آیات و روایات درباره انفاق و کمک به نیازمندان

امام علی علیه السلام

السَّخَاءُ مَا كَانَ ابْتِدَاءً، فَأَمَّا مَا كَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَيَاءٌ وَتَذَمُّمٌ.

ترجمه

سخاوت [واقعی] آن است که آغازگرانه (بدون درخواست) باشد؛ اما آنچه پس از درخواست داده شود، از روی شرم و برای گریز از سرزنش است.

اندکی شرح

بخشندگیِ حقیقی آن است که انسان پیش از آنکه نیازمند مجبور به بیان نیاز خود شود و آبرویش به خطر بیفتد، به او یاری رساند. کمکی که پس از تقاضا صورت می‌گیرد، غالباً نه از روی کرمِ خالص، بلکه به دلیل فشار روانی، رودربایستی و ترس از بخیل شمرده شدن است.

امام علی علیه السلام

سُئِلَ علیه السلام أَيُّهُمَا أَفْضَلُ، الْعَدْلُ أَوِ الْجُودُ؟ فَقَالَ علیه السلام: الْعَدْلُ يَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا، وَ الْجُودُ يُخْرِجُهَا مِنْ جِهَتِهَا؛ وَ الْعَدْلُ سَائِسٌ عَامٌّ، وَ الْجُودُ عَارِضٌ خَاصٌّ؛ فَالْعَدْلُ أَشْرَفُهُمَا وَ أَفْضَلُهُمَا.

ترجمه

از آن حضرت پرسيدند كه عدالت برتر است یا بخشش؟ فرمود: عدالت هر چيزى را در جاى خود قرار می‌دهد، در حالى كه بخشش آن را از جاى خود خارج مى‌سازد. عدالت تدبير عمومى مردم است [و شامل همه می‌شود]، در حالى كه بخشش گروه خاصّى را شامل است، پس عدالت شريف‌تر و برتر است.

امام علی علیه السلام

كُنْ سَمْحاً وَ لَا تَكُنْ مُبَذِّراً وَ كُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَكُنْ مُقَتِّراً.

ترجمه

بخشنده باش امّا زياده‌روى نكن، و در زندگى حسابگر باش امّا سخت‌گير (بخیل) مباش.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الْأَرْضِ ۖ وَ لَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ وَ لَسْتُم بِآخِذِيهِ إِلَّا أَن تُغْمِضُوا فِيهِ ۚ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ ﴿۲۶۷﴾ الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ ۖ وَ اللهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَ فَضْلًا ۗ وَ اللهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿۲۶۸﴾

ترجمه

ای اهل ایمان! از پاکیزه های آنچه [از راه داد و ستد] به دست آورده اید، و آنچه [از گیاهان و معادن] برای شما از زمین بیرون آورده ایم، انفاق کنید و برای انفاق کردن دنبال مال ناپاک و بی ارزش و معیوب نروید، در حالی که اگر آن را به عنوان حقّ شما به خود شما می دادند، جز [با] چشم پوشی [و دلسردی] نمی گرفتید و بدانید که خدا، بی نیاز و ستوده است. (267) شیطان، شما را [به هنگام انفاق مال با ارزش] از تهیدستی و فقر می ترساند، و شما را به کار زشت [چون بخل وخودداری از زکات و صدقات] امر می کند، و خدا شما را از سوی خود وعده آمرزش و فزونی رزق می دهد؛ و خدا بسیار عطا کننده و داناست. (268)

امام صادق علیه السلام

مَا قَضَى مُسْلِمٌ لِمُسْلِمٍ حَاجَةً إِلَّا نَادَاهُ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَىٰ عَلَيَّ ثَوَابُكَ وَ لَا أَرْضَىٰ لَكَ بِدُونِ الْجَنَّةِ.

ترجمه

هیچ مسلمانی نیاز مسلمانی را برآورده نساخت مگر اینکه خدا به وی ندا داد که پاداش تو تنها بر عهدۀ من است و به كمتر از بهشت براى تو راضى نمى‌شوم.

امام باقر علیه السلام

لَوْ يَعْلَمُ الْمُعْطِي مَا فِي الْعَطِيَّةِ مَا رَدَّ أَحَدٌ أَحَداً‏.

ترجمه

اگر درخواست شونده می‌دانست در بخشش چه پاداشی است، هرگز کسی سائلی را ردّ نمی‌کرد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

اِرْحَمْ مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكَ مَنْ فِي السَّمَاءِ.

ترجمه

بر اهل زمين رحم كن تا اهل آسمان بر تو رحم کنند.

امام صادق علیه السلام

لَوْ أَنَّ النَّاسَ أَدَّوْا زَكَاةَ أَمْوَالِهِمْ مَا بَقِيَ مُسْلِمٌ‌ فَقِيراً مُحْتَاجاً وَ لَاسْتَغْنَىٰ بِمَا فَرَضَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ إِنَّ النَّاسَ مَا افْتَقَرُوا وَ لَا احْتَاجُوا وَ لَا جَاعُوا وَ لَا عَرُوا إِلَّا بِذُنُوبِ الْأَغْنِيَاءِ.

ترجمه

اگر مردم زكات اموال خود را مى‌پرداختند، هيچ مسلمانى نيازمند نمى‌ماند و به سبب آنچه خداوند عزّ و جلّ براى او واجب كرده است بى نياز مى‌شد. مردم، فقير و نيازمند و گرسنه و برهنه نشدند مگر به گناه [ترك زكات] از سوى ثروتمندان.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

لَا تَقْطَعُوا عَلَى السَّائِلِ مَسْأَلَتَهُ فَلَوْلَا أَنَّ الْمَسَاكِينَ يَكْذِبُونَ مَا أَفْلَحَ مَنْ رَدَّهُمْ.

ترجمه

خواهش سائل را رد نكنيد؛ اگر دروغ گويى گدايان نبود، دست رد زننده به سينه آنان هرگز رستگار نمى شد.

امام صادق علیه السلام

مَنْ كَانَتْ لَهُ دَارٌ فَاحْتَاجَ مُؤْمِنٌ إِلَىٰ سُكْنَاهَا فَمَنَعَهُ إِيَّاهَا قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا مَلَائِكَتِي أَ بَخِلَ عَبْدِي عَلَىٰ عَبْدِي بِسُكْنَى الدَّارِ الدُّنْيَا وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي لَا يَسْكُنُ جِنَانِي أَبَداً.

ترجمه

هرکس خانه ای دارد که مؤمنی به سکونت در آن نیازمند است و صاحبخانه او را محروم کند، خدا به فرشتگان می‌فرماید: ای فرشتگان! بندۀ من بر بنده دیگرم درباره سکونت دنیا بخل ورزید. به عزّتم سوگند، هرگز او در بهشت من جای نخواهد داشت.

امام سجاد علیه السلام

مَنْ كَانَ عِنْدَهُ فَضْلُ ثَوْبٍ فَعَلِمَ أَنَّ بِحَضْرَتِهِ مُؤْمِناً مُحْتَاجاً إِلَيْهِ فَلَمْ يَدْفَعْهُ إِلَيْهِ أَكَبَّهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي النَّارِ عَلَىٰ مَنْخِرَيْهِ.

ترجمه

هر کس لباس اضافه‌ای دارد و می‌داند مؤمنی که در دسترس اوست به آن نیاز دارد و به وی ندهد، خدا او را به چهره در آتش افکند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ سَقَىٰ مُؤْمِناً شَرْبَةً مِنْ مَاءٍ مِنْ حَيْثُ يَقْدِرُ عَلَى الْمَاءِ أَعْطَاهُ اللهُ بِكُلِّ شَرْبَةٍ سَبْعِينَ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ إِنْ سَقَاهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْمَاءِ فَكَأَنَّمَا أَعْتَقَ عَشْرَ رِقَابٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ‌.

ترجمه

هر کس مؤمنی را که به آب دسترسی دارد، آبی بنوشاند خدا در برابر هر جرعه آب، هفتاد هزار نیکی به او عطا فرماید و اگر به مؤمنی که به آب دسترسی ندارد آب بنوشاند گویا ده برده از نسل اسماعیل (ع) آزاد کرده است.

امام صادق علیه السلام

مَنْ أَطْعَمَ مُؤْمِناً حَتَّىٰ يُشْبِعَهُ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللهِ مَا لَهُ مِنَ الْأَجْرِ فِي الْآخِرَةِ لَا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ إِلَّا اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ.

ترجمه

هر کس با اطعام خود مؤمنی را سیر کند، احدی جز خدا پاداش اخروی او را نمی‌داند! نه فرشته مقرّب الهی و نه پیامبر مرسل.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَ الْأَذَىٰ كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَ لَا يُؤْمِنُ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ... ﴿۲۶۴﴾

ترجمه

ای اهل ایمان! صدقه هایتان را با منت و آزار باطل نکنید، مانند کسی که مالش را به ریا به مردم انفاق می کند و به خدا و روز قیامت ایمان ندارد ...

خداوند متعال

لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ۚ وَ مَا تُنفِقُوا مِن شَيْءٍ فَإِنَّ اللهَ بِهِ عَلِيمٌ ﴿۹۲﴾

ترجمه

هرگز به [حقیقتِ] نیکی [به طور کامل] نمی رسید تا از آنچه دوست دارید انفاق کنید؛ و آنچه از هر چیزی انفاق می کنید [خوب یا بد، کم یا زیاد، به اخلاص یا ریا] یقیناً خدا به آن داناست.