آیات و احادیث «ویژگی‌های اخلاقی، فضایل اخلاقی، رذایل اخلاقی»

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِيرَ لَيَقُولُ: يَا رَبِّ، ارْزُقْنِي حَتَّى أَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَيْرِ. فَإِذَا عَلِمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِيَّةٍ، كَتَبَ اللهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا يَكْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ؛ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ.

ترجمه

بنده مؤمن تهیدست [در مناجات با خدا] می‌گوید: «پروردگارا! به من روزی [و گشایش مالی] عطا کن تا فلان کار نیک و فلان عمل خیر را انجام دهم.» و هنگامی که خداوند عزوجل بداند او در این خواسته، نیت راستین و عزم جدی دارد، دقیقاً همان پاداشی را برایش می‌نویسد که اگر آن کارها را انجام می‌داد، برایش ثبت می‌کرد؛ چرا که خداوند، وسعت‌بخش و بسیار بخشنده است.

اندکی شرح

شاید تا به حال این سؤال برایتان پیش آمده باشد که چرا فرصت انجام کارهای خیر برای همه یکسان نیست؟ آیا کسی که ثروت دارد و می‌تواند با انفاق و دستگیری از دیگران ثواب‌های بزرگی کسب کند، از کسی که به دلیل فقر از این توفیق محروم است، در مسیر کمال جلوتر می‌افتد؟ این روایت، پاسخی به این دغدغه است. در نگاه دینی، رشد و سعادت انسان‌ها در انحصار پول، جایگاه یا امکانات مادی نیست. بر اساس این روایت، اگر کسی به دلیل فقر، بیماری یا هر محدودیت دیگری نتواند عمل صالحی را انجام دهد، اما در قلبش «صادقانه» این نیت را داشته باشد که در صورت مهیا بودن شرایط حتماً آن را انجام می‌داد، همان بهره معنوی برایش ثبت می‌شود. پس فقر و محدودیت‌های دنیوی هرگز نمی‌توانند انسان را از رشد و سعادت محروم کنند.

امام صادق علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ مُوسِرٌ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نَقِيُّ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ). فَجَاءَ رَجُلٌ مُعْسِرٌ دَرِنُ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِ الْمُوسِرِ، فَقَبَضَ الْمُوسِرُ ثِيَابَهُ مِنْ تَحْتِ فَخِذَيْهِ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «أَ خِفْتَ أَنْ يَمَسَّكَ مِنْ فَقْرِهِ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُصِيبَهُ مِنْ غِنَاكَ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُوَسِّخَ ثِيَابَكَ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَمَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟» فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ! إِنَّ لِي قَرِيناً يُزَيِّنُ لِي كُلَّ قَبِيحٍ، وَ يُقَبِّحُ لِي كُلَّ حَسَنٍ، وَ قَدْ جَعَلْتُ لَهُ نِصْفَ مَالِي. فَقَالَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِلْمُعْسِرِ: «أَ تَقْبَلُ؟» قَالَ: لَا. فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: وَ لِمَ؟ قَالَ: أَخَافُ أَنْ يَدْخُلَنِي مَا دَخَلَكَ.

ترجمه

مرد ثروتمندی با لباس‌های تمیز و فاخر خدمت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) رسید و در محضر ایشان نشست. سپس مرد تنگدستی با لباس‌های کهنه و چرک‌آلود وارد شد و کنار آن مرد ثروتمند نشست. مرد ثروتمند [با دیدن او، خودش را کشید و] لباسش را جمع‌وجور کرد. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به او فرمودند: «ترسیدی چیزی از فقر او به تو سرایت کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی چیزی از ثروت تو به او برسد؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی لباست را کثیف کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «پس چه چیزی باعث شد این کار را بکنی؟» عرض کرد: ای رسول خدا! من همدمی [= نفس سرکش یا شیطان وسوسه‌گر] دارم که هر کار زشتی را در نظرم زیبا جلوه می‌دهد و هر کار خوبی را برایم زشت می‌نمایاند. [اکنون برای جبران این رفتارم] نیمی از دارایی‌ام را به این مرد می‌بخشم. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به مرد تنگدست فرمودند: «آیا می‌پذیری؟» عرض کرد: خیر. مرد ثروتمند با تعجب پرسید: چرا؟ پاسخ داد: «می‌ترسم همان خصلتی که در وجود تو رخنه کرده [یعنی غرور و خودبرتربینی]، به وجود من هم راه پیدا کند!»

امام علی علیه السلام

اعْلَمْ يَا بُنَيَّ، أَنَّكَ إِنَّمَا خُلِقْتَ لِلْآخِرَةِ لَا لِلدُّنْيَا.

ترجمه

بدان ای فرزندم! تو تنها برای آخرت آفریده شده‌ای، نه برای [ماندن در] دنیا.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) با این کلامِ کوتاه، زاویه دیدِ انسان به زندگی را کاملاً تغییر می‌دهند. وقتی بپذیریم که هدف از خلقتِ ما ماندگار شدن در این دنیا نیست، دیگر توقع نداریم که در اینجا به رفاه و آرامشِ مطلق برسیم؛ چرا که دنیا تنها یک مسیرِ گذراست، نه مقصدِ نهایی. بنابراین، غصه خوردن برای کم‌وکاستی‌های دنیا و حرص زدن برای جمع‌آوریِ ثروتِ بیش از نیاز، کاملاً غیرمنطقی است. خداوند توشه عبور از این مسیر را به اندازه کفایت در اختیارمان گذاشته است؛ پس به جای دل‌بستن به اقامتگاهی که به‌زودی باید از آن کوچ کنیم، تمام تلاش و هوشمندیِ ما باید صرفِ آباد کردنِ خانه‌ای شود که قرار است برای همیشه در آن بمانیم.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ ‎﴿٧﴾‏

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر [دین و راهِ] خدا را یاری کنید، او نیز شما را یاری خواهد کرد و گام‌هایتان را استوار می‌دارد.

اندکی شرح

این آیه یک فرمولِ قطعی و امیدبخش را برای عبور از بحران‌ها بیان می‌کند. خداوند به صراحت می‌گوید که امداد و پشتیبانیِ او بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه یک شرط اساسی دارد: «ابتدا شما باید به میدان بیایید». یاری کردنِ خدا، یعنی دفاع از حق، ایستادن پای اصول و انجام وظیفه در شرایط سخت. پیام آیه این است که اگر ما سهم خودمان را انجام دهیم و منفعل نباشیم، پشتیبانیِ قدرتِ بی‌نهایتِ خدا قطعی است.

امروز که در میانه‌ی یک رویاروییِ مستقیم و تبادلِ سنگینِ آتش با آمریکا قرار داریم، نکته‌ی بسیار زیبا و آرام‌بخشِ آیه در عبارت «یُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» (گام‌هایتان را استوار می‌کند) بیش از پیش خودنمایی می‌کند. در چنین تقابل‌های نفس‌گیری، بزرگ‌ترین خطر، لرزیدنِ دل‌ها، ناامیدی و عقب‌نشینی است. قرآن وعده می‌دهد که اگر برای خدا قدم بردارید {یعنی در برابر متجاوز بایستید و از جبهه‌ی حق دفاع کنید}، خداوند نه تنها در صحنه‌ی نظامی و محاسباتِ مادی شما را یاری می‌کند، بلکه چنان صلابت و آرامشی به قلب‌هایتان می‌بخشد که هیچ تهدید، بمباران و هیاهویی نتواند اراده‌تان را در هم بشکند.

امام علی علیه السلام

كَتَبَ اللَّهُ الْجِهَادَ عَلَى الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ؛ فَجِهَادُ الرَّجُلِ بَذْلُ مَالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتَّى يُقْتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ أَنْ تَصْبِرَ عَلَى مَا تَرَى مِنْ أَذَى زَوْجِهَا وَ غَيْرَتِهِ.

ترجمه

خداوند جهاد را بر مردان و زنان مقرر کرده است؛ جهادِ مرد آن است که مال و جانِ خویش را فدا کند تا جایی که در راه خدا کشته شود، و جهادِ زن آن است که در برابر آزار و اذیتِ [احتمالیِ] شوهرش و غیرت‌ورزیِ او [که گاه موجب سخت‌گیری می‌شود]، صبر و شکیبایی پیشه کند.

اندکی شرح

اشاره امام (علیه‌السلام) به «آزار و غیرت‌ورزی شوهر» به هیچ‌وجه به معنای تأیید بدرفتاریِ مرد یا دادنِ حقِ ظلم به او نیست؛ چرا که در روایات متعددِ دیگر، آزار دادنِ همسر به شدت نهی شده است. بلکه هدفِ این کلام، تغییرِ نگاه به صبرِ زن و تبدیلِ آن از یک «تحملِ انفعالی» به یک «مأموریت و جهادِ مقدس» است.

دین به جای آنکه زن را در برابر ناملایماتِ رفتاری به پرخاشگری متقابل یا ویران کردنِ سریعِ خانواده تشویق کند، صبوریِ او برای حفظ کانون خانواده را یک مسئولیتِ پربرکت می‌داند. پیامِ امیدبخشِ حدیث این است که اگر زنی در برابر تندخویی‌ها یا سخت‌گیری‌های همسرش خویشتن‌داری نشان دهد، خداوند این صبوری را هم‌وزنِ فداکاریِ یک رزمنده در میدان جنگ ارزش‌گذاری کرده و پاداشِ والای یک «مجاهد» را به او می‌بخشد. (البته روشن است که این صبوری و مسئولیتِ الهی، ناظر به مدیریتِ چالش‌های رایجِ زندگی است، نه تن دادن به ظلم‌های غیرقابل تحمل و آسیب‌های ویرانگر).

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ۚ إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ۚ وَ إِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَفْقَهُونَ ‎﴿٦٥﴾

ترجمه

ای پیامبر! مؤمنان را به نبرد [با دشمن] برانگیز. اگر از میان شما بیست نفرِ مقاوم و ثابت‌قدم باشند، بر دویست نفر غلبه خواهند کرد؛ و اگر از شما صد نفر باشند، بر هزار نفر از کافران پیروز می‌شوند؛ چرا که آنان گروهی هستند که [حقایق را] درک نمی‌کنند [و انگیزه‌ای فراتر از مادیات ندارند].

اندکی شرح

قرآن در این آیه پرده از یک حقیقت مهم در میدان مبارزه برمی‌دارد: برتریِ یک نفر بر ده نفر! ریشه این برتریِ چشمگیر در تجهیزات نظامی نیست، بلکه در تفاوتِ «انگیزه و فهم» دو جبهه است. لشکر کفر چون حقیقت هستی و قدرت خدا را درک نمی‌کند (لَا يَفْقَهُونَ)، انگیزه‌اش از جنگیدن محدود به منافع مادی، تعصبات کور یا ترس از فرماندهان است. چنین نیرویی در برابر فشارهای سختِ جنگ، خیلی زود روحیه‌اش را می‌بازد و کم می‌آورد. اما در مقابل، مؤمنان چون به خدا و هدفشان ایمان دارند، به چنان استقامت و شجاعتی (صَابِرُونَ) دست پیدا می‌کنند که قدرت روحیِ یک نفر از آن‌ها، با ده نفر از لشکری که هیچ پشتوانه معنوی و درک درستی از حقیقت ندارد، برابری می‌کند.

خداوند متعال

... فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَ جُنُودِهِ ۚ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللَّهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ ۗ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ‎﴿٢٤٩﴾

ترجمه

هنگامی که طالوت و افراد باایمانی که همراهش بودند از آن [نهر] گذشتند، [عده‌ای با دیدن لشکر دشمن جا زدند و] گفتند: «امروز ما هیچ توانی برای مقابله با جالوت و سپاهیانش نداریم.» اما آنان که به دیدار پروردگارشان یقین داشتند [و از مرگ در راه خدا نمی‌هراسیدند]، گفتند: «چه بسیار گروه‌های کوچکی که به اذن [و یاری] خدا، بر لشکرهای عظیمی پیروز شده‌اند؛ و خداوند با صابران [و استقامت‌کنندگان] است.»

اندکی شرح

این آیه تقابل دو نگاهِ متفاوت را در میدان مبارزه نشان می‌دهد. گروه اول کسانی هستند که تنها به معادلات مادی و برتریِ عددیِ دشمن نگاه می‌کنند و به همین دلیل، خیلی زود مرعوب شده و دچار ناامیدی می‌شوند. اما گروه دوم، کسانی‌اند که به قدرت بی‌نهایتِ پروردگارشان یقین دارند و افق دیدشان به معادلات ظاهری محدود نیست. پیام اصلی آیه این است که در دستگاه محاسباتیِ خداوند، «تعداد نفرات و تجهیزات» تعیین‌کننده نهاییِ سرنوشتِ جنگ نیست. وقتی مؤمنان به جای ترس از هیاهوی دشمن، به خدا تکیه کنند و در میدان ثابت‌قدم بمانند، اراده الهی بر تمام معادلات مادی غلبه کرده و یک گروه کوچک را بر لشکری انبوه پیروز می‌گرداند.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ‎﴿٤٥﴾‏ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ ۖ وَ اصْبِرُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ‎﴿٤٦﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که [در میدان رویارویی] با گروهی [از دشمنان] برخورد کردید، ثابت‌قدم بمانید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که رستگار [و پیروز] شوید. (۴۵) و از خدا و پیامبرش فرمان ببرید و با یکدیگر نزاع و کشمکش نکنید؛ چرا که سست می‌شوید و قدرت و شوکتتان از بین می‌رود. و شکیبایی پیشه کنید؛ بی‌شک خداوند با شکیبایان است. (۴۶)

اندکی شرح

قرآن روی یک «آفتِ درونیِ مُهلک» دست می‌گذارد و هشدار می‌دهد که کشمکش‌های داخلی و دوقطبی‌های کاذب، شما را از درون پوک می‌کند (فَتَفْشَلُوا) و اُبُهت و قدرتِ بازدارندگی‌تان را در چشم دشمن بر باد می‌دهد (وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ).

اما یک سوال: آیا برای حفظ وحدت و پرهیز از نزاع، باید در برابر تفکراتِ غلط (مثل اعتماد به دشمن) سکوت کرد و به انفعال تن داد؟ قرآن پاسخ را در متنِ همین آیات داده است؛ محورِ این همبستگی باید «اطاعت از خدا و پیامبر» (پایبندی به اصول و خط رهبری) و هدفِ آن «ایستادگی در برابر دشمن» (فَاثْبُتُوا) باشد. در واقع، قرآن ما را به «وحدت بر محورِ مقاومت» فرامی‌خواند، نه وحدت بر سرِ تسلیم!

نکته‌ی بسیار ظریف اینجاست که قرآن از «تَنازُع» (یقه‌گیری، توهین، لجبازی و تخریبِ یکدیگر) نهی می‌کند، نه از «دفاع از حق». پافشاریِ منطقی بر اصول و روشنگریِ دلسوزانه برای آگاه کردنِ جامعه، مصداقِ نزاع و تفرقه‌افکنی نیست؛ بلکه یک وظیفه‌ی قطعی است. ما موظفیم روی خطِ مقاومت محکم بایستیم، اما با ادبیاتی مستدل و بدونِ پرخاشگری؛ تا هم «اصول» حفظ شود و هم «انسجامِ» جامعه در برابر دشمن آسیب نبیند.

خداوند متعال

بَلَىٰ ۚ إِن تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَٰذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُم بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ‎﴿١٢٥﴾

ترجمه

آری! اگر ایستادگی کنید و تقوا پیشه سازید، و دشمنان در همین لحظه [و با جوش و خروش] بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته‌ی نشان‌دار [و مجهز] یاری خواهد کرد. (۱۲۵)

اندکی شرح

قرآن تأکید دارد که امدادهای غیبی و یاریِ خداوند، تصادفی یا بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه دقیقاً به دو عاملِ کلیدی بستگی دارد: اول «ایستادگی و مقاومت» (صبر) و دوم «رعایتِ مرزهای الهی» (تقوا). پیامِ امیدبخشِ آیه این است که اگر جامعه‌ی مؤمنان در برابر هجومِ ناگهانی و پرهیاهوی دشمن جا نزند، نترسد و به اصولِ خود پایبند بماند، خداوند معادلاتِ مادی را بر هم زده و با لشکریانی از غیب، به پشتیبانیِ آن‌ها خواهد آمد.

خداوند متعال

وَ إِن نَّكَثُوا أَيْمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ ۙ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ ‎﴿١٢﴾‏ أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَّكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَ هُم بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ۚ أَ تَخْشَوْنَهُمْ ۚ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَن تَخْشَوْهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ ‎﴿١٣﴾‏ قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَ يُخْزِهِمْ وَ يَنصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَ يَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُّؤْمِنِينَ ‎﴿١٤﴾

ترجمه

اما اگر پس از پیمان بستن، تعهداتشان را شکستند و آیینِ شما را مورد هجمه قرار دادند، در این صورت با سردمدارانِ کفر پیکار کنید؛ چرا که آنان اساساً هیچ پایبندی به پیمان‌هایشان ندارند [و امضا و قولشان بی‌اعتبار است]، باشد که [با این قاطعیت، از گستاخی و بدعهدی] دست بردارند. (۱۲) آیا با گروهی که پیمان‌های خود را شکستند و برای اخراج پیامبر نقشه کشیدند، نمی‌جنگید؟! در حالی که آن‌ها بودند که نخستین بار [دشمنی و تجاوز را] آغاز کردند. آیا از آن‌ها می‌ترسید؟! در صورتی که اگر واقعاً مؤمن هستید، خداوند سزاوارتر است که از او حساب ببرید. (۱۳) با آنان بجنگید تا خداوند آن‌ها را به دستِ شما مجازات کند و خوار و رسوایشان سازد، و شما را بر آنان پیروز گرداند، و سینه‌های [پر از درد و خشمِ] مردمِ باایمان را شفا و آرامش بخشد. (۱۴)

اندکی شرح

قرآن تأکید می‌کند وقتی سردمداران کفر با وقاحت تعهداتشان را زیر پا می‌گذارند و ذاتاً ارزشی برای امضای خود قائل نیستند (لَا أَيْمَانَ لَهُمْ)، دیگر جای انفعال و مماشات نیست. خداوند در آیه سیزدهم، ریشه انفعال را «ترس از قدرتِ پوشالیِ دشمن» می‌داند و تأکید می‌کند که مؤمنانِ واقعی به جای ترس از هیاهوی دشمن، تنها باید از خداوند حساب ببرند. در نهایت، راهکارِ قطعی را «ایستادگی و اقدامِ متقابل» معرفی می‌کند؛ چرا که اراده خداوند بر این قرار گرفته که هیمنه و گستاخیِ این پیمان‌شکنان را نه با معجزه‌ای از آسمان، بلکه «به دستِ خودِ مؤمنان» (بِأَيْدِيكُمْ) در هم بشکند و این‌گونه، درد و خشمِ انباشته‌شده در سینه آنان را التیام بخشد.

خداوند متعال

وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ ۖ إِن تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ ۖ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ ۗ وَ كَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ‎﴿١٠٤﴾

ترجمه

و در تعقیبِ دشمن سستی نورزید؛ اگر شما [در رویارویی با دشمن] درد و رنج می‌کشید، آنان نیز همانند شما درد و رنج می‌کشند؛ با این تفاوت که شما از خداوند امیدی [چون یاری و پاداش] دارید که آنان ندارند؛ و خداوند همواره دانا و حکیم است.

اندکی شرح

قرآن کاملاً واقع‌بینانه می‌پذیرد که در مسیرِ مبارزه، مؤمنان نیز دچار آسیب و خستگی می‌شوند؛ اما برای جلوگیری از ناامیدی، یادآوری می‌کند که دشمن هم دقیقاً همین درد و رنج‌ها را تحمل می‌کند. نقطه برتری و تفاوتِ اصلی در «امید» است؛ مؤمنان به لطف و حمایتِ خداوندی دل‌گرم‌اند که دشمنان از آن محروم‌اند. همین پشتوانه معنوی است که باید موتور محرکِ انسان برای ایستادگی باشد و مانع از سستی و عقب‌نشینی شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

فَلَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِيمُ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، هَمَلَتْ عَيْنُ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِالدُّمُوعِ، ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «تَدْمَعُ الْعَيْنُ، وَ يَحْزَنُ الْقَلْبُ، وَ لَا نَقُولُ مَا يُسْخِطُ الرَّبَّ؛ وَ إِنَّا بِكَ يَا إِبْرَاهِيمُ لَمَحْزُونُونَ».

ترجمه

هنگامی که ابراهیم، فرزند رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از دنیا رفت، چشمان پیامبر پر از اشک شد. سپس ایشان فرمودند: «چشم اشک می‌ریزد و دل غصه می‌خورد، اما هرگز حرفی نمی‌زنیم که خدا را ناخشنود کند؛ ای ابراهیم، ما در غمِ از دست دادنِ تو واقعاً اندوهگینیم.»

اندکی شرح

این روایت به زیبایی نشان می‌دهد که دین هیچ تضادی با احساساتِ طبیعیِ انسان ندارد. گریه کردن و غصه خوردن در سوگ عزیزان، یک واکنش کاملاً انسانی است و حتی پیامبر خدا نیز در داغ فرزندش بی‌اختیار اشک می‌ریزد. پیام اصلی این کلام آن است که تسلیم بودن در برابر خدا به معنای بی‌احساس بودن نیست؛ بلکه هنرِ بندگی این است که در اوج غم، اعتمادمان را به حکمت و مهربانیِ خدا از دست ندهیم و با حرف‌های ناامیدکننده و ناشکری، هم آرامشِ درونیمان را به هم نزنیم و هم خود را از لطف و رحمتِ پروردگار محروم نکنیم.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ‎﴿١٣﴾

ترجمه

ای مردم! بی‌شک ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم، و شما را به صورت ملت‌ها و قبیله‌های گوناگون درآوردیم تا یکدیگر را بشناسید [و با هم ارتباط برقرار کنید]؛ قطعاً ارزشمندترینِ شما نزد خداوند، باتقواترینِ شماست. یقیناً خداوند [به درون و اعمال شما] کاملاً دانا و آگاه است.

اندکی شرح

این آیه خط بطلانی بر تمام تبعیض‌های نژادی، جنسیتی و طبقاتی می‌کشد. قرآن صراحتاً اعلام می‌کند که تفاوت در جنسیت (زن یا مرد بودن) و تفاوت در نژاد و ملیت، صرفاً برای «شناخت متقابل» و شکل‌گیری ارتباطات انسانی است، نه دلیلی برای برتری‌جویی. در منطق خداوند، نه مرد بودن امتیاز است و نه زن بودن؛ نه تعلق به فلان نژاد افتخار است و نه ثروت و مقام. تنها معیارِ واقعی برای سنجشِ ارزش انسان‌ها «تقوا» (خویشتن‌داری و رعایت حریم الهی) است. از آنجا که تقوا یک ویژگی کاملاً درونی و اکتسابی است، راه رسیدن به بالاترین درجاتِ انسانی برای همه افراد، فارغ از جنسیت و ملیت، کاملاً باز و برابر است.

امام علی علیه السلام

الْآنَ فَاعْمَلُوا، وَالْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ، وَالْأَبْدَانُ صَحِيحَةٌ، وَالْأَعْضَاءُ لَدْنَةٌ، وَالْمُنْقَلَبُ فَسِيحٌ، وَالْمَجَالُ عَرِيضٌ.

ترجمه

همین حالا دست به کار شوید [و عمل کنید]؛ تا زمانی که زبان‌ها گویاست، بدن‌ها سالم و اندام‌ها نرم و فرمان‌پذیرند؛ تا راه بازگشت [و جبران گذشته] باز است و فرصتِ پیشِ رو، وسیع و گسترده است.

اندکی شرح

انسان معمولاً کارهای مهم، تغییر دادن مسیر زندگی یا جبران اشتباهات را به آینده موکول می‌کند؛ با این توهم که در آینده هم دقیقاً همین توانایی و شرایط فعلی را خواهد داشت. اما این حدیث یادآوری می‌کند که ابزارهای اصلی ما برای هرگونه اقدام و تغییری (زبانِ گویا، بدنِ سالم، انعطاف‌پذیری جسمی و فرصتِ زمانی) همگی تاریخ انقضا دارند. پیش از آنکه بیماری، پیری یا مرگ این سرمایه‌ها را از ما بگیرد و قدرتِ جبران سلب شود، باید از تنها داراییِ قطعیِ خود، یعنی «اکنون»، استفاده کرد.

امام علی علیه السلام

السَّخَاءُ مَا كَانَ ابْتِدَاءً، فَأَمَّا مَا كَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَيَاءٌ وَتَذَمُّمٌ.

ترجمه

سخاوت [واقعی] آن است که آغازگرانه (بدون درخواست) باشد؛ اما آنچه پس از درخواست داده شود، از روی شرم و برای گریز از سرزنش است.

اندکی شرح

بخشندگیِ حقیقی آن است که انسان پیش از آنکه نیازمند مجبور به بیان نیاز خود شود و آبرویش به خطر بیفتد، به او یاری رساند. کمکی که پس از تقاضا صورت می‌گیرد، غالباً نه از روی کرمِ خالص، بلکه به دلیل فشار روانی، رودربایستی و ترس از بخیل شمرده شدن است.