امام صادق علیه السلام

مَنْ كَسِلَ عَنْ طَهُورِهِ وَ صَلَاتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ آخِرَتِهِ، وَ مَنْ كَسِلَ عَمَّا يُصْلِحُ بِهِ أَمْرَ مَعِيشَتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ دُنْيَاهُ.

ترجمه

هر کس در طهارت و نماز خود تنبلی کند، در او خیری برای آخرتش نیست؛ و هر کس در تأمین معاش و سر و سامان دادن به زندگی‌اش سستی ورزد، در او خیری برای دنیایش نخواهد بود.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این کلام، به آفت بزرگ «تنبلی» اشاره می‌کنند و هشدار می‌دهند که قانون «نتیجه گرفتن در گرو تلاش است» استثنا برنمی‌دارد. از یک سو، تلنگر می‌زنند که اگر در کسب‌وکار و تأمین معاش سستی کنیم، باید منتظر سختی، تنگدستی و از دست رفتن دنیایمان باشیم؛ و از سوی دیگر یادآوری می‌کنند که امور معنوی نیز دقیقاً همین‌گونه‌اند و کسی که در انجام عبادات و وظایف بندگی‌اش {مانند نماز و طهارت} سستی به خرج دهد، آخرتش را تباه کرده است. پیام روشن حدیث این است که انسان تنبل و بی‌مسئولیت، بازنده هر دو میدان است؛ نه خیری در دنیایش می‌بیند و نه توشه‌ای برای آخرتش خواهد داشت.

امام صادق علیه السلام

أَبَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا أَنْ يَجْعَلَ أَرْزَاقَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُونَ.

ترجمه

خداوند عزوجل جز این نخواسته است که روزی مؤمنان را از جایی برساند که هیچ گمانش را نمی‌برند [و روی آن حسابی باز نکرده‌اند].

اندکی شرح

وقتی انسان بداند روزی‌اش دقیقاً از کجا و چگونه می‌رسد، ناخودآگاه تمام امید و تکیه‌اش به همان اسباب مادی {مثل شغل، رئیس یا سرمایه‌اش} گره می‌خورد. اما این حدیث پرده از یک سنت زیبای الهی برمی‌دارد: خداوند عمداً روزی مؤمن را از مسیرهایی می‌رساند که اصلاً در محاسبات ذهنی او نمی‌گنجید. دلیل این کار آن است که مؤمن به اسباب ظاهری دل نبندد، نگاهش به دست این و آن نباشد و بداند که کارگردان اصلی عالم کس دیگری است. در واقع، این غافلگیری شیرین، تمرینی است برای تقویت توکل؛ تا انسان یاد بگیرد حتی در بن‌بست‌های ظاهری نیز ناامید نشود و بداند که خداوند راه‌هایی برای گره‌گشایی دارد که در چرتکه‌اندازی‌های ما نمی‌گنجد.

امام علی علیه السلام

قَلِيلٌ تَدُومُ عَلَيْهِ، أَرْجَى مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ.

ترجمه

کار اندکی که بر آن مداومت داشته باشی، امیدبخش‌تر از کار فراوانی است که از آن خسته و دل‌زده شوی [و در نهایت رهایش کنی].

اندکی شرح

این حکمت به یک قانون مهم در مسیر رشد اشاره دارد: «اثرگذاری واقعی، محصول استمرار است، نه فشردگی». وقتی ما با هیجان کاذب و موقت، حجم سنگینی از یک کار (چه عبادت، چه مطالعه و چه تمرین) را در زمانی کوتاه به خود تحمیل می‌کنیم، روان ما خیلی زود دچار خستگی و دل‌زدگی (ملالت) شده و در نهایت آن مسیر را نیمه‌کاره رها می‌کنیم. در مقابل، قدم‌های کوچک اما پیوسته، نه تنها فشار عصبی ایجاد نمی‌کنند، بلکه در گذر زمان روی هم انباشته شده و در نهایت دستاورد بسیار بزرگ‌تری نسبت به آن تلاش‌های فشرده و رهاشده به ارمغان می‌آورند.