آیات و روایات درباره خداشناسی

امام علی علیه السلام

يَا ابْنَ آدَمَ، إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ سُبْحَانَهُ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِيهِ، فَاحْذَرْهُ.

ترجمه

ای فرزند آدم! هرگاه دیدی پروردگارت نعمت‌هایش را پیاپی به تو می‌بخشد، در حالی که تو نافرمانی‌اش می‌کنی، از او بترس [و برحذر باش].

اندکی شرح

معمولاً وقتی کار اشتباهی می‌کنیم، انتظار داریم بلافاصله نتیجه بدش را ببینیم. اگر خطایی کردیم و نه تنها اتفاق بدی نیفتاد، بلکه نعمت و خوشی‌مان بیشتر هم شد، ممکن است خیالمان راحت شود و فکر کنیم خدا با ما مشکلی ندارد. اما امام علی (علیه‌السلام) در این حکمت یک هشدار جدی می‌دهند: ترکیبِ «گناه کردن» و «نعمت گرفتن»، خطرناک‌ترین وضعیت ممکن است. در واقع، این نعمت‌های پی‌درپی نشانه لطف نیست؛ بلکه دامی است که انسان را بیشتر در غفلت فرو می‌برد. هشدار امام برای این است که فریب این شرایط را نخوریم و پیش از آنکه با کیفری ناگهانی غافلگیر شویم، به خودمان بیاییم.

خداوند متعال

بَلَىٰ ۚ إِن تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَٰذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُم بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ‎﴿١٢٥﴾

ترجمه

آری! اگر ایستادگی کنید و تقوا پیشه سازید، و دشمنان در همین لحظه [و با جوش و خروش] بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته‌ی نشان‌دار [و مجهز] یاری خواهد کرد. (۱۲۵)

اندکی شرح

قرآن تأکید دارد که امدادهای غیبی و یاریِ خداوند، تصادفی یا بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه دقیقاً به دو عاملِ کلیدی بستگی دارد: اول «ایستادگی و مقاومت» (صبر) و دوم «رعایتِ مرزهای الهی» (تقوا). پیامِ امیدبخشِ آیه این است که اگر جامعه‌ی مؤمنان در برابر هجومِ ناگهانی و پرهیاهوی دشمن جا نزند، نترسد و به اصولِ خود پایبند بماند، خداوند معادلاتِ مادی را بر هم زده و با لشکریانی از غیب، به پشتیبانیِ آن‌ها خواهد آمد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

فَلَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِيمُ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، هَمَلَتْ عَيْنُ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِالدُّمُوعِ، ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «تَدْمَعُ الْعَيْنُ، وَ يَحْزَنُ الْقَلْبُ، وَ لَا نَقُولُ مَا يُسْخِطُ الرَّبَّ؛ وَ إِنَّا بِكَ يَا إِبْرَاهِيمُ لَمَحْزُونُونَ».

ترجمه

هنگامی که ابراهیم، فرزند رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از دنیا رفت، چشمان پیامبر پر از اشک شد. سپس ایشان فرمودند: «چشم اشک می‌ریزد و دل غصه می‌خورد، اما هرگز حرفی نمی‌زنیم که خدا را ناخشنود کند؛ ای ابراهیم، ما در غمِ از دست دادنِ تو واقعاً اندوهگینیم.»

اندکی شرح

این روایت به زیبایی نشان می‌دهد که دین هیچ تضادی با احساساتِ طبیعیِ انسان ندارد. گریه کردن و غصه خوردن در سوگ عزیزان، یک واکنش کاملاً انسانی است و حتی پیامبر خدا نیز در داغ فرزندش بی‌اختیار اشک می‌ریزد. پیام اصلی این کلام آن است که تسلیم بودن در برابر خدا به معنای بی‌احساس بودن نیست؛ بلکه هنرِ بندگی این است که در اوج غم، اعتمادمان را به حکمت و مهربانیِ خدا از دست ندهیم و با حرف‌های ناامیدکننده و ناشکری، هم آرامشِ درونیمان را به هم نزنیم و هم خود را از لطف و رحمتِ پروردگار محروم نکنیم.

امام صادق علیه السلام

إِذَا حَضَرَ الْمَيِّتَ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فَقَالُوا: اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَيْرًا، قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: قَدْ قَبِلْتُ شَهَادَتَكُمْ، وَغَفَرْتُ لَهُ مَا عَلِمْتُ مِمَّا لَا تَعْلَمُونَ.

ترجمه

هرگاه چهل نفر بر جنازه شخصِ درگذشته‌ای حاضر شوند و بگویند: «خداوندا! ما جز خوبی چیزی از او نمی‌دانیم»، خداوند عزوجل می‌فرماید: «من گواهیِ شما را پذیرفتم، و آن [گناهانی] را که من از او می‌دانم و شما از آن‌ها بی‌خبرید، بر او بخشیدم.»

اندکی شرح

این روایت، اوج مهربانی خداوند و اهمیتِ داشتنِ «حُسن شهرت» در میان مردم را نشان می‌دهد. پیام کلام این است که اگر انسانی چنان در جامعه زندگی کند که اطرافیانش در ظاهر جز نیکی از او نبینند، خداوند نیز به پاسِ همین آبروی اجتماعی، با فضل و رحمت خود با او رفتار می‌کند. در واقع، پروردگار این گواهیِ جمعی را بهانه‌ای قرار می‌دهد تا از خطاهای پنهانیِ آن شخص که هیچ‌کس جز خدا از آن‌ها خبر ندارد، بزرگوارانه چشم‌پوشی کند.

خداوند متعال

أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ‎﴿٣٩﴾

ترجمه

به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، اجازه [دفاع و نبرد] داده شد؛ چرا که مورد ستم قرار گرفته‌اند. و بی‌شک خداوند بر یاریِ آنان کاملاً تواناست.

اندکی شرح

این آیه، منطقِ روشنِ قرآن درباره «حق دفاع مشروع» را بیان می‌کند. پیام آیه این است که در برابر متجاوز نباید منفعل بود و ظلم را پذیرفت؛ بلکه وقتی جنگی بر مظلومان تحمیل می‌شود، آن‌ها حق دارند برای رفع ستم بایستند و مبارزه کنند. در پایان نیز با وعده قطعیِ یاری خداوند، به ستم‌دیدگان امید و اطمینان می‌دهد که در این مسیر تنها نیستند و قدرت بی‌نهایتِ خدا پشتیبان آن‌هاست.

امام صادق علیه السلام

مَنْ ظَلَمَ مَظْلِمَةً أُخِذَ بِهَا فِي نَفْسِهِ، أَوْ فِي مَالِهِ، أَوْ فِي وُلْدِهِ.

ترجمه

هر کس ستمی [در حق دیگران] روا دارد، سرانجام تاوان آن را یا در خودش، یا در مالش، و یا در فرزندانش پس خواهد داد.

اندکی شرح

پیام روشن روایت این است که هیچ ستمی بی‌پاسخ نمی‌ماند و دود آن دیر یا زود به چشم خود ستمکار می‌رود. این تاوان، دقیقاً در مهم‌ترین دارایی‌های انسان در این دنیا خود را نشان می‌دهد؛ چه در «وجودِ خود شخص» {مانند سلب آرامش روان، بیماری‌های سخت، از دست رفتن آبرو یا جان}، چه در «اموال»، و چه در «فرزندانش»، تا هشداری جدی برای پرهیز از پایمال کردن حق دیگران باشد.

امام علی علیه السلام

كَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، وَمَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَيْهِ، وَمَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِيهِ؛ وَمَا ابْتَلَى اللَّهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ.

ترجمه

چه بسیارند کسانی که با غرق شدن در نعمت‌ها، کم‌کم به سوی تباهی کشیده می‌شوند؛ و چه بسیارند کسانی که چون [خداوند] عیب‌هایشان را می‌پوشاند، مغرور می‌گردند؛ و چه بسیارند کسانی که با تعریف و تمجیدِ دیگران فریب می‌خورند؛ و خداوند هیچ‌کس را به چیزی سخت‌تر از «مهلت دادن» نیازموده است.

اندکی شرح

گاهی انسان فکر می‌کند چون غرق در نعمت است، آبرویش حفظ شده و مردم از او تعریف می‌کنند، پس حتماً مسیر درستی را می‌رود. در حالی که این‌ها می‌تواند یک زنگ خطر باشد. بزرگ‌ترین و سخت‌ترین امتحان الهی این است که انسان به حال خود رها شود و فرصت پیدا کند تا با خیال راحت در مسیر اشتباهش پیش برود.

امام علی علیه السلام

الْحَذَرَ الْحَذَرَ! فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ، حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ.

ترجمه

برحذر باش، برحذر باش! به خدا سوگند، [خداوند گناهان را چنان] پرده‌پوشی کرده است که گویی آمرزیده است.

اندکی شرح

این کلامِ کوتاه، یک زنگ خطرِ جدی برای بیداریِ انسان است. گاهی خداوند به دلیل لطف و مهربانی‌اش، خطاهای ما را از چشم دیگران می‌پوشاند و آبروی ما را حفظ می‌کند؛ اما ما اشتباهاً این فرصت دادن را به حسابِ بی‌خیالی می‌گذاریم و فکر می‌کنیم گناهمان کلاً پاک شده است.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ، وَ خَلَقَ مَعَهُمْ أَرْزَاقَهُمْ حَلَالاً طَيِّباً؛ فَمَنْ تَنَاوَلَ شَيْئاً مِنْهَا حَرَاماً، قُصَّ بِهِ مِنْ ذَلِكَ الْحَلَالِ.

ترجمه

بی‌شک خداوندِ عزوجل بندگان را آفرید و روزیِ آنان را نیز همراهشان [به‌صورت] حلال و پاکیزه خلق کرد؛ پس هر کس چیزی از این روزی را از راه حرام به دست آورد، [دقیقاً] به همان اندازه از سهمِ حلالِ او کم خواهد شد.

اندکی شرح

این حدیث به یک قانون دقیق در نظام آفرینش اشاره دارد: روزیِ مقدر شده برای هر انسان، از همان ابتدا پاک و حلال آفریده شده است. اگر کسی برای کسب درآمد به راه‌های حرام متوسل شود، در واقع چیزی به کلِ دارایی‌اش اضافه نکرده است؛ بلکه تنها همان سهم حلالی را که قرار بود به دستش برسد، از بین برده و حرام را جایگزین آن کرده است. در نتیجه، روزیِ حرام، افزون بر رزق حلال نیست، بلکه کسرِ از آن است.

خداوند متعال

... فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَ جُنُودِهِ ۚ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللهِ ۗ وَ اللهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ‎﴿٢٤٩﴾

ترجمه

... زمانی که او و کسانی که با او ایمان آورده بودند از نهر گذشتند، [گروهی از آنان] گفتند: ما را امروز قدرت مقابله با جالوت و سپاهیانش نیست. ولی کسانی که یقین داشتند که دیدارکننده خدایند، گفتند: چه بسا گروه اندکی که به توفیق خدا بر گروه بسیاری پیروز شدند، و خدا با شکیبایان است. (۲۴۹)

امام علی علیه السلام

وَ لَئِنْ أَمْهَلَ اللهُ‏ الظَّالِمَ فَلَنْ يَفُوتَ أَخْذُهُ وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ عَلَىٰ مَجَازِ طَرِيقِهِ وَ بِمَوْضِعِ الشَّجَا مِنْ مَسَاغِ رِيقِه‏ِ.

ترجمه

اگرچه خداوند [برای مدتی] به ستمگر مهلت می‌دهد، اما او هرگز از چنگال مجازاتِ الهی نخواهد گریخت؛ چرا که خداوند بر سرِ راه او در کمین است، و [چنان عرصه را بر او تنگ می‌کند که] همچون استخوانی گلوگیر، حتی از فرو دادنِ آب دهان نیز عاجز می‌ماند.

اندکی شرح

این کلام نورانی، هشداری قاطع به ستمگران است که «مهلت دادنِ خدا» را به معنای «رها کردن و فراموشی» ندانند. سنت پروردگار این است که ظالم را دقیقاً در همان مسیری که می‌پیماید، غافلگیر می‌کند. تشبیه مجازات الهی به «استخوان گلوگیر»، نشان می‌دهد که وقتی زمانِ انتقام فرا برسد، خداوند چنان راه نفس را بر ستمگر می‌بندد که حتی ساده‌ترین و طبیعی‌ترین کارها {مثل قورت دادن آب دهان} برایش غیرممکن و عذاب‌آور می‌شود. این پیام، مایه آرامش و اطمینان‌خاطر برای کسانی است که در انتظار تحقق عدالت‌اند.

امام صادق علیه السلام

قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَوْ لَا أَنْ يَجِدَ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنُ فِي قَلْبِهِ لَعَصَّبْتُ رَأْسَ الْكَافِرِ بِعِصَابَةِ حَدِيدٍ لَا يُصَدَّعُ رَأْسُهُ أَبَداً.

ترجمه

خداوند عزّوجلّ فرموده است: اگر بندۀ مؤمن من به دل نمی‌گرفت، هر آینه سر کافر را دستاری آهنی می‌بستم تا هرگز سر درد نگیرد.

خداوند متعال

وَ لَوْلَا أَن يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَّجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بِالرَّحْمَٰنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِّن فِضَّةٍ وَ مَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ ‎﴿٣٣﴾‏ وَ لِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا وَ سُرُرًا عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ ‎﴿٣٤﴾ وَ زُخْرُفًا ۚ وَ إِن كُلُّ ذَٰلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۚ وَ الْآخِرَةُ عِندَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ ‎﴿٣٥﴾‏

ترجمه

و اگر [بهره مندی کفار از انواع نعمت های مادی و تهیدستی مؤمنان، سبب] این نبود که همه مردم [به خاطر ضعف ایمان و ناآگاه بودن به حقایق] بر محور کفر امتی واحد شوند، ما برای خانه های کافران به [خدای] رحمان سقف هایی از نقره قرار می دادیم و نردبان هایی که با آن بر بالای خانه ها برآیند. (33) و برای خانه هایشان [نیز] درها و تخت هایی [از نقره می ساختیم] که بر آن تکیه زنند، (34) و [برای خانه ها و زندگی آنان] زر و زیور [قرار می دادیم]، ولی همه این ها جز کالای اندک زندگی دنیا نیست، و آخرت نزد پروردگارت برای پرهیزکاران است. (35)

امام صادق علیه السلام

إِنَّ أَهْلَ الْحَقِّ لَمْ يَزَالُوا مُنْذُ كَانُوا فِي شِدَّةٍ، أَمَا إِنَّ ذَلِكَ إِلَىٰ مُدَّةٍ قَلِيلَةٍ وَ عَافِيَةٍ طَوِيلَةٍ.

ترجمه

بی‌شک اهل حق از همان ابتدا همواره در سختی بوده‌اند؛ اما آگاه باشید که این دورانِ سختی کوتاه است و [در پیِ آن] آرامش و آسایشی طولانی خواهد بود.

اندکی شرح

ایستادن پای حق، همیشه با سختی و هزینه همراه بوده است. اما امام برای اینکه در این مسیر خسته نشویم، روی یک نکته مهم دست می‌گذارند؛ اینکه سختی‌های مسیر حق هرچقدر هم زیاد باشد، بالاخره تمام می‌شود و موقتی است، ولی نتیجه‌اش یک آرامش و آسایش همیشگی است. وقتی انسان بداند بعد از یک رنج کوتاه قرار است به یک راحتیِ طولانی برسد، تحمل آن سختی برایش بسیار آسان‌تر می‌شود.

امام علی علیه السلام

إِنَّمَا يُبْتَلَى الْمُؤْمِنُ عَلَىٰ قَدْرِ أَعْمَالِهِ الْحَسَنَةِ فَمَنْ صَحَّ دِينُهُ وَ حَسُنَ عَمَلُهُ اشْتَدَّ بَلَاؤُهُ وَ ذَلِكَ أَنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَجْعَلِ الدُّنْيَا ثَوَاباً لِمُؤْمِنٍ وَ لَا عُقُوبَةً لِكَافِرٍ وَ مَنْ سَخُفَ دِينُهُ وَ ضَعُفَ عَمَلُهُ قَلَّ بَلَاؤُهُ.

ترجمه

همانا مؤمن به اندازه كارهاى نيكش بلا مى‌بيند. پس، هر كه دينش درست و كردارش نيكو باشد بلايش سخت است؛ زيرا خداوند عزّ و جلّ دنيا را پاداشِ مؤمن و كيفرِ كافر قرار نداده است. و هر كه دينش سست و كردارش ضعيف باشد بلايش اندك است.