آیات و احادیث «نشانه‌های مومن، ویژگی‌های شیعه واقعی، انسان با ایمان»

امام صادق علیه السلام

مَا أَظُنُّ رَجُلًا يَزْدَادُ فِي الْإِيمَانِ خَيْرًا، إِلَّا ازْدَادَ حُبًّا لِلنِّسَاءِ.

ترجمه

گمان نمی‌کنم مردی در ایمان خود رشد کند و بر خوبی‌اش افزوده شود، مگر آنکه محبت و مهرورزی‌اش نسبت به زنان [و همسر خود] بیشتر شود.

اندکی شرح

این روایت، نگاه غلط و رایجی را که تصور می‌کند «دین‌داری و تقوا» با «دوری از لذت‌های حلال و بی‌توجهی به همسر» مساوی است، کاملاً رد می‌کند. در منطق اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، رشد معنوی انسان را خشک، خشن و بی‌احساس نمی‌کند؛ بلکه برعکس، هرچه ایمان یک مرد عمیق‌تر می‌شود، قلبش لطیف‌تر شده و ظرفیت محبت و مهرورزی‌اش نسبت به همسرش افزایش می‌یابد. در واقع، عشق به همسر و گرم نگه‌داشتن کانون خانواده، نه تنها مانع مسیر بندگی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های قطعی ارتقای ایمان و تکامل روحی انسان است.

خداوند متعال

وَ جَحَدُوا بِهَا وَ اسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا ... ‎﴿١٤﴾

ترجمه

و [فرعونیان] با آنکه در عمق جانشان به حقانیتِ آن [معجزات] یقین داشتند، اما از روی ستمگری و برتری‌جویی، آن را انکار کردند.

اندکی شرح

این آیه با قرار دادنِ دو کلمه «یقین» (اسْتَيْقَنَتْهَا) و «انکار» (جَحَدُوا) در کنار هم، پرده از یک واقعیتِ بسیار مهم برمی‌دارد: «دانستن» با «ایمان داشتن» فرق دارد. خیلی‌ها گمان می‌کنند همین که با دلیل و منطق حقیقتی را فهمیدند، کار تمام است و به آن ایمان آورده‌اند. اما علم به تنهایی ایمان نیست؛ بلکه ایمان معجونی از «علمِ عقل» و «همراهیِ دل» است. برای درک بهتر این موضوع، کسی را در نظر بگیرید که از نظر علمی «یقین» دارد سیگار کشنده است، اما باز هم سیگار می‌کشد. در اینجا عقلِ او ضررِ سیگار را فهمیده، اما به این مضر بودن «ایمان» نیاورده است؛ چرا که دلش هنوز درگیرِ لذتِ آن است و با عقل همراهی نمی‌کند.

اما در پذیرش حقایق الهی، چرا دل زیر بارِ حقیقتی که عقل فهمیده نمی‌رود؟ آیه دلیلِ این نوع لجبازی را «ظُلماً و عُلُوّاً» (ستم و برتری‌جویی) می‌داند. در این ماجرا، فرعونیان معجزات حضرت موسی را دیدند و عقلشان کاملاً فهمید که او بر حق است؛ اما پیش خودشان حساب کردند که اگر این حقیقت را بپذیرند، باید از قدرت، ثروت و جایگاهِ خداییِ خود دست بکشند. در واقع، چون «دلِ» آن‌ها اسیرِ این منافع و غرور بود، با عقلشان همراهی نکرد و با اینکه در درونشان می‌دانستند حق چیست، آگاهانه آن را پس زدند.

برای حل این مشکل باید بدانیم که روشِ همراه کردنِ «عقل» با روشِ همراه کردنِ «دل» کاملاً متفاوت است. عقل با استدلال، منطق و مطالعه قانع می‌شود؛ اما دل با «تقوا، مراقبت و عمل» رام می‌شود. برنامه‌های عملیِ دین {مثل نماز اول وقت، بیداریِ سحر، انتخاب دوستِ مناسب، یا رفتن به زیارت اربعین} در کنار سایر حکمت‌ها و برکاتشان، نقش بسیار مهمی در همین زمینه دارند. این اعمالِ مستمر، دل را نرم و تربیت می‌کنند تا در برابر حقیقتی که عقل فهمیده، لجبازی نکند و با آن هماهنگ شود.

امام علی علیه السلام

انْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ، فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ، وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ؛ فَلَنْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدًى، وَ لَنْ يُعِيدُوكُمْ فِي رَدًى. فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا، وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا؛ وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا، وَ لَا تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا.

ترجمه

[ای مردم!] به اهل‌بیت پیامبرتان چشم بدوزید؛ همواره در مسیر آنان گام بردارید و پا جای پایشان بگذارید؛ چرا که آنان هرگز شما را از راه هدایت بیرون نمی‌برند و به تباهی و گمراهی بازنمی‌گردانند. پس اگر توقف کردند [و دست نگه داشتند]، شما نیز توقف کنید، و اگر به پا خاستند، شما هم به پا خیزید. از آنان پیشی نگیرید که گمراه می‌شوید، و از ایشان عقب نمانید که نابود خواهید شد.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این خطبه، یک شاخصِ قطعی برای در امان ماندن از انحراف ارائه می‌دهند. از آنجا که اهل‌بیت (علیهم‌السلام) دارای مقام «عصمت» هستند، تنها راهنمایانی محسوب می‌شوند که پیروی از آن‌ها، سعادت انسان را صددرصد تضمین می‌کند. منطقِ امام بسیار روشن و عقلانی است: در یک مسیر سخت و مه‌آلود، اگر از راهنمای راه‌بلد جلو بزنیم، قطعاً گم می‌شویم و اگر از سرِ ترس یا خستگی عقب بمانیم، آسیب می‌بینیم. تنها راهِ سالم رسیدن، «هم‌قدمیِ مطلق» با رهبران الهی است؛ چه زمانی که مانند امام حسن (علیه‌السلام) مصلحت را در نرمش و توقف می‌بینند، و چه زمانی که مانند امام حسین (علیه‌السلام) فرمانِ قیام و مبارزه صادر می‌کنند.

این منطقِ عقلانی و تشکیلاتی، مختصِ زمان حضور امام معصوم نیست؛ بلکه در دوران غیبت نیز، امتدادِ همین مسیر در پیروی از «ولی‌فقیه» تجلی می‌یابد. در بزنگاه‌های حساسِ سیاسی و اجتماعی، معمولاً دو گروه به کشور آسیب می‌زنند: اول کسانی که از روی احساسات، کاسه داغ‌تر از آش می‌شوند و با تندروی، جلوتر از رهبری حرکت کرده و هزینه‌تراشی می‌کنند؛ و دوم کسانی که به خاطر محافظه‌کاری یا عافیت‌طلبی، وقتی باید پای کار باشند، جا می‌زنند. کلام امام به ما می‌آموزد که هنرِ حرکتِ درست، تنظیمِ دقیقِ سرعت با ضرب‌آهنگِ رهبری است؛ نه یک قدم جلوتر، نه یک قدم عقب‌تر.

امام صادق علیه السلام

لَا تَغْتَرُّوا بِصَلَاتِهِمْ وَ لَا بِصِيَامِهِمْ، فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَّمَا لَهِجَ بِالصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَكَهُ اسْتَوْحَشَ، وَ لَكِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ.

ترجمه

فریب نماز و روزه افراد را نخورید؛ چرا که گاهی انسان چنان به نماز و روزه عادت می‌کند که اگر آن را کنار بگذارد، دچار اضطراب [و ناآرامی] می‌شود. بلکه آنان را با «راست‌گویی» و «امانت‌داری» بیازمایید.

اندکی شرح

ما در تصمیمات مهم زندگی {مثل ازدواج، شراکت مالی یا سپردن مسئولیت‌ها} ناگزیریم افراد را ارزیابی کنیم. گاهی دیدنِ تقوای ظاهریِ یک نفر (مثل نماز و روزه) باعث می‌شود چشم‌بسته به او اعتماد کنیم. اما این روایت هشدار می‌دهد که عباداتِ فردی، گاهی از روی اخلاص نیستند؛ بلکه صرفاً به یک «عادتِ رفتاری» تبدیل شده‌اند، تا جایی که شخص اگر آن‌ها را ترک کند، نه از ترس خدا، بلکه صرفاً به خاطر به هم خوردنِ عادتش احساس ناآرامی می‌کند. به همین دلیل، امام (علیه‌السلام) برای سنجش عیارِ واقعیِ افراد، ما را به «رفتار اجتماعی» آن‌ها ارجاع می‌دهند. در بزنگاه‌هایی که پای منافع شخصی به میان می‌آید، دروغ گفتن یا خیانت بسیار وسوسه‌انگیز است. کسی که در این شرایطِ سخت، روی خواسته‌ی نفسِ خود پا می‌گذارد و «راست‌گویی» و «امانت‌داری» را انتخاب می‌کند، نشان می‌دهد که دین‌داری‌اش ریشه‌دار و واقعی است، نه صرفاً یک عادتِ ظاهری.

امام علی علیه السلام

سَأَلَهُ ذِعْلِبٌ الْيَمَانِيُّ فَقَالَ: هَلْ رَأَيْتَ رَبَّكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ علیه السلام: أَ فَأَعْبُدُ مَا لَا أَرَى؟ قَالَ: وَ كَيْفَ تَرَاهُ؟ قَالَ: لَا تُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ وَ لَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ.

ترجمه

ذعلب يمانى پرسيد «اى امير مؤمنان، آيا پروردگارت را ديده‌اى؟» فرمود «آيا چيزى را كه نبينم، مى‌پرستم؟» ذعلب گفت: «چگونه او را مى‌بينى؟» فرمود: چشم‌ها هرگز او را آشكار نمى‌بينند، اما دل‌ها با ايمانِ درست او را در مى‌يابند.

امام حسین علیه السلام

إِنَّ النَّاسَ عَبِيدُ الدُّنْيَا وَ الدِّينُ لَعْقٌ عَلَىٰ أَلْسِنَتِهِمْ يَحُوطُونَهُ مَا دَرَّتْ مَعَايِشُهُمْ فَإِذَا مُحِّصُوا بِالْبَلَاءِ قَلَّ الدَّيَّانُونَ.

ترجمه

براستی که مردم، بندگان دنیا هستند و دین [فقط] بر سر زبان آنهاست و آن را تا زمانی که برای آنها آب و نان دارد، می‌چرخانند و چون در بوتۀ آزمایش گذاشته شوند، آن گاه دیندارانْ اندکند.

خداوند متعال

أَحَسِبَ النَّاسُ أَن يُتْرَكُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لَا يُفْتَنُونَ ‎﴿٢﴾‏ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۖ فَلَيَعْلَمَنَّ اللهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ ‎﴿٣﴾

ترجمه

آیا مردم گمان کرده اند، همین که بگویند: ایمان آوردیم، رها می شوند و آنان [به وسیله جان، مال، اولاد و حوادث] مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟ (2) در حالی که یقیناً کسانی را که پیش از آنان بودند، آزمایش کرده ایم [پس اینان هم بی تردید آزمایش می شوند]، و بی تردید خدا کسانی را که [در ادعای ایمان] راست گفته اند می شناسد، و قطعاً دروغگویان را نیز می شناسد. (3)

امام باقر علیه السلام

لَا تَذْهَبْ بِكُمُ الْمَذَاهِبُ فَوَ اللهِ مَا شِيعَتُنَا إِلَّا مَنْ أَطَاعَ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

مذاهب گوناگون، شما را از راه بدر نبرد؛ به خدا قسم شيعه ما نيست، مگر كسى كه از خداوند عزّ و جلّ اطاعت كند.

حضرت زهرا علیها السلام

إِنْ كُنْتَ تَعْمَلُ بِمَا أَمَرْنَاكَ وَ تَنْتَهِي عَمَّا زَجَرْنَاكَ عَنْهُ فَأَنْتَ مِنْ شِيعَتِنَا وَ إِلَّا فَلَا.

ترجمه

اگر به آنچه تو را فرمان داده‌ایم عمل کنی، و از آنچه تو را از آن نهی کرده‌ایم بپرهیزی، تو از شیعیان مایی، وگرنه از شیعیان ما نیستی.

امام باقر علیه السلام

إِنَّ هَذِهِ الدُّنْيَا يُعْطِيهَا اللهُ الْبَرَّ وَ الْفَاجِرَ وَ لَا يُعْطِي الْإِيمَانَ إِلَّا صَفْوَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ.

ترجمه

خدا اين دنيا را به نيكوكار و بدكار مى‌بخشد، اما «ايمان» را جز به برگزيدگانِ خلقش نمى‌دهد.

امام سجاد علیه السلام

إِنَّ أَبْغَضَ النَّاسِ إِلَى اللهِ مَنْ يَقْتَدِي بِسُنَّةِ إِمَامٍ وَ لَا يَقْتَدِي بِأَعْمَالِهِ.

ترجمه

مبغوض‌ترین مردم نزد خداوند کسی است که خود را پیرو روش امامی بداند ولی از رفتار و کردار او پیروی نکند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إنَّ لِقَتْلِ الْحُسَيْنِ حَرَارَةً فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لَا تَبْرُدُ أبَداً.

ترجمه

برای شهادت حسین [علیه‌السلام] حرارتی در دل‌های مؤمنان است که هرگز سرد [و خاموش] نمی‌شود.

اندکی شرح

در حالت طبیعی، گذر زمان داغِ هر مصیبتی را کمرنگ و سرد می‌کند؛ اما ماجرای امام حسین (علیه‌السلام) از این قاعده مستثنی است. منظور از این «حرارت»، فقط یک غصه و ناراحتیِ معمولی نیست؛ بلکه همان سوزِ دل و بغضِ آشنایی است که با شنیدن نام ایشان ناخودآگاه در سینه بیدار می‌شود. از سوی دیگر، این کلامِ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌تواند محکِ دقیقی برای سنجشِ عیارِ ایمان باشد. وقتی ایشان می‌فرمایند این حرارت در «دل‌های مؤمنان» است، یعنی اگر با شنیدن نام و یادِ سیدالشهدا (علیه‌السلام)، جوشش و محبتی در درونمان بیدار شد، می‌توانیم به زنده بودنِ ایمانمان امیدوار باشیم؛ اما اگر خدای‌نکرده دچار بی‌تفاوتی یا بغض شدیم، این یک زنگ خطرِ جدی است که نشان می‌دهد باید فکری به حالِ سلامتِ روح و ایمانمان بکنیم.

امام کاظم علیه السلام

مَثَلُ الْمُؤْمِنِ مَثَلُ كَفَّتَيِ الْمِيزَانِ، كُلَّمَا زِيدَ فِي إِيمَانِهِ زِيدَ فِي بَلَائِهِ.

ترجمه

مؤمن همانند دو کفه ترازوست؛ هر چه ایمانش فزونی یابد، بلایش نیز بیشتر شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

حُبُّ عَلِيٍّ عِبَادَةٌ وَ لَا يَقْبَلُ اللهُ إِيمَانَ عَبْدٍ إِلَّا بِوَلَايَتِهِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِهِ.

ترجمه

دوست داشتن على، عبادت است. خداوند، ايمان هيچ بنده‌اى را نمى‌پذيرد، مگر با [قبول] ولايت على و بيزارى جستن از دشمنان او.

امام علی علیه السلام

عَلَامَةُ الْإِيمَانِ أَنْ تُؤْثِرَ الصِّدْقَ حَيْثُ يَضُرُّكَ عَلَى الْكَذِبِ حَيْثُ يَنْفَعُكَ، وَ أَنْ لَا يَكُونَ فِي حَدِيثِكَ فَضْلٌ عَنْ عِلْمِكَ، وَ أَنْ تَتَّقِيَ اللهَ فِي حَدِيثِ غَيْرِكَ.

ترجمه

نشانۀ ايمان اين است كه اگر جايى راست گفتن به زيان تو و دروغ گفتن به سود تو بود راست‌گويى را بر دروغ گويى ترجيح دهى، و اينكه بيش از مقدارى كه مى‌دانى سخنى نگويى و اينكه در سخن گفتن دربارۀ ديگران پرواى خدا داشته باشى.