آیات و روایات درباره خانواده

امام علی علیه السلام

الْمَرْأَةُ شَرٌّ كُلُّهَا، وَشَرُّ مَا فِيهَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْهَا.

ترجمه

زن سراسر [مایه زحمت و] دردسر است؛ و سخت‌ترین بخشِ این دردسر آن است که چاره‌ای جز بودنِ با او نیست [و زندگیِ مرد بدون او ممکن نیست].

اندکی شرح

اگر کلمه «شر» را در اینجا «موجودی ذاتاً بد و پلید» معنا کنیم، این کلام با نگاه قرآن که زن را مایه آرامش و «خیر» می‌داند، کاملاً در تضاد خواهد بود. اما در ادبیات عرب، «شر» همیشه به معنای پلیدی نیست؛ بلکه به معنای «دردسر، سختی و بارِ مسئولیت» نیز به کار می‌رود؛ همان‌طور که قرآن می‌فرماید: «إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً» (وقتی انسان دچار سختی و دردسر می‌شود، بی‌تابی می‌کند). این کلامِ امام، با بیانی لطیف و آمیخته به نوعی طنزِ حکیمانه، شبیه به همان ضرب‌المثل معروف فارسی است که می‌گوید: «زن بلاست، اما هیچ خانه‌ای بی‌بلا مباد!». در واقع، امام (علیه‌السلام) به واقعیتِ سختی‌ها و مسئولیت‌های سنگینِ زندگی با همسر {مانند لزومِ درکِ ظرافت‌های عاطفیِ زن و بارِ سنگینِ تأمین معاش} اشاره می‌کنند، اما بلافاصله تأکید می‌کنند که این «دردسر»، یک ضرورتِ گریزناپذیر است و چرخِ زندگیِ مرد بدون حضور زن هرگز نمی‌چرخد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّ خَيْرَ نِسَائِكُمُ: الْوَلُودُ، الْوَدُودُ، الْعَفِيفَةُ، الْعَزِيزَةُ فِي أَهْلِهَا، الذَّلِيلَةُ مَعَ بَعْلِهَا، الْمُتَبَرِّجَةُ مَعَ زَوْجِهَا، الْحَصَانُ عَلَى غَيْرِهِ، الَّتِي تَسْمَعُ قَوْلَهُ وَتُطِيعُ أَمْرَهُ، وَإِذَا خَلَا بِهَا بَذَلَتْ لَهُ مَا يُرِيدُ مِنْهَا، وَلَمْ تَبَذَّلْ كَتَبَذُّلِ الرَّجُلِ.

ترجمه

بی‌شک بهترینِ زنانِ شما زنی است که فرزندآور، بسیار مهربان و پاکدامن باشد؛ در میان خانواده و اقوامش محترم و باوقار باشد، اما در برابر شوهرش نرم‌خو و متواضع باشد؛ تنها برای همسرش خودآرایی کند و خود را از [نگاه] دیگران کاملاً بپوشاند؛ حرف شوهرش را گوش دهد و با او همراه باشد؛ و هرگاه با همسرش خلوت کرد، نیاز او را برآورده کند، اما [در عین حال] لطافت زنانه‌اش را حفظ کند و مانند مردان رفتارِ بی‌پروا نداشته باشد.

اندکی شرح

شاید با خواندن واژه‌هایی مانند «اطاعت» یا «نرم‌خویی در برابر همسر»، این تصور پیش بیاید که اسلام نگاهی مردسالارانه دارد؛ اما برای فهم دقیق این کلام، باید به «نظام خانواده» در اسلام نگاه کرد. اسلام بارِ بسیار سنگینِ تأمین تمام هزینه‌های زندگی، ایجاد امنیت و رویارویی با فشارهای بیرون از خانه را منحصراً بر دوش مرد گذاشته است {حتی اگر زن ثروتمند باشد}. در مقابلِ این تکالیفِ سخت، از زن خواسته شده تا با هنرِ زنانگی، محبت، آراستگی و همراهیِ خود، کانون خانواده را گرم نگه دارد. در واقع، این فرمان‌پذیری و نرم‌خویی به معنای حقارت یا سلب اختیارِ زن نیست؛ بلکه یک چرخه دوطرفه است: مرد با تمام توان سپرِ بلای خانواده می‌شود و زن با ایجاد آرامش روانی، به او انرژی و انگیزه می‌دهد تا این بار سنگین را به دوش بکشد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

أَنَّهُ نَظَرَ إِلَىٰ بَعْضِ الْأَطْفَالِ فَقَالَ وَيْلٌ لِأَطْفَالِ آخِرِ الزَّمَانِ مِنْ آبَائِهِمْ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللهِ مِنْ آبَائِهِمُ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ لَا مِنْ آبَائِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ لَا يُعَلِّمُونَهُمْ شَيْئاً مِنَ الْفَرَائِضِ وَ إِذَا تَعَلَّمُوا أَوْلَادُهُمْ مَنَعُوهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُمْ بِعَرَضٍ يَسِيرٍ مِنَ الدُّنْيَا فَأَنَا مِنْهُمْ بَرِي‏ءٌ وَ هُمْ مِنِّي بِرَاءٌ.

ترجمه

‏‏رسول اكرم صلی الله علیه و آله به تعدادی از كودكان نظر كرده و فرمودند: واى بر فرزندان آخر الزمان از غفلت و بى توجهى پدرانشان. سؤال شد: یا رسول الله! از پدران مشرک آن‌ها؟ فرمود: نه، از پدران مؤمن‌ آن‌ها که چیزى از واجبات دینى و فرائض الهى به آنان نمى‌آموزند، و اگر خود فرزندان در مقام یادگیرى برآیند، آن‌ها را منع می‌كنند و تنها از اين خشنودند كه آنها کالایى اندک و متاعى ناچیز از دنیا به دست آورند. من از چنین پدرانى بیزارم و آنان نیز از من بیزارند.

امام باقر علیه السلام

مَنِ اتَّخَذَ امْرَأَةً فَلْيُكْرِمْهَا.

ترجمه

هر کس زنی را به همسری برگزید، باید به او احترام بگذارد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ كَانَ عِنْدَهُ صَبِيٌّ فَلْيَتَصَابَ لَهُ.

ترجمه

‏‏هرکس کودکی دارد، باید با او کودکانه‏‎ ‎‏رفتار کند.

امام باقر علیه السلام

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَشَدُّكُمْ إِكْرَاماً لِحَلَائِلِهِمْ.

ترجمه

گرامی‌ترین شما نزد خداوند، کسی است که بیشتر به همسر خود احترام بگذارد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

قِيلَ: يَا رَسُولَ اللهِ، مَا حَقُّ الْوَالِدِ؟ قَالَ: أَنْ تُطِيعَهُ مَا عَاشَ. قِيلَ: وَ مَا حَقُّ الْوَالِدَةِ؟ فَقَالَ: هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لَوْ أَنَّهُ عَدَدَ رَمْلِ عَالِجٍ وَ قَطْرِ الْمَطَرِ أَيَّامَ الدُّنْيَا قَامَ بَيْنَ يَدَيْهَا مَا عَدَلَ ذَلِكَ يَوْمَ حَمَلَتْهُ فِي بَطْنِهَا.

ترجمه

گفته شد: اى رسول خدا، حقّ پدر چيست؟ فرمودند: تا وقتى زنده است از او اطاعت کنی. سپس گفته شد: حقّ مادر چيست؟ فرمودند: هیهات، هیهات [که کسی به حقّ مادر برسد]! اگر به عدد ریگ‌های بیابان و قطره‌های باران در خدمت مادر بایستید، معادل ایامی که در شکم او بوده‌اید نخواهد بود.

امام علی علیه السلام

لَا تُكْثِرِ الْعِتَابَ، فَإِنَّهُ يُورِثُ الضَّغِينَةَ، وَ يَجُرُّ إِلَى الْبِغْضَةِ.

ترجمه

در سرزنش کردنِ [دیگران] زیاده‌روی مکن؛ چرا که این کار بذر کینه را در دل می‌کارد و سرانجام به نفرت و دشمنی می‌انجامد.

اندکی شرح

انتقاد و گلایه اگر از حد بگذرد، نه تنها باعث اصلاح رفتار طرف مقابل نمی‌شود، بلکه نتیجه عکس می‌دهد. سرزنشِ مداوم، غرورِ شخص را جریحه‌دار کرده و احساسات منفی را روی هم تلنبار می‌کند؛ تا جایی که یک رابطه دوستانه و معمولی، آرام‌آرام به کینه و نفرتی عمیق تبدیل می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ بِشَهْوَةِ أَهْلِهِ وَ الْمُنَافِقُ يَأْكُلُ أَهْلُهُ بِشَهْوَتِهِ.

ترجمه

انسان با ايمان به ميل و رغبت خانواده اش غذا مى‌خورد، ولى منافق، ميل و رغبت خود را به خانواده‌اش تحميل مى كند.

امام حسن مجتبی علیه السلام

زَوِّجْها مِنْ رَجُلٍ تَقىٍّ، فَإنَّهُ إنْ أحَبَّها أكْرَمَها وَ إنْ أبْغَضَها لَمْ يَظْلِمْها.

ترجمه

دخترت را به ازدواج مردى با تقوا درآور؛ زيرا اگر دخترت را دوست داشته باشد، گرامى اش مى دارد و اگر دوستش نداشته باشد به او ظلم نمى كند.

امام سجاد علیه السلام

حَقُّ الصَّغِيرِ رَحْمَتُهُ فِي تَعْلِيمِهِ وَ الْعَفْوُ عَنْهُ وَ السَّتْرُ عَلَيْهِ وَ الرِّفْقُ بِهِ وَ الْمَعُونَةُ لَهُ.

ترجمه

حق خردسال این است که در آموزش او مهربان باشی و از او درگذری و عیبش را بپوشانی و با وی مدارا و یاریش کنی.

امام سجاد علیه السلام

إِنَّ أَرْضَاكُمْ عِنْدَ اللهِ أَسْبَغُكُمْ عَلَىٰ عِيَالِهِ.

ترجمه

خداوند از آن كس خشنودتر است كه خانوادۀ خود را بيشتر در رفاه و نعمت قرار دهد.

امام سجاد علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ مَا مِنْ عَمَلٍ قَبِيحٍ إِلَّا قَدْ عَمِلْتُهُ، فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه و آله: فَهَلْ مِنْ وَالِدَيْكَ أَحَدٌ حَيٌّ؟ قَالَ: أَبِي، قَالَ: فَاذْهَبْ فَبَرَّهُ. قَالَ: فَلَمَّا وَلَّىٰ، قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه و آله: لَوْ كَانَتْ أُمُّهُ.

ترجمه

مردى خدمت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمد به ايشان عرض كرد: هيچ كار زشتى نيست كه نكرده باشم. آيا راه توبه و بازگشت برايم وجود دارد؟ حضرت فرمود: آيا از پدر و مادرت كسى زنده هست‌؟ عرض كردم: پدرم. فرمود: برو و به او نيكى كن. وقتى آن مرد رفت، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: كاش مادرش مى‌بود!

امام رضا علیه السلام

دَخَلْتُ عَلَى الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ‌ فِي أَوَّلِ يَوْمٍ مِنَ الْمُحَرَّمِ فَقَالَ يَا ابْنَ شَبِيبٍ‌ أَ صَائِمٌ أَنْتَ قُلْتُ لَا فَقَالَ إِنَّ هَذَا الْيَوْمَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي دَعَا فِيهِ زَكَرِيَّا عَلَيْهِ السَّلَامُ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ ﴿رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعٰاءِ‌﴾ فَاسْتَجَابَ اللهُ لَهُ وَ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ فَنَادَتْ زَكَرِيَّا ﴿وَ هُوَ قٰائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيىٰ﴾ فَمَنْ صَامَ هَذَا الْيَوْمَ ثُمَّ دَعَا اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ اِسْتَجَابَ اللهُ لَهُ كَمَا اِسْتَجَابَ اللهُ  لِزَكَرِيَّا.

ترجمه

رَیّان بن شَبیب نقل می‌کند: در اوّلين روز محرّم بخدمت امام رضا عليه السّلام رسيدم، حضرت فرمودند: آيا روزه هستى؟ عرض كردم: خير. فرمود: امروز، روزى است كه زكريّا عليه السّلام پروردگارش را خواند و گفت: «پروردگارا! فرزندى پاك به من مرحمت فرما، همانا تو دعاى بندگان را ميشنوى». و خداوند دعاى او را مستجاب كرد و به ملائكه دستور داد كه به زكريّا _ كه در محراب در حال نماز بود _ بگويند كه خدا به تو يحيى را مژده می‌‏دهد. پس هر كس اين روز را روزه بدارد و سپس دعا كند، خداوند همان طور كه دعاى زكريّا را مستجاب كرد، دعاى او را نيز مستجاب می‌‏كند.

امام صادق علیه السلام

بَرُّوا آبَاءَكُمْ‌، يَبَرَّكُمْ‌ أَبْنَاؤُكُمْ.

ترجمه

به پدران خود خوبى كنيد، تا پسرانتان هم به شما خوبى كنند.