آیات و احادیث «ویژگی‌های اخلاقی، فضایل اخلاقی، رذایل اخلاقی»

امام صادق علیه السلام

عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللهِ (علیه‌السلام): «إِيَّاكَ وَ الرِّئَاسَةَ، وَ إِيَّاكَ أَنْ تَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ». قَالَ: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَمَّا الرِّئَاسَةُ فَقَدْ عَرَفْتُهَا، وَ أَمَّا أَنْ أَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ، فَمَا ثُلُثَا مَا فِي يَدِي إِلَّا مِمَّا وَطِئْتُ أَعْقَابَ الرِّجَالِ! فَقَالَ لِي: «لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ؛ إِيَّاكَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلًا دُونَ الْحُجَّةِ فَتُصَدِّقَهُ فِي كُلِّ مَا قَالَ».

ترجمه

ابوحمزه ثمالی می‌گوید: امام صادق (علیه‌السلام) به من فرمودند: «از ریاست‌طلبی بپرهیز، و مبادا پا جای پای اشخاص بگذاری [و چشم‌بسته دنباله‌رو آنان شوی].» می‌گوید عرض کردم: فدایت شوم! ریاست‌طلبی را فهمیدم [که چیست و چرا بد است]؛ اما درباره پا جای پای اشخاص گذاشتن، دو سوم آنچه [از دانش و حدیث] در دست من است، نتیجه همین دنباله‌روی از مردان [و شاگردی نزد بزرگان] است! امام به من فرمودند: «منظورم آن چیزی نیست که تو گمان کردی؛ بلکه منظورم این است که مبادا شخصی غیر از «حجت خدا» را [به عنوان پیشوای مطلق] عَلَم کنی و هرچه می‌گوید را بی‌چون‌وچرا بپذیری.»

اندکی شرح

این روایت به دو آفت در مسیر دین‌داری اشاره می‌کند: اول «ریاست‌طلبی» و دوم «شخص‌پرستی» (دنباله‌روی کورکورانه). وقتی ابوحمزه گمان می‌کند منظور امام، نهی از شاگردی و یادگیری از اساتید است، امام (علیه‌السلام) مرز ظریف میان «یادگیری» و «تقلید کورکورانه» را روشن می‌کنند. پیام اصلی این است که هیچ انسان غیرمعصومی نباید به بُت و معیار مطلق حق تبدیل شود. تایید بی‌چون‌وچرای تمام حرف‌ها و کارهای یک شخص، تنها مختص به «حجت خدا» (معصوم) است و اگر کسی غیر از او را در چنین جایگاهی قرار دهیم، دچار انحراف شده‌ایم.

امام صادق علیه السلام

مَلْعُونٌ مَنْ تَرَأَّسَ، مَلْعُونٌ مَنْ هَمَّ بِهَا، مَلْعُونٌ مَنْ حَدَّثَ بِهَا نَفْسَهُ.

ترجمه

ملعون [و از رحمت خدا دور] است کسی که ریاست‌طلبی کند؛ ملعون است کسی که برای رسیدن به آن نقشه بکشد؛ و ملعون است کسی که حتی در خلوتِ دلش، سودای قدرت را بپروراند.

اندکی شرح

این روایت، هشداری درباره خطر شیفتگی به قدرت و «ریاست‌طلبی» است. امام (علیه‌السلام) در این کلام نشان می‌دهند که قدرت‌طلبی چنان آفت ویرانگری برای روح انسان است که نه تنها تلاش عملی برای رسیدن به آن، بلکه حتی برنامه‌ریزی ذهنی (هَمَّ بِهَا) و یا صرفاً پرورش دادن رویای آن در خلوت دل (حَدَّثَ بِهَا نَفْسَهُ) نیز، انسان را از رحمت خداوند دور می‌کند. در واقع، پیام حدیث این است که ریشه بسیاری از تباهی‌ها و ظلم‌ها، همان میل پنهان به برتری‌جویی بر دیگران است؛ میلی که پیش از آنکه در عمل خود را نشان دهد، ابتدا قلب و ذهن انسان را آلوده می‌کند.

امام صادق علیه السلام

النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِيسَ مَسْمُومٌ، مَنْ تَرَكَهَا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا لِغَيْرِهِ، أَعْقَبَهُ اللهُ إِيمَاناً يَجِدُ طَعْمَهُ.

ترجمه

نگاه [حرام]، تیری زهرآلود از تیرهای شیطان است؛ هر کس خالصانه و تنها به خاطر خداوند عزوجل از آن چشم بپوشد، خداوند در عوض، ایمانی به او عطا می‌کند که طعم آن را با تمام وجود می‌چشد.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این کلام، نگاه حرام را به «تیری زهرآلود» تشبیه کرده‌اند. ویژگی زهر این است که آسیبش به لحظه اصابت ختم نمی‌شود، بلکه در تمام جان و روان انسان نفوذ می‌کند؛ نگاه حرام نیز دقیقاً همین‌گونه است و با ایجاد درگیری‌های ذهنی و خیال‌پردازی‌های پس از آن، فکر و قلب انسان را مسموم و ناآرام می‌کند. اما اگر کسی در همان لحظه‌ی وسوسه، فقط به خاطر خدا چشم بپوشد، خداوند بلافاصله یک پاداش نقد به او می‌دهد: «چشیدن طعم ایمان». در واقع، وقتی انسان چشم سر را به روی یک لذت زهرآلود می‌بندد، خداوند چشم دل او را باز می‌کند و نور یقین، آرامش عمیق و لذت انس با پروردگار را چنان در قلبش جاری می‌سازد که شیرینی این ارتباط، جایگزین آن هوس زودگذر می‌شود.

امام صادق علیه السلام

إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مُعْسِراً فَيَعْمَلُ بِقَدْرِ مَا يَقُوتُ بِهِ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ، وَ لَا يَطْلُبُ حَرَاماً، فَهُوَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ.

ترجمه

هرگاه شخصی در تنگنای مالی باشد و [با وجود تلاشش، از راه حلال تنها] به اندازه‌ای که بتواند نیازهای اولیه خود و خانواده‌اش را تأمین کند درآمد کسب کند، و [برای رفاه بیشتر] به سراغ کسب حرام نرود، او مانند مجاهد در راه خداست.

اندکی شرح

این روایت به زیبایی ارزش «پایبندی به حلال در شرایط بحرانی» را نشان می‌دهد. دین اسلام همواره به تلاش برای توسعه و رفاه خانواده تشویق کرده است؛ اما گاهی شرایط اقتصادی چنان گره می‌خورد که انسان از راه‌های مشروع، جز درآمدی اندک و بخورونمیر به دست نمی‌آورد. در چنین بزنگاهی، وسوسه برای جبران کمبودها از راه‌های نادرست {مثل رشوه، کم‌فروشی یا حق‌الناس} به اوج می‌رسد. اگر کسی در این فشار خردکننده، به همان درآمد اندک اما پاک راضی شود و خط قرمزهای الهی را زیر پا نگذارد، دست به کار بسیار بزرگی زده است. امام (علیه‌السلام) این مقاومت درونی را هم‌تراز با «جهاد در میدان نبرد» می‌دانند؛ چرا که ایستادگی در برابر وسوسه‌های مالی در روزهای نداری، نیازمند صبر، استقامت و خویشتن‌داری عظیمی است که دست‌کمی از رویارویی با دشمن ظاهری ندارد.

امام صادق علیه السلام

مَنْ كَسِلَ عَنْ طَهُورِهِ وَ صَلَاتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ آخِرَتِهِ، وَ مَنْ كَسِلَ عَمَّا يُصْلِحُ بِهِ أَمْرَ مَعِيشَتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ دُنْيَاهُ.

ترجمه

هر کس در طهارت و نماز خود تنبلی کند، در او خیری برای آخرتش نیست؛ و هر کس در تأمین معاش و سر و سامان دادن به زندگی‌اش سستی ورزد، در او خیری برای دنیایش نخواهد بود.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این کلام، به آفت بزرگ «تنبلی» اشاره می‌کنند و هشدار می‌دهند که قانون «نتیجه گرفتن در گرو تلاش است» استثنا برنمی‌دارد. از یک سو، تلنگر می‌زنند که اگر در کسب‌وکار و تأمین معاش سستی کنیم، باید منتظر سختی، تنگدستی و از دست رفتن دنیایمان باشیم؛ و از سوی دیگر یادآوری می‌کنند که امور معنوی نیز دقیقاً همین‌گونه‌اند و کسی که در انجام عبادات و وظایف بندگی‌اش {مانند نماز و طهارت} سستی به خرج دهد، آخرتش را تباه کرده است. پیام روشن حدیث این است که انسان تنبل و بی‌مسئولیت، بازنده هر دو میدان است؛ نه خیری در دنیایش می‌بیند و نه توشه‌ای برای آخرتش خواهد داشت.

امام علی علیه السلام

أَهْلَكَ النَّاسَ اثْنَانِ: خَوْفُ الْفَقْرِ، وَ طَلَبُ الْفَخْرِ.

ترجمه

دو چیز مردم را به هلاکت کشانده است: ترس از فقر، و برتری‌جویی [و فخرفروشی].

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این کلام بسیار کوتاه، ریشه بسیاری از سقوط‌های اخلاقی و ناهنجاری‌های اجتماعی را در دو حس درونی خلاصه کرده‌اند. اول «ترس از فقر»؛ ترسی موهوم که ریشه در سوءظن به رزاقیت خدا دارد و انسان را به حرص، بخل، پایمال کردن حق دیگران و حتی کسب مال حرام {مثل رشوه و کم‌فروشی} می‌کشاند. دوم «برتری‌جویی»؛ تمایلی بیمارگونه که انسان را به سمت تجمل‌گرایی، چشم‌وهم‌چشمی و تحقیر دیگران سوق می‌دهد. در واقع، اولی انسان را از «توکل به خدا» دور می‌کند و دومی او را اسیر «نگاه و تأیید مردم» می‌سازد؛ و ترکیب این دو، برای نابودی آرامش روان، اخلاق و ایمان یک انسان کاملاً کافی است.

امام صادق علیه السلام

مَنْ سَمِعَ شَيْئاً مِنَ الثَّوَابِ عَلَى شَيْءٍ فَصَنَعَهُ، كَانَ لَهُ؛ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى مَا بَلَغَهُ.

ترجمه

هر کس بشنود که [از جانب خداوند] پاداشی برای انجام کاری وعده داده شده است و آن کار را [به امید دریافت آن ثواب] انجام دهد، آن پاداش نصیبش خواهد شد؛ حتی اگر واقعیت امر، آن‌گونه که به او خبر رسیده است، نباشد.

اندکی شرح

این روایت به یکی از زیباترین جلوه‌های فضل و کرم خداوند اشاره دارد. پیام حدیث این است که اگر به شما خبری رسید که فلان کارِ خوب {مثلاً خواندن یک دعای خاص} فلان پاداشِ الهی را دارد، و شما به شوق رسیدن به آن ثواب، آن کار را انجام دادید، خداوند کریم دقیقاً همان پاداش را به شما می‌بخشد؛ حتی اگر بعدها مشخص شود که واقعیتِ ماجرا چیز دیگری بوده و اصلاً چنین وعده‌ای از سوی معصوم صادر نشده است. در حقیقت، پروردگار در اینجا به «روح بندگی و نیت پاک انسان» پاداش می‌دهد و با بزرگواری خود، کاستی آن خبر را جبران می‌کند.

البته یک نکته ظریف و مهم در اینجا وجود دارد؛ این مهربانی خداوند نباید مجوزی برای پذیرش خرافات یا نسبت دادن حرف‌های بی‌اساس به دین شود. تشخیص اینکه چه کاری از دیدگاه اسلام واقعاً شایسته و مستحب است، یک کار تخصصی و بر عهده فقهاست. با این حال، زیبایی این قانون الهی اینجاست که اگر عالِم دین پس از بررسی‌های دقیق به این نتیجه رسید که عملی مستحب است و مردم نیز به پیروی از او آن را انجام دادند، خداوند به پاس همین روح تسلیم و بندگی، ثواب را به آن‌ها عطا می‌کند؛ حتی اگر در واقعیت امر، آن‌گونه که فقیه نتیجه گرفته است، نباشد.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً فَعَمِلَ عَمَلاً قَلِيلاً، جَزَاهُ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ، وَ لَمْ يَتَعَاظَمْهُ أَنْ يَجْزِيَ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ لَهُ.

ترجمه

خداوند عزوجل هرگاه بنده‌ای را دوست بدارد و آن بنده کار [نیک] اندکی انجام دهد، در برابر همان کار کم، پاداش فراوانی به او می‌بخشد؛ و هرگز بر خداوند سنگین نیست که در ازای کاری اندک، پاداشی چنین بزرگ عطا کند.

اندکی شرح

در پیشگاه الهی، «حجم و کمیت» اعمال اهمیتی ندارد، بلکه عیار سنجش، «کیفیت، خلوص و نیت» انجام‌دهنده است. اینکه در حدیث می‌خوانیم خداوند بنده‌ای را «دوست می‌دارد»، در واقع نتیجه‌ی همان صدق نیت و صفای باطن آن بنده است. وقتی انسانی با چنین دل پاکی قدمی برمی‌دارد، حتی اگر کارش در ظاهر بسیار کوچک و ناچیز باشد، خداوند به پاس همان خلوص درونی، پاداشی عظیم و فراتر از حد تصور به او می‌بخشد. پیام روشن این کلام آن است که در بازار بندگی، خدا خریدار «دل‌های خالص» است، نه «کارهای پرحجم اما بی‌روح».

امام صادق علیه السلام

كُلُّ بِنَاءٍ لَيْسَ بِكَفَافٍ، فَهُوَ وَبَالٌ عَلَى صَاحِبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ترجمه

هر بنایی که بیش از حدِ نیاز [و ضرورت] باشد، در روز قیامت وبال گردن [و مایه گرفتاری] صاحبش خواهد بود.

اندکی شرح

این روایت به یکی از مصادیق روشن اسراف، یعنی «زیاده‌روی در مسکن» اشاره دارد. اسلام با داشتن خانه و سرپناه مناسب هیچ مخالفتی ندارد؛ چرا که کلمه «کفاف» دقیقاً به معنای تأمین شدن نیاز واقعی انسان و خانواده‌اش است. اما هشدار امام (علیه‌السلام) متوجه زمانی است که انسان خانه‌ای داشته باشد که متراژ و تجملات آن بسیار فراتر از حد نیاز او باشد. پیام صریح حدیث این است که چنین بنایی در روز قیامت به یک بار سنگین و دردسر بزرگ (وبال) برای صاحبش تبدیل خواهد شد؛ چرا که از یک سو، این فضاهای اضافه و تجملاتی معمولاً به ابزاری برای فخرفروشی و برتری‌جویی بر دیگران تبدیل شده و دل نیازمندان را می‌شکنند؛ و از سوی دیگر، سرمایه‌ای که می‌توانست گره از کار انسانی باز کند یا در مسیرهای بهتری صرف شود، صرف فضاها و زرق‌وبرقی شده است که هیچ ضرورت واقعی برای زندگی ندارند.

امام علی علیه السلام

... وَ لَا يَعْتَذِرُ مِمَّا لَا يَعْلَمُ فَيَسْلَمَ، وَ لَا يَعَضُّ فِي الْعِلْمِ بِضِرْسٍ قَاطِعٍ فَيَغْنَمَ.

ترجمه

[عالم‌نمای مغرور،] نه از آنچه نمی‌داند اظهار بی‌اطلاعی می‌کند تا [خود و جامعه را از انحراف] در امان نگه دارد، و نه در علم و دانش تسلط و پایگاه محکمی دارد تا [به حقیقتی دست یابد و] سودی برساند.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این فراز، خطر «عالمان بی‌سواد و مغرور» را برای خودشان و جامعه به تصویر می‌کشند. چنین فردی در یک بن‌بست خطرناک گرفتار است: از یک سو، آن‌قدر تواضع ندارد که بگوید «نمی‌دانم» تا حداقل خودش را از گناه دروغ بستن به دین، و مردم را از گمراهی نجات دهد. از سوی دیگر، دانش عمیق و ریشه‌داری هم ندارد که بتواند گرهی از کار جامعه باز کند و نفعی برساند. در واقع، ترکیب «جهل» و «غرور» باعث شده او نه «شهامت اعتراف به ندانستن» داشته باشد تا امنیت‌آفرین باشد، و نه «دانش واقعی» داشته باشد تا حرفش سودی برساند.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِيرَ لَيَقُولُ: يَا رَبِّ، ارْزُقْنِي حَتَّى أَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَيْرِ. فَإِذَا عَلِمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِيَّةٍ، كَتَبَ اللهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا يَكْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ؛ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ.

ترجمه

بنده مؤمن تهیدست [در مناجات با خدا] می‌گوید: «پروردگارا! به من روزی [و گشایش مالی] عطا کن تا فلان کار نیک و فلان عمل خیر را انجام دهم.» و هنگامی که خداوند عزوجل بداند او در این خواسته، نیت راستین و عزم جدی دارد، دقیقاً همان پاداشی را برایش می‌نویسد که اگر آن کارها را انجام می‌داد، برایش ثبت می‌کرد؛ چرا که خداوند، وسعت‌بخش و بسیار بخشنده است.

اندکی شرح

شاید تا به حال این سؤال برایتان پیش آمده باشد که چرا فرصت انجام کارهای خیر برای همه یکسان نیست؟ آیا کسی که ثروت دارد و می‌تواند با انفاق و دستگیری از دیگران ثواب‌های بزرگی کسب کند، از کسی که به دلیل فقر از این توفیق محروم است، در مسیر کمال جلوتر می‌افتد؟ این روایت، پاسخی به این دغدغه است. در نگاه دینی، رشد و سعادت انسان‌ها در انحصار پول، جایگاه یا امکانات مادی نیست. بر اساس این روایت، اگر کسی به دلیل فقر، بیماری یا هر محدودیت دیگری نتواند عمل صالحی را انجام دهد، اما در قلبش «صادقانه» این نیت را داشته باشد که در صورت مهیا بودن شرایط حتماً آن را انجام می‌داد، همان بهره معنوی برایش ثبت می‌شود. پس فقر و محدودیت‌های دنیوی هرگز نمی‌توانند انسان را از رشد و سعادت محروم کنند.

امام صادق علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ مُوسِرٌ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نَقِيُّ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ). فَجَاءَ رَجُلٌ مُعْسِرٌ دَرِنُ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِ الْمُوسِرِ، فَقَبَضَ الْمُوسِرُ ثِيَابَهُ مِنْ تَحْتِ فَخِذَيْهِ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «أَ خِفْتَ أَنْ يَمَسَّكَ مِنْ فَقْرِهِ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُصِيبَهُ مِنْ غِنَاكَ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُوَسِّخَ ثِيَابَكَ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَمَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟» فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ! إِنَّ لِي قَرِيناً يُزَيِّنُ لِي كُلَّ قَبِيحٍ، وَ يُقَبِّحُ لِي كُلَّ حَسَنٍ، وَ قَدْ جَعَلْتُ لَهُ نِصْفَ مَالِي. فَقَالَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِلْمُعْسِرِ: «أَ تَقْبَلُ؟» قَالَ: لَا. فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: وَ لِمَ؟ قَالَ: أَخَافُ أَنْ يَدْخُلَنِي مَا دَخَلَكَ.

ترجمه

مرد ثروتمندی با لباس‌های تمیز و فاخر خدمت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) رسید و در محضر ایشان نشست. سپس مرد تنگدستی با لباس‌های کهنه و چرک‌آلود وارد شد و کنار آن مرد ثروتمند نشست. مرد ثروتمند [با دیدن او، خودش را کشید و] لباسش را جمع‌وجور کرد. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به او فرمودند: «ترسیدی چیزی از فقر او به تو سرایت کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی چیزی از ثروت تو به او برسد؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی لباست را کثیف کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «پس چه چیزی باعث شد این کار را بکنی؟» عرض کرد: ای رسول خدا! من همدمی [= نفس سرکش یا شیطان وسوسه‌گر] دارم که هر کار زشتی را در نظرم زیبا جلوه می‌دهد و هر کار خوبی را برایم زشت می‌نمایاند. [اکنون برای جبران این رفتارم] نیمی از دارایی‌ام را به این مرد می‌بخشم. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به مرد تنگدست فرمودند: «آیا می‌پذیری؟» عرض کرد: خیر. مرد ثروتمند با تعجب پرسید: چرا؟ پاسخ داد: «می‌ترسم همان خصلتی که در وجود تو رخنه کرده [یعنی غرور و خودبرتربینی]، به وجود من هم راه پیدا کند!»

امام علی علیه السلام

اعْلَمْ يَا بُنَيَّ، أَنَّكَ إِنَّمَا خُلِقْتَ لِلْآخِرَةِ لَا لِلدُّنْيَا.

ترجمه

بدان ای فرزندم! تو تنها برای آخرت آفریده شده‌ای، نه برای [ماندن در] دنیا.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) با این کلامِ کوتاه، زاویه دیدِ انسان به زندگی را کاملاً تغییر می‌دهند. وقتی بپذیریم که هدف از خلقتِ ما ماندگار شدن در این دنیا نیست، دیگر توقع نداریم که در اینجا به رفاه و آرامشِ مطلق برسیم؛ چرا که دنیا تنها یک مسیرِ گذراست، نه مقصدِ نهایی. بنابراین، غصه خوردن برای کم‌وکاستی‌های دنیا و حرص زدن برای جمع‌آوریِ ثروتِ بیش از نیاز، کاملاً غیرمنطقی است. خداوند توشه عبور از این مسیر را به اندازه کفایت در اختیارمان گذاشته است؛ پس به جای دل‌بستن به اقامتگاهی که به‌زودی باید از آن کوچ کنیم، تمام تلاش و هوشمندیِ ما باید صرفِ آباد کردنِ خانه‌ای شود که قرار است برای همیشه در آن بمانیم.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ ‎﴿٧﴾‏

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر [دین و راهِ] خدا را یاری کنید، او نیز شما را یاری خواهد کرد و گام‌هایتان را استوار می‌دارد.

اندکی شرح

این آیه یک فرمولِ قطعی و امیدبخش را برای عبور از بحران‌ها بیان می‌کند. خداوند به صراحت می‌گوید که امداد و پشتیبانیِ او بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه یک شرط اساسی دارد: «ابتدا شما باید به میدان بیایید». یاری کردنِ خدا، یعنی دفاع از حق، ایستادن پای اصول و انجام وظیفه در شرایط سخت. پیام آیه این است که اگر ما سهم خودمان را انجام دهیم و منفعل نباشیم، پشتیبانیِ قدرتِ بی‌نهایتِ خدا قطعی است.

امروز که در میانه‌ی یک رویاروییِ مستقیم و تبادلِ سنگینِ آتش با آمریکا قرار داریم، نکته‌ی بسیار زیبا و آرام‌بخشِ آیه در عبارت «یُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» (گام‌هایتان را استوار می‌کند) بیش از پیش خودنمایی می‌کند. در چنین تقابل‌های نفس‌گیری، بزرگ‌ترین خطر، لرزیدنِ دل‌ها، ناامیدی و عقب‌نشینی است. قرآن وعده می‌دهد که اگر برای خدا قدم بردارید {یعنی در برابر متجاوز بایستید و از جبهه‌ی حق دفاع کنید}، خداوند نه تنها در صحنه‌ی نظامی و محاسباتِ مادی شما را یاری می‌کند، بلکه چنان صلابت و آرامشی به قلب‌هایتان می‌بخشد که هیچ تهدید، بمباران و هیاهویی نتواند اراده‌تان را در هم بشکند.

امام علی علیه السلام

كَتَبَ اللَّهُ الْجِهَادَ عَلَى الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ؛ فَجِهَادُ الرَّجُلِ بَذْلُ مَالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتَّى يُقْتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ أَنْ تَصْبِرَ عَلَى مَا تَرَى مِنْ أَذَى زَوْجِهَا وَ غَيْرَتِهِ.

ترجمه

خداوند جهاد را بر مردان و زنان مقرر کرده است؛ جهادِ مرد آن است که مال و جانِ خویش را فدا کند تا جایی که در راه خدا کشته شود، و جهادِ زن آن است که در برابر آزار و اذیتِ [احتمالیِ] شوهرش و غیرت‌ورزیِ او [که گاه موجب سخت‌گیری می‌شود]، صبر و شکیبایی پیشه کند.

اندکی شرح

اشاره امام (علیه‌السلام) به «آزار و غیرت‌ورزی شوهر» به هیچ‌وجه به معنای تأیید بدرفتاریِ مرد یا دادنِ حقِ ظلم به او نیست؛ چرا که در روایات متعددِ دیگر، آزار دادنِ همسر به شدت نهی شده است. بلکه هدفِ این کلام، تغییرِ نگاه به صبرِ زن و تبدیلِ آن از یک «تحملِ انفعالی» به یک «مأموریت و جهادِ مقدس» است.

دین به جای آنکه زن را در برابر ناملایماتِ رفتاری به پرخاشگری متقابل یا ویران کردنِ سریعِ خانواده تشویق کند، صبوریِ او برای حفظ کانون خانواده را یک مسئولیتِ پربرکت می‌داند. پیامِ امیدبخشِ حدیث این است که اگر زنی در برابر تندخویی‌ها یا سخت‌گیری‌های همسرش خویشتن‌داری نشان دهد، خداوند این صبوری را هم‌وزنِ فداکاریِ یک رزمنده در میدان جنگ ارزش‌گذاری کرده و پاداشِ والای یک «مجاهد» را به او می‌بخشد. (البته روشن است که این صبوری و مسئولیتِ الهی، ناظر به مدیریتِ چالش‌های رایجِ زندگی است، نه تن دادن به ظلم‌های غیرقابل تحمل و آسیب‌های ویرانگر).