَا، فَعَلِمَ أَنَّهَا لَا تُنَالُ إِلَّا بِالْمَشَقَّةِ، وَنَظَرَ إِلَى الْآخِرَةِ، فَعَلِمَ أَنَّهَا لَا تُنَالُ إِلَّا بِالْمَشَقَّةِ، فَطَلَبَ بِالْمَشَقَّةِ أَبْقَاهُمَا.

ترجمه

ای هشام! انسان خردمند به دنیا و اهل آن نگریست و دریافت که دنیا جز با رنج و زحمت به دست نمی‌آید؛ و به آخرت نگریست و دریافت که آن هم جز با رنج و زحمت به دست نمی‌آید. پس [حالا که هر دو مسیر نیازمند تلاش و سختی است،] با تحمل این رنج، در پیِ چیزی رفت که ماندگارتر است [یعنی آخرت].

اندکی شرح

این کلام امام (ع) یک منطق بسیار ساده و در عین حال عمیق را بیان می‌کند: «هیچ دستاوردی بدون رنج نیست». چه بخواهیم به موفقیت‌های دنیوی برسیم و چه به سعادت اخروی، در هر دو حالت باید سختی بکشیم. تفاوت انسان خردمند با دیگران در این است که او وقتی می‌بیند رنج و زحمت در زندگی اجتناب‌ناپذیر است، این سرمایه (یعنی تلاش و سختی کشیدنش) را در مسیری خرج می‌کند که سودش همیشگی و ماندگار باشد، نه موقت و از بین‌رفتنی.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَرَّ بِرَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) رَجُلٌ وَ هُوَ فِي أَصْحَابِهِ، فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ: مَجْنُونٌ! فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): بَلْ هَذَا رَجُلٌ مُصَابٌ، إِنَّمَا الْمَجْنُونُ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ أَبْلَيَا شَبَابَهُمَا فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللهِ.

ترجمه

پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در میان یارانشان حضور داشتند که مردی از کنارشان عبور کرد. برخی از حاضران گفتند: «[این مرد] دیوانه است!» پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «خیر، او تنها یک بیمار [و آسیب‌دیده] است؛ دیوانه واقعی، آن مرد یا زنی است که دوران جوانیِ خود را در راهی غیر از بندگی و اطاعت خدا تباه کند.

اندکی شرح

از نگاه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، دیوانگی صرفاً یک اختلالِ پزشکی نیست، بلکه یک «محاسبه‌ی به‌شدت غلط» است. شخصی که روانش آسیب دیده، تنها یک «بیمار» است و چون ابزارِ تفکرش دچار مشکل شده، حرجی بر او نیست. اما دیوانگیِ واقعی زمانی رخ می‌دهد که انسان عقلِ سالم داشته باشد، ولی در بازارِ دنیا بدترین معامله‌ی ممکن را انجام دهد. منطقِ ساده‌ی دودوتاچهارتا حکم می‌کند که انسان باارزش‌ترین دارایی‌اش را صرفِ سودآورترین هدف کند. «جوانی»، تکرارناپذیرترین و پرانرژی‌ترین سرمایه‌ی ماست؛ کسی که این سرمایه‌ی عظیم را به جای ساختنِ زندگیِ ابدیِ آخرت، خرجِ نافرمانیِ خدا و لذت‌های زودگذر می‌کند، از نظر منطقی دقیقاً مثل کسی است که تمام ثروتش را آتش می‌زند تا فقط چند دقیقه دستش را گرم کند!

البته باید دقت کرد که در منطق دین، «طاعت و بندگی» صرفاً در انجام فرایضی مانند نماز و روزه خلاصه نمی‌شود. اسلام نه‌تنها با نشاط و تفریح مخالف نیست، بلکه تفریحات سالم، وقت گذراندن با خانواده و بهره‌مندی از لذت‌های حلال را برای یک زندگیِ متعادل، «لازم» و «مورد رضایت الهی» می‌داند. آنچه در این روایت به عنوان «تباه کردن جوانی» سرزنش شده، اموری مانندِ درگیر شدن در روابط ناسالم با جنس مخالف، کسب درآمدهای حرام، اتلافِ عمر در فضای مجازی و... است.

امام رضا علیه السلام

لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

عبادت، به بسيارى نماز و روزه نيست؛ بلكه عبادت، انديشيدن در كار خداست.