آیات و احادیث «خداشناسی، شناخت خدا، توحید، صفات پروردگار»

امام علی علیه السلام

عِنْدَ حُضُورِ الشَّهَوَاتِ وَ اللَّذَّاتِ، يَتَبَيَّنُ وَرَعُ الْأَتْقِيَاءِ.

ترجمه

هنگام فراهم شدن بساط شهوت‌ها و لذت‌هاست که عیار خویشتن‌داری پرهیزکاران آشکار می‌شود.

اندکی شرح

ادعای پاک‌دامنی در شرایط عادی و دور از وسوسه، کار چندان سختی نیست؛ عیار واقعی ایمان و اراده انسان، دقیقاً در لحظه‌ای مشخص می‌شود که بساط گناه و لذت‌های نامشروع کاملاً فراهم باشد. بنابراین، پرهیزکاری حقیقی این نیست که انسان هیچ میل و رغبتی به لذت‌ها نداشته باشد؛ بلکه هنر اصلی، قدرت «نه گفتن» به نفس در همان بزنگاهی است که همه‌چیز برای لغزش مهیاست.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِيرَ لَيَقُولُ: يَا رَبِّ، ارْزُقْنِي حَتَّى أَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَيْرِ. فَإِذَا عَلِمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِيَّةٍ، كَتَبَ اللهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا يَكْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ؛ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ.

ترجمه

بنده مؤمن تهیدست [در مناجات با خدا] می‌گوید: «پروردگارا! به من روزی [و گشایش مالی] عطا کن تا فلان کار نیک و فلان عمل خیر را انجام دهم.» و هنگامی که خداوند عزوجل بداند او در این خواسته، نیت راستین و عزم جدی دارد، دقیقاً همان پاداشی را برایش می‌نویسد که اگر آن کارها را انجام می‌داد، برایش ثبت می‌کرد؛ چرا که خداوند، وسعت‌بخش و بسیار بخشنده است.

اندکی شرح

شاید تا به حال این سؤال برایتان پیش آمده باشد که چرا فرصت انجام کارهای خیر برای همه یکسان نیست؟ آیا کسی که ثروت دارد و می‌تواند با انفاق و دستگیری از دیگران ثواب‌های بزرگی کسب کند، از کسی که به دلیل فقر از این توفیق محروم است، در مسیر کمال جلوتر می‌افتد؟ این روایت، پاسخی به این دغدغه است. در نگاه دینی، رشد و سعادت انسان‌ها در انحصار پول، جایگاه یا امکانات مادی نیست. بر اساس این روایت، اگر کسی به دلیل فقر، بیماری یا هر محدودیت دیگری نتواند عمل صالحی را انجام دهد، اما در قلبش «صادقانه» این نیت را داشته باشد که در صورت مهیا بودن شرایط حتماً آن را انجام می‌داد، همان بهره معنوی برایش ثبت می‌شود. پس فقر و محدودیت‌های دنیوی هرگز نمی‌توانند انسان را از رشد و سعادت محروم کنند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «مَا مِنْ عَبْدٍ أُرِيدُ أَنْ أُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ إِلَّا ابْتَلَيْتُهُ فِي جَسَدِهِ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ كَفَّارَةً لِذُنُوبِهِ [فَبِها]، وَ إِلَّا شَدَّدْتُ عَلَيْهِ عِنْدَ مَوْتِهِ، حَتَّى يَأْتِيَنِي وَ لَا ذَنْبَ لَهُ، ثُمَّ أُدْخِلُهُ الْجَنَّةَ. وَ مَا مِنْ عَبْدٍ أُرِيدُ أَنْ أُدْخِلَهُ النَّارَ إِلَّا صَحَّحْتُ لَهُ جِسْمَهُ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي [فَبِها]، وَ إِلَّا آمَنْتُ خَوْفَهُ مِنْ سُلْطَانِهِ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي [فَبِها]، وَ إِلَّا وَسَّعْتُ عَلَيْهِ فِي رِزْقِهِ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي [فَبِها]، وَ إِلَّا هَوَّنْتُ عَلَيْهِ مَوْتَهُ، حَتَّى يَأْتِيَنِي وَ لَا حَسَنَةَ لَهُ عِنْدِي، ثُمَّ أُدْخِلُهُ النَّارَ».

ترجمه

خداوند عزوجل می‌فرماید: «هیچ بنده‌ای نیست که بخواهم او را به بهشت ببرم، مگر آنکه او را به درد و رنج جسمانی مبتلا می‌کنم؛ پس اگر این [بیماری] کفاره‌ی گناهانش شد [که چه بهتر]، وگرنه لحظه‌ی جان دادن را بر او سخت می‌گیرم تا در حالی به پیشگاه من آید که هیچ گناهی بر دوشش نمانده باشد، و سپس او را راهی بهشت می‌کنم. و هیچ بنده‌ای نیست که [به خاطر اعمالش] بخواهم او را به دوزخ ببرم، مگر آنکه بدنش را سالم و تندرست نگه می‌دارم؛ پس اگر این [تندرستی] برای تسویه‌ی طلب او از من [بابت کارهای نیکش] کافی بود [که چه بهتر]، وگرنه او را از ترس حاکمان و قدرتمندان در امان می‌دارم؛ اگر این [امنیت] طلب او را تسویه کرد [که هیچ]، وگرنه روزی‌اش را وسعت می‌بخشم؛ و اگر این [ثروت] هم برای تسویه‌ی طلبش کافی نبود، مرگ را بر او آسان می‌کنم تا در حالی به پیشگاه من آید که هیچ طلب و کار نیکی نزد من نداشته باشد، و سپس او را راهی دوزخ می‌کنم.»

امام باقر علیه السلام

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ يُكْرِمَ عَبْداً وَ لَهُ ذَنْبٌ، ابْتَلَاهُ بِالسُّقْمِ؛ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ لَهُ، ابْتَلَاهُ بِالْحَاجَةِ؛ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ بِهِ ذَلِكَ، شَدَّدَ عَلَيْهِ الْمَوْتَ لِيُكَافِيَهُ بِذَلِكَ الذَّنْبِ. وَ إِذَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ يُهِينَ عَبْداً وَ لَهُ عِنْدَهُ حَسَنَةٌ، صَحَّحَ بَدَنَهُ؛ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ بِهِ ذَلِكَ، وَسَّعَ عَلَيْهِ فِي رِزْقِهِ؛ فَإِنْ هُوَ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ بِهِ، هَوَّنَ عَلَيْهِ الْمَوْتَ لِيُكَافِيَهُ بِتِلْكَ الْحَسَنَةِ.

ترجمه

وقتی خداوند عزوجل بخواهد به بنده‌ای که گناهی بر گردن دارد لطف کند، او را به بیماری مبتلا می‌کند؛ اگر چنین نکند، به تنگدستی دچارش می‌سازد؛ و اگر این کار را هم نکند، جان دادن را بر او سخت می‌گیرد تا [در همین دنیا] تاوان آن گناه را با او تسویه کند. اما هنگامی که بخواهد بنده‌ای را که کار نیکی پیش خدا دارد خوار کند، او را تندرست نگه می‌دارد؛ اگر چنین نکند، روزی‌اش را فراوان می‌کند؛ و اگر این کار را هم نکند، مرگ را بر او آسان می‌گیرد تا پاداش آن کار نیک را [در همین دنیا] با او تسویه کند.

اندکی شرح

بر اساس این روایت، بیماری، فقر یا سختی جان دادن لزوماً نشانه غضب خدا نیست؛ بلکه گاهی لطف پروردگار در حق انسان‌های درستکاری است که لغزش‌هایی داشته‌اند. خدا با این سختی‌ها، گناهانشان را در همین دنیا پاک می‌کند تا بار آن به آخرت کشیده نشود. در نقطه مقابل، سلامتی، ثروت و مرگ راحت نیز همیشه نشانه محبوبیت پیش خدا نیست. گاهی افراد بدکاری که چند کار نیک هم در پرونده دارند، پاداش کارهای خوبشان را در همین دنیا با سلامتی و گشایش مالی می‌گیرند تا در آخرت هیچ طلب و بهره‌ای نداشته باشند. گویی سنت خداوند بر این است که تا جای ممکن، حساب لغزش‌های خوبان و کارهای نیک بدان را در همین دنیا تسویه کند.

امام صادق علیه السلام

إِذَا هَمَمْتَ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَيْرِ فَلَا تُؤَخِّرْهُ؛ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رُبَّمَا اطَّلَعَ عَلَى الْعَبْدِ وَ هُوَ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الطَّاعَةِ، فَيَقُولُ: «وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي، لَا أُعَذِّبُكَ بَعْدَهَا أَبَداً». وَ إِذَا هَمَمْتَ بِسَيِّئَةٍ فَلَا تَعْمَلْهَا؛ فَإِنَّهُ رُبَّمَا اطَّلَعَ اللَّهُ عَلَى الْعَبْدِ وَ هُوَ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْمَعْصِيَةِ، فَيَقُولُ: «وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي، لَا أَغْفِرُ لَكَ بَعْدَهَا أَبَداً».

ترجمه

هرگاه تصمیم به انجام کار خیری گرفتی، آن را به تأخیر نینداز؛ چرا که چه بسا خداوندِ عزوجل در همان لحظه که بنده مشغولِ طاعتی است، به او توجه کند و بفرماید: «به عزت و جلالم سوگند که پس از این [عمل]، هرگز تو را عذاب نخواهم کرد.» و هرگاه قصدِ گناهی کردی، آن را انجام نده؛ زیرا چه بسا خداوند در همان لحظه که بنده مشغولِ نافرمانی است، به او نگاه کند و بفرماید: «به عزت و جلالم سوگند که پس از این [گناه]، هرگز تو را نخواهم بخشید.»

اندکی شرح

وقتی قصد انجام کار خیری می‌کنیم، نباید آن را به تأخیر بیندازیم؛ چرا که گذشت زمان ممکن است توفیقِ عمل را از ما بگیرد یا آن خلوصِ اولیه را کمرنگ کند. شاید همان عمل، به دلیل میزان اخلاصِ ما در آن لحظه یا اهمیتی که دارد، چنان نظر لطف خدا را جلب کند که پروردگار به واسطه همان یک کار، ما را عاقبت‌به‌خیر کند. در مقابل، اگر وسوسه گناهی به سراغمان آمد، باید با تمام توان از انجامش خودداری کنیم؛ زیرا ممکن است همان عمل، به خاطر سبک شمردنِ نافرمانیِ خدا یا گستاخیِ نهفته در آن، نزد پروردگار بسیار زشت جلوه کند و باعث شود انسان نظرِ رحمتِ الهی را از دست بدهد و دچار عاقبت‌به‌شری گردد. در حقیقت، ارزشِ اعمال همیشه به بزرگی و کوچکیِ ظاهریِ آن‌ها نیست؛ بلکه گاهی حالتِ درونیِ انسان هنگام انجام یک کار، تأثیری شگرف در سرنوشت او می‌گذارد.

خداوند متعال

فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِينَ ‎﴿٦٠﴾‏ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَىٰ إِنَّا لَمُدْرَكُونَ ‎﴿٦١﴾‏ قَالَ كَلَّا ۖ إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ ‎﴿٦٢﴾‏

ترجمه

سرانجام فرعونیان به هنگام طلوع آفتاب به تعقیب آنان [= موسی و بنی‌اسرائیل] پرداختند. (۶۰) و هنگامی که دو گروه یکدیگر را دیدند، یاران موسی گفتند: «ما قطعاً گرفتار خواهیم شد!» (۶۱) [موسی با قاطعیت] گفت: «هرگز چنین نیست! بی‌شک پروردگارم با من است و به‌زودی مرا راهنمایی خواهد کرد.» (۶۲)

اندکی شرح

این آیات تقابل «نگاه مادی» و «نگاه توحیدی» را در لحظات حساس به تصویر می‌کشد. یاران موسی با دیدن لشکر فرعون، تنها اسباب ظاهری را دیدند و گفتند: «کارمان تمام است و گرفتار شدیم». اما موسی (علیه‌السلام) در همان شرایط، با قاطعیتی بی‌نظیر (کَلّا) این بن‌بستِ ظاهری را نفی می‌کند. تفاوت این دو نگاه در درکِ «حضور و همراهی خدا» است. این پیامِ قرآنی، دقیقاً الگویی برای حال امروزِ ما در تقابل با استکبار جهانی و رویارویی با آمریکا و رژیم صهیونیستی است. در شرایطی که هجمه‌های سنگینِ نظامی و فشارهای همه‌جانبه‌ی دشمن ممکن است عده‌ای را مرعوب کرده و به این نتیجه برساند که در برابر این ابرقدرت‌ها «دیگر کار تمام است و در بن‌بست گیر افتاده‌ایم» (إِنَّا لَمُدْرَكُونَ)، همین منطقِ قرآنیِ مقاومت به ما می‌آموزد که با تکیه بر قدرت الهی محکم بایستیم و بگوییم: «هرگز چنین نیست! خدا با ماست» (كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي). خداوند همان‌طور که با شکافتن دریا، از دلِ آن بن‌بستِ ظاهری، راهی به سوی پیروزیِ قاطع گشود، امروز نیز اگر با اقتدار و ایمان بر سر اصول خود بایستیم، معادلات مادی را بر هم زده و جبهه حق را بر دشمنانش چیره خواهد ساخت.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَسَّعَ فِي أَرْزَاقِ الْحَمْقَى لِيَعْتَبِرَ الْعُقَلَاءُ، وَ يَعْلَمُوا أَنَّ الدُّنْيَا لَيْسَ يُنَالُ مَا فِيهَا بِعَمَلٍ وَ لَا حِيلَةٍ.

ترجمه

خداوند متعال روزیِ کم‌خردان را وسعت بخشید تا خردمندان عبرت بگیرند و بدانند که دستاوردهای دنیا، [تنها] با تلاش و زیرکی به دست نمی‌آید.

اندکی شرح

اگر قرار بود ثروت و روزی فقط نتیجه‌ی مستقیمِ «هوش» و «تلاش» باشد، قاعدتاً باید خردمندان ثروتمندترین افراد جامعه می‌بودند. اما خداوند گاهی به روزیِ افراد کم‌خرد (کسانی که نه شمّ اقتصادی دارند و نه اهل زرنگ‌بازی‌های دنیوی‌اند) چنان وسعتی می‌بخشد تا به انسان‌های عاقل یادآوری کند که در پسِ تمام دویدن‌ها، زرنگی‌ها و حساب‌وکتاب‌های مادی، اراده و تقدیرِ بالاتری هم حاکم است. البته این موضوع اصلاً به معنای دعوت به تنبلی نیست؛ بلکه هشداری است تا انسانِ خردمند به هوش و تدبیرِ خودش مغرور نشود، توهمِ کنترلِ همه‌چیز را کنار بگذارد و بداند که کلیدِ نهاییِ رزق، تنها در دستِ خداست.

امام علی علیه السلام

اعْلَمْ يَا بُنَيَّ، أَنَّكَ إِنَّمَا خُلِقْتَ لِلْآخِرَةِ لَا لِلدُّنْيَا.

ترجمه

بدان ای فرزندم! تو تنها برای آخرت آفریده شده‌ای، نه برای [ماندن در] دنیا.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) با این کلامِ کوتاه، زاویه دیدِ انسان به زندگی را کاملاً تغییر می‌دهند. وقتی بپذیریم که هدف از خلقتِ ما ماندگار شدن در این دنیا نیست، دیگر توقع نداریم که در اینجا به رفاه و آرامشِ مطلق برسیم؛ چرا که دنیا تنها یک مسیرِ گذراست، نه مقصدِ نهایی. بنابراین، غصه خوردن برای کم‌وکاستی‌های دنیا و حرص زدن برای جمع‌آوریِ ثروتِ بیش از نیاز، کاملاً غیرمنطقی است. خداوند توشه عبور از این مسیر را به اندازه کفایت در اختیارمان گذاشته است؛ پس به جای دل‌بستن به اقامتگاهی که به‌زودی باید از آن کوچ کنیم، تمام تلاش و هوشمندیِ ما باید صرفِ آباد کردنِ خانه‌ای شود که قرار است برای همیشه در آن بمانیم.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ ‎﴿٧﴾‏

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر [دین و راهِ] خدا را یاری کنید، او نیز شما را یاری خواهد کرد و گام‌هایتان را استوار می‌دارد.

اندکی شرح

این آیه یک فرمولِ قطعی و امیدبخش را برای عبور از بحران‌ها بیان می‌کند. خداوند به صراحت می‌گوید که امداد و پشتیبانیِ او بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه یک شرط اساسی دارد: «ابتدا شما باید به میدان بیایید». یاری کردنِ خدا، یعنی دفاع از حق، ایستادن پای اصول و انجام وظیفه در شرایط سخت. پیام آیه این است که اگر ما سهم خودمان را انجام دهیم و منفعل نباشیم، پشتیبانیِ قدرتِ بی‌نهایتِ خدا قطعی است.

امروز که در میانه‌ی یک رویاروییِ مستقیم و تبادلِ سنگینِ آتش با آمریکا قرار داریم، نکته‌ی بسیار زیبا و آرام‌بخشِ آیه در عبارت «یُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» (گام‌هایتان را استوار می‌کند) بیش از پیش خودنمایی می‌کند. در چنین تقابل‌های نفس‌گیری، بزرگ‌ترین خطر، لرزیدنِ دل‌ها، ناامیدی و عقب‌نشینی است. قرآن وعده می‌دهد که اگر برای خدا قدم بردارید {یعنی در برابر متجاوز بایستید و از جبهه‌ی حق دفاع کنید}، خداوند نه تنها در صحنه‌ی نظامی و محاسباتِ مادی شما را یاری می‌کند، بلکه چنان صلابت و آرامشی به قلب‌هایتان می‌بخشد که هیچ تهدید، بمباران و هیاهویی نتواند اراده‌تان را در هم بشکند.

خداوند متعال

... فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَ جُنُودِهِ ۚ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللَّهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ ۗ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ‎﴿٢٤٩﴾

ترجمه

هنگامی که طالوت و افراد باایمانی که همراهش بودند از آن [نهر] گذشتند، [عده‌ای با دیدن لشکر دشمن جا زدند و] گفتند: «امروز ما هیچ توانی برای مقابله با جالوت و سپاهیانش نداریم.» اما آنان که به دیدار پروردگارشان یقین داشتند [و از مرگ در راه خدا نمی‌هراسیدند]، گفتند: «چه بسیار گروه‌های کوچکی که به اذن [و یاری] خدا، بر لشکرهای عظیمی پیروز شده‌اند؛ و خداوند با صابران [و استقامت‌کنندگان] است.»

اندکی شرح

این آیه تقابل دو نگاهِ متفاوت را در میدان مبارزه نشان می‌دهد. گروه اول کسانی هستند که تنها به معادلات مادی و برتریِ عددیِ دشمن نگاه می‌کنند و به همین دلیل، خیلی زود مرعوب شده و دچار ناامیدی می‌شوند. اما گروه دوم، کسانی‌اند که به قدرت بی‌نهایتِ پروردگارشان یقین دارند و افق دیدشان به معادلات ظاهری محدود نیست. پیام اصلی آیه این است که در دستگاه محاسباتیِ خداوند، «تعداد نفرات و تجهیزات» تعیین‌کننده نهاییِ سرنوشتِ جنگ نیست. وقتی مؤمنان به جای ترس از هیاهوی دشمن، به خدا تکیه کنند و در میدان ثابت‌قدم بمانند، اراده الهی بر تمام معادلات مادی غلبه کرده و یک گروه کوچک را بر لشکری انبوه پیروز می‌گرداند.

امام علی علیه السلام

يَا ابْنَ آدَمَ، إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ سُبْحَانَهُ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِيهِ، فَاحْذَرْهُ.

ترجمه

ای فرزند آدم! هرگاه دیدی پروردگارت نعمت‌هایش را پیاپی به تو می‌بخشد، در حالی که تو نافرمانی‌اش می‌کنی، از او بترس [و برحذر باش].

اندکی شرح

معمولاً وقتی کار اشتباهی می‌کنیم، انتظار داریم بلافاصله نتیجه بدش را ببینیم. اگر خطایی کردیم و نه تنها اتفاق بدی نیفتاد، بلکه نعمت و خوشی‌مان بیشتر هم شد، ممکن است خیالمان راحت شود و فکر کنیم خدا با ما مشکلی ندارد. اما امام علی (علیه‌السلام) در این حکمت یک هشدار جدی می‌دهند: ترکیبِ «گناه کردن» و «نعمت گرفتن»، خطرناک‌ترین وضعیت ممکن است. در واقع، این نعمت‌های پی‌درپی نشانه لطف نیست؛ بلکه دامی است که انسان را بیشتر در غفلت فرو می‌برد. هشدار امام برای این است که فریب این شرایط را نخوریم و پیش از آنکه با کیفری ناگهانی غافلگیر شویم، به خودمان بیاییم.

خداوند متعال

بَلَىٰ ۚ إِن تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَٰذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُم بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ‎﴿١٢٥﴾

ترجمه

آری! اگر ایستادگی کنید و تقوا پیشه سازید، و دشمنان در همین لحظه [و با جوش و خروش] بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته‌ی نشان‌دار [و مجهز] یاری خواهد کرد. (۱۲۵)

اندکی شرح

قرآن تأکید دارد که امدادهای غیبی و یاریِ خداوند، تصادفی یا بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه دقیقاً به دو عاملِ کلیدی بستگی دارد: اول «ایستادگی و مقاومت» (صبر) و دوم «رعایتِ مرزهای الهی» (تقوا). پیامِ امیدبخشِ آیه این است که اگر جامعه‌ی مؤمنان در برابر هجومِ ناگهانی و پرهیاهوی دشمن جا نزند، نترسد و به اصولِ خود پایبند بماند، خداوند معادلاتِ مادی را بر هم زده و با لشکریانی از غیب، به پشتیبانیِ آن‌ها خواهد آمد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

فَلَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِيمُ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، هَمَلَتْ عَيْنُ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِالدُّمُوعِ، ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «تَدْمَعُ الْعَيْنُ، وَ يَحْزَنُ الْقَلْبُ، وَ لَا نَقُولُ مَا يُسْخِطُ الرَّبَّ؛ وَ إِنَّا بِكَ يَا إِبْرَاهِيمُ لَمَحْزُونُونَ».

ترجمه

هنگامی که ابراهیم، فرزند رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از دنیا رفت، چشمان پیامبر پر از اشک شد. سپس ایشان فرمودند: «چشم اشک می‌ریزد و دل غصه می‌خورد، اما هرگز حرفی نمی‌زنیم که خدا را ناخشنود کند؛ ای ابراهیم، ما در غمِ از دست دادنِ تو واقعاً اندوهگینیم.»

اندکی شرح

این روایت به زیبایی نشان می‌دهد که دین هیچ تضادی با احساساتِ طبیعیِ انسان ندارد. گریه کردن و غصه خوردن در سوگ عزیزان، یک واکنش کاملاً انسانی است و حتی پیامبر خدا نیز در داغ فرزندش بی‌اختیار اشک می‌ریزد. پیام اصلی این کلام آن است که تسلیم بودن در برابر خدا به معنای بی‌احساس بودن نیست؛ بلکه هنرِ بندگی این است که در اوج غم، اعتمادمان را به حکمت و مهربانیِ خدا از دست ندهیم و با حرف‌های ناامیدکننده و ناشکری، هم آرامشِ درونیمان را به هم نزنیم و هم خود را از لطف و رحمتِ پروردگار محروم نکنیم.

امام صادق علیه السلام

إِذَا حَضَرَ الْمَيِّتَ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فَقَالُوا: اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَيْرًا، قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: قَدْ قَبِلْتُ شَهَادَتَكُمْ، وَغَفَرْتُ لَهُ مَا عَلِمْتُ مِمَّا لَا تَعْلَمُونَ.

ترجمه

هرگاه چهل نفر بر جنازه شخصِ درگذشته‌ای حاضر شوند و بگویند: «خداوندا! ما جز خوبی چیزی از او نمی‌دانیم»، خداوند عزوجل می‌فرماید: «من گواهیِ شما را پذیرفتم، و آن [گناهانی] را که من از او می‌دانم و شما از آن‌ها بی‌خبرید، بر او بخشیدم.»

اندکی شرح

این روایت، اوج مهربانی خداوند و اهمیتِ داشتنِ «حُسن شهرت» در میان مردم را نشان می‌دهد. پیام کلام این است که اگر انسانی چنان در جامعه زندگی کند که اطرافیانش در ظاهر جز نیکی از او نبینند، خداوند نیز به پاسِ همین آبروی اجتماعی، با فضل و رحمت خود با او رفتار می‌کند. در واقع، پروردگار این گواهیِ جمعی را بهانه‌ای قرار می‌دهد تا از خطاهای پنهانیِ آن شخص که هیچ‌کس جز خدا از آن‌ها خبر ندارد، بزرگوارانه چشم‌پوشی کند.

خداوند متعال

أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ‎﴿٣٩﴾

ترجمه

به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، اجازه [دفاع و نبرد] داده شد؛ چرا که مورد ستم قرار گرفته‌اند. و بی‌شک خداوند بر یاریِ آنان کاملاً تواناست.

اندکی شرح

این آیه، منطقِ روشنِ قرآن درباره «حق دفاع مشروع» را بیان می‌کند. پیام آیه این است که در برابر متجاوز نباید منفعل بود و ظلم را پذیرفت؛ بلکه وقتی جنگی بر مظلومان تحمیل می‌شود، آن‌ها حق دارند برای رفع ستم بایستند و مبارزه کنند. در پایان نیز با وعده قطعیِ یاری خداوند، به ستم‌دیدگان امید و اطمینان می‌دهد که در این مسیر تنها نیستند و قدرت بی‌نهایتِ خدا پشتیبان آن‌هاست.