آیات و احادیث «ریاکاری، اخلاص، خودنمایی، کار برای خدا»

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِيرَ لَيَقُولُ: يَا رَبِّ، ارْزُقْنِي حَتَّى أَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَيْرِ. فَإِذَا عَلِمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِيَّةٍ، كَتَبَ اللهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا يَكْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ؛ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ.

ترجمه

بنده مؤمن تهیدست [در مناجات با خدا] می‌گوید: «پروردگارا! به من روزی [و گشایش مالی] عطا کن تا فلان کار نیک و فلان عمل خیر را انجام دهم.» و هنگامی که خداوند عزوجل بداند او در این خواسته، نیت راستین و عزم جدی دارد، دقیقاً همان پاداشی را برایش می‌نویسد که اگر آن کارها را انجام می‌داد، برایش ثبت می‌کرد؛ چرا که خداوند، وسعت‌بخش و بسیار بخشنده است.

اندکی شرح

شاید تا به حال این سؤال برایتان پیش آمده باشد که چرا فرصت انجام کارهای خیر برای همه یکسان نیست؟ آیا کسی که ثروت دارد و می‌تواند با انفاق و دستگیری از دیگران ثواب‌های بزرگی کسب کند، از کسی که به دلیل فقر از این توفیق محروم است، در مسیر کمال جلوتر می‌افتد؟ این روایت، پاسخی به این دغدغه است. در نگاه دینی، رشد و سعادت انسان‌ها در انحصار پول، جایگاه یا امکانات مادی نیست. بر اساس این روایت، اگر کسی به دلیل فقر، بیماری یا هر محدودیت دیگری نتواند عمل صالحی را انجام دهد، اما در قلبش «صادقانه» این نیت را داشته باشد که در صورت مهیا بودن شرایط حتماً آن را انجام می‌داد، همان بهره معنوی برایش ثبت می‌شود. پس فقر و محدودیت‌های دنیوی هرگز نمی‌توانند انسان را از رشد و سعادت محروم کنند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا يَنْظُرُ إِلَى صُوَرِكُمْ وَ لَا إِلَى أَمْوَالِكُمْ، وَ لَكِنْ يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ وَ أَعْمَالِكُمْ.

ترجمه

به راستی که خداوند تبارک و تعالی، به چهره‌ها و دارایی‌های شما نگاه نمی‌کند؛ بلکه نگاهِ او به دل‌ها و اعمالِ شماست.

اندکی شرح

این حدیث، تفاوتِ زاویه دیدِ خدا با نگاهِ روزمره ما را نشان می‌دهد. ما معمولاً آدم‌ها را با دو خط‌کشِ «ظاهر» و «دارایی» قضاوت می‌کنیم؛ اما پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند این ویترین‌های بیرونی در دستگاه خدا هیچ اعتباری ندارند. معیارِ سنجشِ خداوند، فقط «دل» (نیت‌ها، باورها، حب و بغض‌ها و...) و «عملِ» ماست. یعنی در نهایت، آن چیزی که عیار و ارزشِ واقعیِ انسان را مشخص می‌کند، نه قیافه و حساب بانکی، بلکه دقیقاً همان چیزی است که در درونش می‌گذرد و کاری است که در عمل انجام می‌دهد.

امام علی علیه السلام

إلَهِي مَا عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ عِقَابِكَ وَ لَا طَمَعاً فِي ثَوَابِكَ وَ لَكِنْ وَجَدْتُكَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُكَ‏.

ترجمه

معبودا من تو را از ترس عقاب و به شوق پاداشت عبادت نمی‌کنم، بلکه چون دیدم تو شایستۀ پرستشی تو را عبادت کردم.

برشی از کتاب:

وقتی «شیطان» {به معنای اعم} وارد می‌شود، می‌خواهد انسان، دستش خالی باشد. ابتدا در یک درجۀ پائینش در مورد امثال ما، سعی می‌کند انسان را به سوی معاصی سوق دهد؛ امّا اگر دید نمی‌تواند این کار را بکند و انسان به سمت معصیت نمی‌رود، می‌رود سراغ حسناتِ او؛ یعنی کاری می‌کند که در مرحلۀ اوّل، حسنه‌ای را انجام ندهد و در مرحلۀ دوم، حسنات را ترک می‌کند. اگر به این امور موفق نشد، در این جهت تلاش می‌کند که حسنات را انجام دهد، امّا برای غیر خدا انجام بدهد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

 الْعُلَمَاءُ كُلُّهُمْ هَلْكَىٰ إِلَّا الْعَامِلُونَ وَ الْعَامِلُونَ كُلُّهُمْ هَلْكَىٰ إِلَّا الْمُخْلِصُونَ.

ترجمه

همۀ علما هلاک می‌شوند، مگر آن دسته که اهل عمل [به علم خود] هستند و همۀ اهل عمل هم هلاک می‌شوند، مگر آن دسته که اهل اخلاص در عمل هستند.

امام علی علیه السلام

كَمْ مِنْ صَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ صِيَامِهِ إِلَّا الْجُوعُ وَ الظَّمَأُ، وَ كَمْ مِنْ قَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ قِيَامِهِ إِلَّا السَّهَرُ وَ الْعَنَاءُ.

ترجمه

چه بسا روزه دارى كه از روزه اش جز گرسنگى و تشنگى بهره‌اى ندارد و چه بسا شب زنده دارى كه از نمازش جز بيخوابى و سختى سودى نمى‌برد.

امام علی علیه السلام

ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ لِلْمُرَائِي: يَنْشَطُ إِذَا رَأَى النَّاسَ، وَ يَكْسَلُ إِذَا كَانَ وَحْدَهُ، وَ يُحِبُّ أَنْ يُحْمَدَ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِ.

ترجمه

شخص ریاکار سه نشانه دارد: وقتی چشمش به مردم می‌افتد، [برای انجام عبادت و کارهای نیک] پرانرژی و باانگیزه می‌شود؛ اما وقتی تنهاست، سستی و تنبلی می‌کند؛ و دوست دارد در تمام کارهایش مورد ستایش [و تشویق دیگران] قرار گیرد.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این کلام، یک راهکار عملی برای «خودارزیابی» به ما نشان می‌دهند: برای اینکه بفهمیم نیتمان خالص است یا نه، کافی است حال خودمان را در «خلوت» و «جمع» مقایسه کنیم. وقتی انگیزه ما وابسته به نگاه دیگران باشد، طبیعتاً در تنهایی که تماشاگری نیست، رغبتی هم برای تلاش باقی نمی‌ماند. این تضاد رفتاری و انتظار تشویق در «همه کارها»، ثابت می‌کند که محور اعمال ما، رضایت خداوند یا ارزش ذاتی کار نیست؛ بلکه صرفاً به دنبال جلب توجه مردم هستیم.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ طَلَبَ مَرْضَاةَ النَّاسِ بِمَا يُسْخِطُ اللهَ، كَانَ حَامِدُهُ مِنَ النَّاسِ ذَامّاً؛ وَ مَنْ آثَرَ طَاعَةَ اللهِ بِغَضَبِ النَّاسِ، كَفَاهُ اللهُ عَدَاوَةَ كُلِّ عَدُوٍّ، وَ حَسَدَ كُلِّ حَاسِدٍ، وَ بَغْيَ كُلِّ بَاغٍ، وَ كَانَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ نَاصِراً وَ ظَهِيراً.

ترجمه

هر كه خشنودى و ستايش مردم را با چيزى طلبد كه خدا را ناخشنود می‌كند، همان ستايندگان او، نكوهشگر او خواهند شد و هر كه طاعت خدا را بر خشم مردم ترجيح دهد، خداوند او را از دشمنىِ هر دشمنى و حسادتِ هر حسودى و تجاوزِ هر تجاوزگرى نگه دارد و خداوند عزّ و جلّ ياور و پشتيبان او باشد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَ الْأَذَىٰ كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَ لَا يُؤْمِنُ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ... ﴿۲۶۴﴾

ترجمه

ای اهل ایمان! صدقه هایتان را با منت و آزار باطل نکنید، مانند کسی که مالش را به ریا به مردم انفاق می کند و به خدا و روز قیامت ایمان ندارد ...

امام حسن مجتبی علیه السلام

مَن عَبَدَ اللهَ عَبَّدَ اللهُ لَهُ كُلَّ شَيءٍ.

ترجمه

هر كه خدا را بندگى كند خداوند همه چیز را بنده او گرداند.

امام صادق علیه السلام

مَن تَعَلَّمَ لِلَّهِ و عَمِلَ لِلَّهِ و عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِيَ في مَلَكوتِ السَّماواتِ عَظيما، فقيلَ: تَعَلَّمَ لِلَّهِ، و عَمِلَ لِلَّهِ، و عَلَّمَ لِلَّهِ!

ترجمه

هر كه براى خدا علم بياموزد و براى خدا [به آن] عمل كند و براى خدا به ديگران آموزش دهد، در ملكوت آسمانها از او به بزرگى ياد شود و گفته آيد: براى خدا آموخت، براى خدا عمل كرد و براى خدا آموزش داد!

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ لْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ ۖ وَ اتَّقُوا اللهَ ۚ إِنَّ اللهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ﴿۱۸﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا کنید؛ و هر کس باید [با تأمل] بنگرد که برای فردا[ی قیامتِ] خود چه چیزی از پیش فرستاده است. و از خدا پروا کنید؛ بی‌شک خداوند به آنچه انجام می‌دهید کاملاً آگاه است.

اندکی شرح

استفاده از کلمه‌ی «فردا» برای روز قیامت، پیام بسیار لطیف و بیدارکننده‌ای دارد؛ یعنی فرصتِ دنیا آن‌قدر کوتاه و زمانِ پاسخ‌گویی چنان نزدیک و قطعی است که گویی همین فردا از راه می‌رسد. پس انسان باید مدام حساب‌وکتاب کند و ببیند برای آن روز چه توشه‌ای آماده کرده است. از سوی دیگر، نکته‌ی بسیار ظریفِ آیه، تکرارِ فرمانِ «از خدا پروا کنید» است؛ تقوای اول، در واقع مقدمه و نیروی محرکه‌ای است تا انسان به بررسیِ اعمالش بپردازد و برای آینده دست‌خالی نماند، اما تقوای دوم که در کنارِ آگاهیِ کاملِ خداوند (خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) آمده، هشداری برای «کیفیتِ» کارهاست. یعنی حالا که قرار است عملی برای فردا بفرستید، مراقب باشید خالصانه باشد و با ریا یا منّت گذاشتن تباه نشود؛ چرا که خدا ظاهر و باطنِ کارهای شما را با دقت می‌بیند و نمی‌شود عملِ بی‌کیفیت و ناخالص را به پیشگاه الهی فرستاد.