آیات و احادیث «رزق و روزی و عوامل وسعت آن»

امام صادق علیه السلام

قَالَ: قُلْتُ: فَمَا لِمَنْ يُجَهِّزُ إِلَيْهِ وَ لَمْ يَخْرُجْ لِعِلَّةٍ تُصِيبُهُ أَوْ لِقِلَّةِ نَصِيبِهِ؟ قَالَ (علیه‌السلام): يُعْطِيهِ اللَّهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ أَنْفَقَهُ مِثْلَ أُحُدٍ مِنَ الْحَسَنَاتِ، وَ يُخْلِفُ عَلَيْهِ أَضْعَافَ مَا أَنْفَقَهُ، وَ يُصْرَفُ عَنْهُ مِنَ الْبَلَاءِ مِمَّا قَدْ نَزَلَ لِيُصِيبَهُ وَ يُدْفَعُ عَنْهُ، وَ يُحْفَظُ فِي مَالِهِ.

ترجمه

راوی می‌گوید: [به امام صادق علیه‌السلام] عرض کردم: پاداش کسی که هزینه سفر دیگری را [برای زیارت امام حسین علیه‌السلام] تأمین کند، اما خودش به دلیل گرفتاری یا تنگدستی نتواند به این سفر برود چیست؟ امام (علیه‌السلام) فرمودند: خداوند در برابر هر درهمی که خرج کرده، به عظمت کوه اُحُد به او نیکی و حسنه می‌بخشد؛ چندین برابرِ آنچه را که هزینه کرده به او برمی‌گرداند؛ بلاهایی را که مقدر شده به او برسد، از او دور و دفع می‌کند؛ و دارایی‌اش را [از آسیب و نابودی] محفوظ می‌دارد.

اندکی شرح

این روایت جایگاه بی‌نظیر «زیارت امام حسین (علیه‌السلام)» و ارزشِ بانی شدن برای زائرانِ ایشان را نشان می‌دهد. گاهی انسان به دلیل مشکلات مالی، بیماری یا گرفتاری‌های روزمره، توفیق حضور در این سفر را پیدا نمی‌کند؛ اما امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند اگر پای رفتن نداریم، می‌توانیم با تأمین هزینه سفرِ یک زائر دیگر، خود را در این مسیر شریک کنیم. خداوند برای چنین شخصی سنگ تمام می‌گذارد؛ نه تنها پاداش معنویِ عظیمی به او می‌بخشد، بلکه در همین دنیا نیز چند برابرِ آن هزینه را به او برمی‌گرداند، بلاهای حتمی را از جانش دور می‌کند و به مالش برکت و امنیت می‌دهد.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَسَّعَ فِي أَرْزَاقِ الْحَمْقَى لِيَعْتَبِرَ الْعُقَلَاءُ، وَ يَعْلَمُوا أَنَّ الدُّنْيَا لَيْسَ يُنَالُ مَا فِيهَا بِعَمَلٍ وَ لَا حِيلَةٍ.

ترجمه

خداوند متعال روزیِ کم‌خردان را وسعت بخشید تا خردمندان عبرت بگیرند و بدانند که دستاوردهای دنیا، [تنها] با تلاش و زیرکی به دست نمی‌آید.

اندکی شرح

اگر قرار بود ثروت و روزی فقط نتیجه‌ی مستقیمِ «هوش» و «تلاش» باشد، قاعدتاً باید خردمندان ثروتمندترین افراد جامعه می‌بودند. اما خداوند گاهی به روزیِ افراد کم‌خرد (کسانی که نه شمّ اقتصادی دارند و نه اهل زرنگ‌بازی‌های دنیوی‌اند) چنان وسعتی می‌بخشد تا به انسان‌های عاقل یادآوری کند که در پسِ تمام دویدن‌ها، زرنگی‌ها و حساب‌وکتاب‌های مادی، اراده و تقدیرِ بالاتری هم حاکم است. البته این موضوع اصلاً به معنای دعوت به تنبلی نیست؛ بلکه هشداری است تا انسانِ خردمند به هوش و تدبیرِ خودش مغرور نشود، توهمِ کنترلِ همه‌چیز را کنار بگذارد و بداند که کلیدِ نهاییِ رزق، تنها در دستِ خداست.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ، وَ خَلَقَ مَعَهُمْ أَرْزَاقَهُمْ حَلَالاً طَيِّباً؛ فَمَنْ تَنَاوَلَ شَيْئاً مِنْهَا حَرَاماً، قُصَّ بِهِ مِنْ ذَلِكَ الْحَلَالِ.

ترجمه

بی‌شک خداوندِ عزوجل بندگان را آفرید و روزیِ آنان را نیز همراهشان [به‌صورت] حلال و پاکیزه خلق کرد؛ پس هر کس چیزی از این روزی را از راه حرام به دست آورد، [دقیقاً] به همان اندازه از سهمِ حلالِ او کم خواهد شد.

اندکی شرح

این حدیث به یک قانون دقیق در نظام آفرینش اشاره دارد: روزیِ مقدر شده برای هر انسان، از همان ابتدا پاک و حلال آفریده شده است. اگر کسی برای کسب درآمد به راه‌های حرام متوسل شود، در واقع چیزی به کلِ دارایی‌اش اضافه نکرده است؛ بلکه تنها همان سهم حلالی را که قرار بود به دستش برسد، از بین برده و حرام را جایگزین آن کرده است. در نتیجه، روزیِ حرام، افزون بر رزق حلال نیست، بلکه کسرِ از آن است.

امام سجاد علیه السلام

 ذُكِرَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) غَلَاءُ السِّعْرِ، فَقَالَ: «وَمَا عَلَيَّ مِنْ غَلَائِهِ! إِنْ غَلَا فَهُوَ عَلَيْهِ، وَإِنْ رَخُصَ فَهُوَ عَلَيْهِ»

ترجمه

در حضور امام سجاد (علیه‌السلام) از گرانیِ قیمت‌ها سخن به میان آمد. ایشان فرمودند: «بار این گرانی بر دوش من نیست [که نگرانش باشم]! اگر گران شود، [تأمین روزیِ من] بر عهده خداست، و اگر ارزان هم شود، باز بر عهده اوست.»

اندکی شرح

معمولاً انسان وقتی با افزایش قیمت‌ها و سختی‌های اقتصادی روبه‌رو می‌شود، دچار اضطراب و نگرانی نسبت به آینده می‌گردد. این سخن امام سجاد (علیه‌السلام) یادآوری می‌کند که هرچند تلاش برای کسب روزی وظیفه ماست، اما نتیجه نهایی و رساندنِ روزی در دست خداوند است. این نگاه، به معنای رها کردن تلاش و برنامه‌ریزی نیست؛ بلکه به این معناست که انسان در کنار تلاش عاقلانه، قلب خود را از وابستگی و اضطرابِ افراطی نسبت به عوامل مادی آزاد کند و به تدبیر الهی اعتماد داشته باشد.

امام باقر علیه السلام

مُرُوا شِيعَتَنَا بِزِيَارَةِ قَبْرِ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَإِنَّ إِتْيَانَهُ يَزِيدُ فِي الرِّزْقِ وَ يَمُدُّ فِي الْعُمُرِ وَ يَدْفَعُ مَدَافِعَ السَّوْءِ وَ إِتْيَانَهُ مُفْتَرَضٌ عَلَىٰ كُلِّ مُؤْمِنٍ يُقِرُّ لَهُ بِالْإِمَامَةِ مِنَ اللهِ.

ترجمه

شیعیان ما را به زیارت امام حسین ـ عليه السلام ـ امر کنید؛ زیرا زیارت آن حضرت روزى را زياد و عمر را طولانى می‌گرداند و بدى‌ها (بلاها) را دفع می‌کند و رفتن به زيارتش بر هر مؤمنى که اقرار به امامت او از جانب خدا داشته باشد، واجب است.

امام صادق علیه السلام

لَا تَكْسَلُوا فِي طَلَبِ مَعَايِشِكُمْ فَإِنَّ آبَاءَنَا كَانُوا يَرْكُضُونَ فِيهَا وَ يَطْلُبُونَهَا.

ترجمه

در تحصيل روزى تنبلى نكنيد كه پدران ما در پى آن مى‌دويدند و آن را طلب می‌كردند.

امام صادق علیه السلام

إِنِّي وَ اللهِ مَا آمُرُكُمْ إِلَّا بِمَا نَأْمُرُ بِهِ أَنْفُسَنَا فَعَلَيْكُمْ بِالْجِدِّ وَ الِاجْتِهَادِ وَ إِذَا صَلَّيْتُمُ الصُّبْحَ فَانْصَرَفْتُمْ فَبَكِّرُوا فِي طَلَبِ الرِّزْقِ وَ اطْلُبُوا الْحَلَالَ فَإِنَّ اللهَ سَيَرْزُقُكُمْ وَ يُعِينُكُمْ عَلَيْهِ.

ترجمه

به خدا سوگند من به شما امر نمی‌کنم، جز آنچه که خود را نیز بدان امر می‌کنم. پس بر شما باد که جدّیت و کوشش کنید و پس از نماز صبح برای طلب رزق خود حرکت کرده، رزق حلال به دست آورید. خداوند به شما روزی خواهد داد و شما را بر آن کمک خواهد کرد.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ جَعَلَ‌ أَرْزَاقَ‌ الْمُؤْمِنِينَ‌ مِنْ‌ حَيْثُ‌ لَا يَحْتَسِبُونَ‌ وَ ذَلِكَ‌ أَنَّ‌ الْعَبْدَ إِذَا لَمْ‌ يَعْرِفْ‌ وَجْهَ‌ رِزْقِهِ‌ كَثُرَ دُعَاؤُهُ.

ترجمه

خداوند عز و جل روزى مؤمنان را از جايى مى رساند كه فكرش را هم نمى كنند؛ علّتش هم اين است كه وقتى بنده نداند روزى اش از كجا خواهد رسيد، زياد دعا مى كند.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الْأَرْضِ ۖ وَ لَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ وَ لَسْتُم بِآخِذِيهِ إِلَّا أَن تُغْمِضُوا فِيهِ ۚ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ ﴿۲۶۷﴾ الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ ۖ وَ اللهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَ فَضْلًا ۗ وَ اللهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿۲۶۸﴾

ترجمه

ای اهل ایمان! از پاکیزه های آنچه [از راه داد و ستد] به دست آورده اید، و آنچه [از گیاهان و معادن] برای شما از زمین بیرون آورده ایم، انفاق کنید و برای انفاق کردن دنبال مال ناپاک و بی ارزش و معیوب نروید، در حالی که اگر آن را به عنوان حقّ شما به خود شما می دادند، جز [با] چشم پوشی [و دلسردی] نمی گرفتید و بدانید که خدا، بی نیاز و ستوده است. (267) شیطان، شما را [به هنگام انفاق مال با ارزش] از تهیدستی و فقر می ترساند، و شما را به کار زشت [چون بخل وخودداری از زکات و صدقات] امر می کند، و خدا شما را از سوی خود وعده آمرزش و فزونی رزق می دهد؛ و خدا بسیار عطا کننده و داناست. (268)

خداوند متعال

... وَ مَن يَتَّقِ اللهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا ﴿۲﴾ وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ... ﴿۳﴾

ترجمه

... و هر كس تقوای الهی پيشه كند خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌‏كند. (3) و او را از جائی كه گمان ندارد روزی می‌دهد ... (4)

خداوند متعال

أَ وَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَ يَقْدِرُ ... ﴿۵۲﴾

ترجمه

آيا آنها ندانستند كه خداوند روزی را برای هر كس بخواهد گسترده يا تنگ می‌‏سازد؟