آیات و احادیث «کنترل زبان، حفظ زبان، گناهان زبان»

امام صادق علیه السلام

لَا تَغْتَرُّوا بِصَلَاتِهِمْ وَ لَا بِصِيَامِهِمْ، فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَّمَا لَهِجَ بِالصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَكَهُ اسْتَوْحَشَ، وَ لَكِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ.

ترجمه

فریب نماز و روزه افراد را نخورید؛ چرا که گاهی انسان چنان به نماز و روزه عادت می‌کند که اگر آن را کنار بگذارد، دچار اضطراب [و ناآرامی] می‌شود. بلکه آنان را با «راست‌گویی» و «امانت‌داری» بیازمایید.

اندکی شرح

ما در تصمیمات مهم زندگی {مثل ازدواج، شراکت مالی یا سپردن مسئولیت‌ها} ناگزیریم افراد را ارزیابی کنیم. گاهی دیدنِ تقوای ظاهریِ یک نفر (مثل نماز و روزه) باعث می‌شود چشم‌بسته به او اعتماد کنیم. اما این روایت هشدار می‌دهد که عباداتِ فردی، گاهی از روی اخلاص نیستند؛ بلکه صرفاً به یک «عادتِ رفتاری» تبدیل شده‌اند، تا جایی که شخص اگر آن‌ها را ترک کند، نه از ترس خدا، بلکه صرفاً به خاطر به هم خوردنِ عادتش احساس ناآرامی می‌کند. به همین دلیل، امام (علیه‌السلام) برای سنجش عیارِ واقعیِ افراد، ما را به «رفتار اجتماعی» آن‌ها ارجاع می‌دهند. در بزنگاه‌هایی که پای منافع شخصی به میان می‌آید، دروغ گفتن یا خیانت بسیار وسوسه‌انگیز است. کسی که در این شرایطِ سخت، روی خواسته‌ی نفسِ خود پا می‌گذارد و «راست‌گویی» و «امانت‌داری» را انتخاب می‌کند، نشان می‌دهد که دین‌داری‌اش ریشه‌دار و واقعی است، نه صرفاً یک عادتِ ظاهری.

امام باقر علیه السلام

يُحْشَرُ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَا نَدِيَ دَماً، فَيُدْفَعُ إِلَيْهِ شِبْهُ الْمِحْجَمَةِ أَوْ فَوْقَ ذَلِكَ، فَيُقَالُ لَهُ: هَذَا سَهْمُكَ مِنْ دَمِ فُلَانٍ. فَيَقُولُ: يَا رَبِّ! إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنَّكَ قَبَضْتَنِي وَ مَا سَفَكْتُ دَماً. فَيَقُولُ: بَلَى، سَمِعْتَ مِنْ فُلَانٍ رِوَايَةَ كَذَا وَ كَذَا، فَرَوَيْتَهَا عَلَيْهِ، فَنُقِلَتْ حَتَّى صَارَتْ إِلَى فُلَانٍ الْجَبَّارِ فَقَتَلَهُ عَلَيْهَا، وَ هَذَا سَهْمُكَ مِنْ دَمِهِ.

ترجمه

بنده در روز قیامت محشور می‌شود در حالی که [در دنیا] دستش به هیچ خونی آلوده نشده است؛ اما ظرفی شبیه به شیشه حجامت [پر از خون] یا بیشتر از آن به دست او می‌دهند و می‌گویند: «این سهم تو از خون فلان شخص است.» او می‌گوید: «پروردگارا! تو خود می‌دانی تا روزی که جانم را گرفتی، من خون کسی را نریخته بودم!» خداوند می‌فرماید: «آری، اما تو از فلان شخص، فلان حرف و سخن را شنیدی و آن را به زیان او بازگو کردی؛ پس این سخن دهان به دهان چرخید تا به گوش فلان ستمگر رسید و او را به خاطر همان حرف کشت؛ و حالا این سهم تو از خون اوست.»

اندکی شرح

این روایت هشدار تکان‌دهنده‌ای درباره «مسئولیت کلمات» و پیامدهای غیرمستقیمِ حرف‌های ماست. گاهی انسان مستقیماً دست به جنایت یا ظلمی نمی‌زند، اما با نقلِ یک حرف، افشای یک راز یا پخش کردن یک خبر، زنجیره‌ای از اتفاقات را رقم می‌زند که در نهایت به نابودی یا آسیب دیدن یک انسان ختم می‌شود. پیام اصلی حدیث این است که در دستگاه عدالت الهی، ما فقط در برابر کارهایی که با دستمان انجام داده‌ایم مسئول نیستیم؛ بلکه  شریک در جرمی هستیم که با زبانمان زمینه‌سازِ آن شده‌ایم. کلماتی که بی‌محابا دهان به دهان می‌چرخانیم، می‌توانند به سلاحی بُرنده در دست ستمگران تبدیل شوند و ما را در گناهِ ریخته شدنِ خون یا پایمال شدنِ حق دیگران شریک کنند.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ مِمَّنْ يَنْتَحِلُ هَذَا الْأَمْرَ لَيَكْذِبُ حَتَّى إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَحْتَاجُ إِلَى كَذِبِهِ.

ترجمه

به راستی در میان کسانی که خود را به این امر [= مکتب اهل‌بیت] نسبت می‌دهند، افرادی هستند که چنان دروغ می‌گویند که حتی شیطان هم به دروغِ آن‌ها محتاج می‌شود!

اندکی شرح

این روایت هشداری جدی به کسانی است که خود را پیرو اهل‌بیت می‌دانند، اما گناهِ دروغ را در رفتارشان عادی کرده‌اند. وقتی کسی ادعای حضور در مسیر حق را دارد ولی به راحتی دروغ می‌گوید، عملاً به ابزار دست شیطان تبدیل می‌شود. دلیلِ نیازمندیِ شیطان به این افراد آن است که وسوسه‌های پنهانِ او همیشه کارساز نیست؛ اما دروغِ کسی که به دین و اهل‌بیت منتسب است، چنان تأثیر مخربی دارد و باعث بدبینی یا انحرافِ دیگران می‌شود که شیطان برای پیشبرد اهدافش، به او و دروغ‌هایش تکیه می‌کند.

امام سجاد علیه السلام

اتَّقُوا الْكَذِبَ الصَّغِيرَ مِنْهُ وَ الْكَبِيرَ فِي كُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَذَبَ فِي الصَّغِيرِ اجْتَرَىٰ عَلَى الْكَبِيرِ.

ترجمه

از دروغ خودداری كنيد، چه دروغ كوچک باشد و چه بزرگ، چه دروغ جدی باشد و چه شوخی؛ زيرا اگر انسان دروغ كوچكی بگويد، بر گفتن دروغ بزرگ نيز دل و جرات پيدا می‌كند.

امام باقر علیه السلام

مَا مِنْ إِنْسَانٍ يَطْعُنُ فِي عَيْنِ مُؤْمِنٍ إِلَّا مَاتَ بِشَرِّ مِيتَةٍ وَ كَانَ قَمِناً أَنْ لَا يَرْجِعَ إِلَىٰ خَيْرٍ.

ترجمه

هيچ انسانى نيست كه پيش روى مومنى از او بد گويد و طعنه زند، مگر اين كه به بدترين شكل بميرد و سزاوار است كه روى خير و سعادت را نبيند.

امام جواد علیه السلام

لَوْ سَكَتَ الْجَاهِلُ مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ.

ترجمه

اگر فردِ ناآگاه [در اموری که نمی‌داند] سکوت می‌کرد، مردم دچار اختلاف و دودستگی نمی‌شدند.

اندکی شرح

این کلامِ روشن، ریشه اصلیِ دودستگی‌های جامعه را «اظهار نظر افراد ناآگاه» می‌داند. مسائل مهم معمولاً پیچیده‌اند و فهم آن‌ها نیازمند تخصص و احاطه‌ی کامل است. بحران از جایی آغاز می‌شود که فردی بدون آگاهیِ همه‌جانبه اظهار نظر می‌کند و عده‌ای نیز با دنباله‌روی از او، جبهه‌ای کاذب در برابر مسیرِ حق و عقلانیت می‌سازند. در واقع، اگر افراد در اموری که نمی‌دانند سکوت می‌کردند، فضا برای روشنگریِ متخصصان و آگاهان باز می‌ماند تا با بررسیِ تمام جوانب، راهکارِ درست را ارائه دهند و جامعه به جای تقابل و صف‌آراییِ بیهوده، حولِ یک مسیرِ منطقی به توافق می‌رسید.

امام علی علیه السلام

كَفَىٰ بِالْمَرْءِ غَفْلَةً أَنْ يَصْرِفَ هِمَّتَهُ فِيمَا لَا يَعْنِيه‏ِ.

ترجمه

در غفلت انسان همين بس كه همّت خود را در آنچه به کارش نمی‌آید، صرف کند.

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ‌ إِنَّ الْعَاقِلَ لَا يُحَدِّثُ مَنْ يَخَافُ تَكْذِيبَهُ وَ لَا يَسْأَلُ مَنْ يَخَافُ مَنْعَهُ وَ لَا يَعِدُ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَ لَا يَرْجُو مَا يُعَنَّفُ بِرَجَائِهِ‌ وَ لَا يُقْدِمُ عَلَىٰ مَا يَخَافُ فَوْتَهُ بِالْعَجْزِ عَنْهُ‌.

ترجمه

اى هشام! خردمند به كسى كه مى ترسد تكذيبش كند، سخنى نمى‌گويد؛ و از كسى كه مى‌ترسد مضايقه كند، چيزى نمى‌خواهد؛ و وعده‌اى را كه از عهده انجامش برنمى آيد، نمى‌دهد؛ و به آنچه كه در اميدواريش سرزنش شود، اميد نمى‌بندد؛ و به كارى كه می‌ترسد در آن درماند، اقدام نمى‌ورزد.

امام علی علیه السلام

طُوبَىٰ لِمَنْ شَغَلَ قَلْبَهُ بِالْفِكْرِ وَ لِسَانَهُ بِالذِّكْرِ.

ترجمه

خوشا به حال کسی که قلبش را با فکر و زبانش را با ذکر مشغول می‌کند.

امام صادق علیه السلام

الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ؛ لَا يَظْلِمُهُ، وَ لَا يَخْذُلُهُ، وَ لَا يَغْتَابُهُ، وَ لَا يَخُونُهُ، وَ لَا يَحْرِمُهُ.

ترجمه

مسلمان، برادر مسلمان است؛ به او ستم نمى‌كند، او را بى‌ياور نمى‌گذارد، از او غيبت نمى‌كند، به او خيانت نمى‌ورزد و او را محروم نمى‌گردانَد.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ أَبْغَضَ خَلْقِ اللهِ عَبْدٌ اتَّقَى النَّاسُ لِسَانَهُ.

ترجمه

مبغوض‌ترين خلق خدا بنده‌اى است كه مردم از زبان او بترسند.

امام علی علیه السلام

عَلَامَةُ الْإِيمَانِ أَنْ تُؤْثِرَ الصِّدْقَ حَيْثُ يَضُرُّكَ عَلَى الْكَذِبِ حَيْثُ يَنْفَعُكَ، وَ أَنْ لَا يَكُونَ فِي حَدِيثِكَ فَضْلٌ عَنْ عِلْمِكَ، وَ أَنْ تَتَّقِيَ اللهَ فِي حَدِيثِ غَيْرِكَ.

ترجمه

نشانۀ ايمان اين است كه اگر جايى راست گفتن به زيان تو و دروغ گفتن به سود تو بود راست‌گويى را بر دروغ گويى ترجيح دهى، و اينكه بيش از مقدارى كه مى‌دانى سخنى نگويى و اينكه در سخن گفتن دربارۀ ديگران پرواى خدا داشته باشى.

امام علی علیه السلام

إِذَا أَرَادَ اللهُ سُبْحَانَهُ صَلاَحَ عَبْدٍ أَلْهَمَهُ قِلَّةَ الْكَلَامِ وَ قِلَّةَ الطَّعَامِ وَ قِلَّةَ الْمَنَامِ.

ترجمه

هر گاه خداوند بخواهد بنده خود را اصلاح گرداند، او را سه چيز نصيب مى كند: كم گويى و كم خورى و كم خوابى.

خداوند متعال

وَ إِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَ لَعِبًا ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَعْقِلُونَ ﴿۵۸﴾

ترجمه

و چون برای نمازْ ندا در می دهید، آن را به مسخره و بازی می گیرند؛ این کار زشتشان به سبب این است که آنان گروهی هستند که [در حقایق و معارف] اندیشه نمی کنند.

خداوند متعال

زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَ يَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا ... ﴿۲۱۲﴾

ترجمه

زندگی [زودگذرِ] دنیا برای کافران آراسته شده، و [به این سبب] مؤمنان را مسخره می کنند.