آیات و روایات درباره تقوا و پرهیزکاری

خداوند متعال

بَلَىٰ ۚ إِن تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَٰذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُم بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ‎﴿١٢٥﴾

ترجمه

آری! اگر ایستادگی کنید و تقوا پیشه سازید، و دشمنان در همین لحظه [و با جوش و خروش] بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته‌ی نشان‌دار [و مجهز] یاری خواهد کرد. (۱۲۵)

اندکی شرح

قرآن تأکید دارد که امدادهای غیبی و یاریِ خداوند، تصادفی یا بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه دقیقاً به دو عاملِ کلیدی بستگی دارد: اول «ایستادگی و مقاومت» (صبر) و دوم «رعایتِ مرزهای الهی» (تقوا). پیامِ امیدبخشِ آیه این است که اگر جامعه‌ی مؤمنان در برابر هجومِ ناگهانی و پرهیاهوی دشمن جا نزند، نترسد و به اصولِ خود پایبند بماند، خداوند معادلاتِ مادی را بر هم زده و با لشکریانی از غیب، به پشتیبانیِ آن‌ها خواهد آمد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُم مِّنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً ۚ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ‎﴿١٢٣﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! با کافرانی که هم‌جوارِ شما هستند [و شما را تهدید می‌کنند] پیکار کنید؛ و آنان باید در شما صلابت و قاطعیت احساس کنند؛ و بدانید که خدا همراهِ تقواپیشگان است.

اندکی شرح

این آیه یک منطقِ دقیقِ دفاعی و استراتژیک را بیان می‌کند. نخست تأکید دارد که برای دفع خطر، باید اولویت‌بندی داشت و ابتدا با تهدیدهای نزدیک‌تر مقابله کرد. سپس می‌فرماید دشمن باید در شما «اقتدار و سرسختی» ببیند تا جرأتِ تعرض نداشته باشد (یک عامل بازدارنده). اما اوج زیبایی آیه در پایانِ آن است؛ آنجا که یادآوری می‌کند «خدا با تقواپیشگان است». یعنی این قاطعیت و سرسختی در میدان نبرد، هرگز نباید بهانه‌ای شود تا مؤمنان از مرزهای اخلاق و انسانیت عبور کنند؛ بلکه حتی در سخت‌ترین شرایطِ جنگی نیز باید پایبند به تقوا و اصولِ جوانمردی باشند.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ‎﴿١٣﴾

ترجمه

ای مردم! بی‌شک ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم، و شما را به صورت ملت‌ها و قبیله‌های گوناگون درآوردیم تا یکدیگر را بشناسید [و با هم ارتباط برقرار کنید]؛ قطعاً ارزشمندترینِ شما نزد خداوند، باتقواترینِ شماست. یقیناً خداوند [به درون و اعمال شما] کاملاً دانا و آگاه است.

اندکی شرح

این آیه خط بطلانی بر تمام تبعیض‌های نژادی، جنسیتی و طبقاتی می‌کشد. قرآن صراحتاً اعلام می‌کند که تفاوت در جنسیت (زن یا مرد بودن) و تفاوت در نژاد و ملیت، صرفاً برای «شناخت متقابل» و شکل‌گیری ارتباطات انسانی است، نه دلیلی برای برتری‌جویی. در منطق خداوند، نه مرد بودن امتیاز است و نه زن بودن؛ نه تعلق به فلان نژاد افتخار است و نه ثروت و مقام. تنها معیارِ واقعی برای سنجشِ ارزش انسان‌ها «تقوا» (خویشتن‌داری و رعایت حریم الهی) است. از آنجا که تقوا یک ویژگی کاملاً درونی و اکتسابی است، راه رسیدن به بالاترین درجاتِ انسانی برای همه افراد، فارغ از جنسیت و ملیت، کاملاً باز و برابر است.

امام علی علیه السلام

الصَّبْرُ صَبْرَانِ: صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ حَسَنٌ جَمِيلٌ، وَ أَحْسَنُ مِنْ ذَلِكَ الصَّبْرُ عِنْدَ مَا حَرَّمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْكَ‏.

ترجمه

صبر دو گونه است: صبر هنگام مصيبت كه نيكو و زيبا است؛ اما بهتر از آن، صبر و شکیبایی در خوددارى از چيزهايى است كه خداوند عزّ و جلّ بر تو حرام كرده است.

امام رضا علیه السلام

مَنْ تَعَوَّذَ بِاللهِ مِنَ النَّارِ وَ لَمْ يَتْرُكْ شَهَوَاتِ الدُّنْيَا فَقَدِ اسْتَهَزَأَ بِنَفْسِهِ‏.

ترجمه

كسى كه از آتش جهنم به خدا پناه برد امّا ترك شهوات ننمايد خودش را مسخره كرده است.

امام علی علیه السلام

عَجِبْتُ لِمَنْ عَرَفَ سُوءَ عَوَاقِبِ اللَّذَّاتِ كَيْفَ لَا يَعِفُّ.

ترجمه

در شگفتم از كسى كه فرجام ناگوار خوش گذرانی‌ها را می‌داند، چگونه [از آنها] خوددارى نمی‌کند!

امام علی علیه السلام

عِنْدَ حُضُورِ الشَّهَوَاتِ وَ اللَّذَّاتِ يَتَبَيَّنُ وَرَعُ الْأَتْقِيَاءِ.

ترجمه

هنگام فرا رسيدن شهوت‌ها و لذّت‌ها است كه پارسايى تقوا پيشگان معلوم مى‌شود.

امام علی علیه السلام

مَنْ تَرَكَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ شَيْئاً، عَوَّضَهُ اللَّهُ خَيْراً مِمَّا تَرَكَ.

ترجمه

هر کس به خاطر خداوند سبحان از چیزی [که به آن تمایل دارد] چشم‌پوشی کند، خداوند بهتر از آنچه را که رها کرده، به او عطا خواهد کرد.

اندکی شرح

وقتی انسان به خاطر رضای خدا روی خواسته‌های دلش پا می‌گذارد و از یک منفعت، لذت یا گناه می‌گذرد، در ظاهر چیزی را از دست داده است؛ اما خداوند تضمین کرده که جای خالیِ آن را با چیزی بسیار ارزشمندتر و بهتر پر خواهد کرد. در واقع، معامله با خدا هیچ‌گاه باخت ندارد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَىٰ لَا يَنْظُرُ إِلَى صُوَرِكُمْ وَ لَا إِلَىٰ أَمْوَالِكُمْ وَ لَكِنْ يَنْظُرُ إِلَىٰ قُلُوبِكُمْ وَ أَعْمَالِكُمْ.

ترجمه

خداوند تبارك و تعالى، به چهره‌ها و داراييهاى شما نمى‌نگرد، بلكه به دلها و كرده‌هاى شما مى‌نگرد.

امام صادق علیه السلام

أنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ بَعَثَ بِسَرِيَّةٍ‌ فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِيَ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قِيلَ يَا رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ‌.

ترجمه

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله سپاهى را به جنگ اعزام كرد. وقتى برگشتند فرمود: خوشامد مى گويم به مردمانى كه جهاد اصغر را گذراندند ولى جهاد اكبر همچنان بر عهده آنان باقى مانده است. عرض شد: اى رسول خدا! جهاد اكبر چيست؟ فرمود: جهاد با نفس.

امام سجاد علیه السلام

الْخَيْرُ كُلُّهُ صِيَانَةُ الْإنْسَانِ نَفْسَهُ.

ترجمه

همۀ خير و خوبى در خويشتن دارى است.

امام سجاد علیه السلام

مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللهُ عَلَيْهِ فَهُوَ مِنْ خَيْرِ النَّاسِ.

ترجمه

هر كس كه به واجبات الهى عمل كند از بهترين مردم است.

امام علی علیه السلام

شَتَّانَ مَا بَيْنَ عَمَلَيْنِ؛ عَمَلٍ تَذْهَبُ لَذَّتُهُ وَ تَبْقَىٰ تَبِعَتُهُ، وَ عَمَلٍ تَذْهَبُ مَئُونَتُهُ وَ يَبْقَىٰ أَجْرُهُ‏.

ترجمه

چه بسیار است تفاوت میان دو کردار: کرداری که خوشی آن برود و پیامد (کیفر) آن برجای ماند و کرداری که رنج آن برود و مزدش بماند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ طَلَبَ مَرْضَاةَ النَّاسِ بِمَا يُسْخِطُ اللهَ، كَانَ حَامِدُهُ مِنَ النَّاسِ ذَامّاً؛ وَ مَنْ آثَرَ طَاعَةَ اللهِ بِغَضَبِ النَّاسِ، كَفَاهُ اللهُ عَدَاوَةَ كُلِّ عَدُوٍّ، وَ حَسَدَ كُلِّ حَاسِدٍ، وَ بَغْيَ كُلِّ بَاغٍ، وَ كَانَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ نَاصِراً وَ ظَهِيراً.

ترجمه

هر كه خشنودى و ستايش مردم را با چيزى طلبد كه خدا را ناخشنود می‌كند، همان ستايندگان او، نكوهشگر او خواهند شد و هر كه طاعت خدا را بر خشم مردم ترجيح دهد، خداوند او را از دشمنىِ هر دشمنى و حسادتِ هر حسودى و تجاوزِ هر تجاوزگرى نگه دارد و خداوند عزّ و جلّ ياور و پشتيبان او باشد.

خداوند متعال

... وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَىٰ ... ﴿۱۹۷﴾

ترجمه

و به نفع خود توشه برگیرید که بهترین توشه، پرهیزکاری است.