آیات و روایات درباره علم و دانش

امام کاظم علیه السلام

إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ بَكَتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ، وَبِقَاعُ الْأَرْضِ الَّتِي كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَيْهَا، وَأَبْوَابُ السَّمَاءِ الَّتِي كَانَ يُصْعَدُ فِيهَا بِأَعْمَالِهِ؛ وَثُلِمَ فِي الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا يَسُدُّهَا شَيْءٌ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْفُقَهَاءَ حُصُونُ الْإِسْلَامِ، كَحِصْنِ سُورِ الْمَدِينَةِ لَهَا.

ترجمه

هرگاه مؤمن [دین‌شناس] از دنیا برود، فرشتگان بر او می‌گریند؛ و نیز قطعه‌هایی از زمین که روی آن‌ها خدا را عبادت می‌کرده، و درهای آسمان که اعمالش از آن‌ها بالا می‌رفته است [در سوگ او اشک می‌ریزند]. با مرگ او، رخنه‌ای در اسلام پدید می‌آید که هیچ چیز نمی‌تواند آن را پر کند؛ چرا که مؤمنانِ آگاه و دین‌شناس، دژهای نگهبانِ اسلام‌اند؛ درست مانند دژ و حصاری که از یک شهر محافظت می‌کند.

اندکی شرح

تشبیه مؤمنِ دانا به «دژ و حصار شهر»، گویای این حقیقت است که انسان‌های دین‌شناس، صرفاً آدم‌های خوب و عابدی نیستند، بلکه مثل یک سپر محکم در برابر انحرافات و هجوم شبهات عمل می‌کنند. به همین دلیل، وقتی از دنیا می‌روند، جای خالی‌شان با هیچ‌چیز پر نمی‌شود و ضربه‌ای به دین وارد می‌شود که به این راحتی‌ها قابل جبران نیست.

امام علی علیه السلام

إِنَّمَا زَهَّدَ النَّاسَ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ كَثْرَةُ مَا يَرَوْنَ مِنْ قِلَّةِ مَنْ عَمِلَ بِمَا عَلِمَ‏.

ترجمه

آنچه مردم را به تحصيل دانش بى‌رغبت كرده، اين است كه مى‌بينند كمتر عالمى است كه به علمش عمل كند.

امام صادق علیه السلام

كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِالْخَيْرِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الِاجْتِهَادَ وَ الصِّدْقَ وَ الْوَرَعَ.

ترجمه

مردم را به غیر از زبانتان به خوبی فرا خوانید، باید در شما کوشش، راستی و پارسایی ببینند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

نَضَّرَ اللهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا وَ حَفِظَهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا.

ترجمه

خداوند، شاد گردانَد آن کس را که سخنم را بشنود، بفهمد و حفظ کند و به کسی که آن را نشنیده، برساند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

 يَا عَلِيُّ ... لَأَنْ يَهْدِيَ اللهُ عَلَىٰ يَدَيْكَ رَجُلًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ.

ترجمه

‏‏ای علی! اگر خداوند به دستان تو انسانی را هدایت کند، از آنچه خورشید بر آن تابیده برای تو بهتر است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْ‏ءٌ.

ترجمه

‏‏هر كس سنّت خوبى را پايه‌گذارى كند، پاداشش را و پاداش كسى را كه تا روز قيامت به آن عمل كند به او مى‌دهند، بدون اينكه از ثواب آن عمل‌كنندگان چيزى كم شود.

خداوند متعال

وَ إِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللهِ ۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ ‎﴿١١٦﴾

ترجمه

اگر از بیشتر مردم روی زمین پیروی کنی [و آرا و خواسته هایشان را گردن نهی] تو را از راه خدا گمراه می کنند؛ آنان فقط از گمان و پندار [که پایه علمی و منطقی ندارد] پیروی می کنند، و تنها به حدس و تخمین تکیه می زنند. (۱۱۶)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ حَفِظَ عَنِّي مِنْ أُمَّتِي أَرْبَعِينَ حَدِيثاً فِي أَمْرِ دِينِهِ يُرِيدُ بِهِ وَجْهَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ بَعَثَهُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقِيهاً عَالِماً.

ترجمه

‏‏هر كسي از امت من كه چهل حديث از من را که مرتبط با دینش است، جهت خشنودي و رضايت خداوند عز و جل و كسب سراي آخرت حفظ كند، روز قيامت خدا او را فقيه و دانشمند برمي‌­انگيزد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الدَّالُّ عَلَى الْخَيْرِ كَفَاعِلِهِ.

ترجمه

‏‏كسى كه ديگران را به كار نيك راهنمائى كند، گويا خود آن را انجام داده است.

امام باقر علیه السلام

 زَكَاةُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللهِ.

ترجمه

زكات دانش، آموختن آن به بندگان خداست.

امام علی علیه السلام

لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَمْ يَعْلَمِ الشَّيْ‏ءَ أَنْ يَتَعَلَّمَه‏ُ.

ترجمه

هیچ کس از شما از آموختن چیزی که نمی‌داند، شرم نکند.

امام علی علیه السلام

لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ لَا أَعْلَمُ.

ترجمه

هیچ کس از شما اگر چيزى را از او پرسيدند که پاسخش را نمی‌داند، از گفتنِ «نمی‌دانم» شرم نکند.

امام صادق علیه السلام

كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الْوَرَعَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الصَّلَاةَ وَ الْخَيْرَ فَإِنَّ ذَلِكَ دَاعِيَةٌ.

ترجمه

مردم را به غير زبان خود [به مذهب خويش] دعوت كنيد، تا پارسايى و سخت‌کوشی [در عمل و عبادت] و نماز و خوبى را از شما ببينند؛ زيرا اینها خود دعوت كننده هستند.

امام سجاد علیه السلام

 لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ وَ لَوْ بِسَفْكِ الْمُهَجِ وَ خَوْضِ اللُّجَجِ.

ترجمه

اگر مردم مى‌دانستند در طلب علم چه فايده‌ايست، بى‌گمان در پى آن مى‌رفتند؛ اگر چه با ريختن خون دل و فرورفتن در اعماق دريا باشد.

امام صادق علیه السلام

لَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَتَفَقَّهُ مِنْ أَصْحَابِنَا يَا بَشِيرُ إِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ إِذَا لَمْ يَسْتَغْنِ بِفِقْهِهِ احْتَاجَ إِلَيْهِمْ فَإِذَا احْتَاجَ إِلَيْهِمْ أَدْخَلُوهُ فِي بَابِ ضَلَالَتِهِمْ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ.

ترجمه

هیچ خیری نیست در کسی از اصحاب ما که فهم دین ندارد. ای بشیر، هر کس از آنها هنگامی که با فهم خودش بی‌نیاز نشود، به دیگران نیاز پیدا می‌کند و هنگامی که به آنها نیازمند شد، او را در گمراهی خویش وارد می‌کنند، در حالی که او نمی‌فهمد.