آیات و احادیث «یاد دادن به دیگران، آموزش دادن، نشر علم، هدایت دیگران»

امام علی علیه السلام

... وَ لَا يَعْتَذِرُ مِمَّا لَا يَعْلَمُ فَيَسْلَمَ، وَ لَا يَعَضُّ فِي الْعِلْمِ بِضِرْسٍ قَاطِعٍ فَيَغْنَمَ.

ترجمه

[عالم‌نمای مغرور،] نه از آنچه نمی‌داند اظهار بی‌اطلاعی می‌کند تا [خود و جامعه را از انحراف] در امان نگه دارد، و نه در علم و دانش تسلط و پایگاه محکمی دارد تا [به حقیقتی دست یابد و] سودی برساند.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این فراز، خطر «عالمان بی‌سواد و مغرور» را برای خودشان و جامعه به تصویر می‌کشند. چنین فردی در یک بن‌بست خطرناک گرفتار است: از یک سو، آن‌قدر تواضع ندارد که بگوید «نمی‌دانم» تا حداقل خودش را از گناه دروغ بستن به دین، و مردم را از گمراهی نجات دهد. از سوی دیگر، دانش عمیق و ریشه‌داری هم ندارد که بتواند گرهی از کار جامعه باز کند و نفعی برساند. در واقع، ترکیب «جهل» و «غرور» باعث شده او نه «شهامت اعتراف به ندانستن» داشته باشد تا امنیت‌آفرین باشد، و نه «دانش واقعی» داشته باشد تا حرفش سودی برساند.

امام علی علیه السلام

إِنَّمَا زَهَّدَ النَّاسَ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ كَثْرَةُ مَا يَرَوْنَ مِنْ قِلَّةِ مَنْ عَمِلَ بِمَا عَلِمَ‏.

ترجمه

آنچه مردم را به تحصيل دانش بى‌رغبت كرده، اين است كه مى‌بينند كمتر عالمى است كه به علمش عمل كند.

امام صادق علیه السلام

كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِالْخَيْرِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ، لِيَرَوْا مِنْكُمُ الِاجْتِهَادَ وَ الصِّدْقَ وَ الْوَرَعَ.

ترجمه

مردم را نه با زبان، [بلکه با عملِ خود] به خوبی‌ها دعوت کنید؛ تا آنان تلاش، صداقت و پارسایی را عملاً در شما ببینند.

اندکی شرح

این حدیث به یکی از مهم‌ترین اصولِ اثرگذاری بر دیگران اشاره می‌کند: «دعوتِ عملی». وقتی ما فقط با حرف زدن دیگران را به خوبی‌ها دعوت می‌کنیم، اما در رفتارمان خبری از تلاش، صداقت و پرهیزکاری نیست، حرفمان هیچ بُرشی نخواهد داشت. دلیلش روشن است؛ وقتی حرف و عملِ ما یکی نباشد، مخاطب احساس می‌کند در حال شنیدنِ ادعاهایی است که حتی خودمان هم به آن‌ها باور نداریم. او پیش خود می‌گوید: «اگر این حرف‌ها حقیقت دارد، پس چرا خودش به آن‌ها عمل نمی‌کند؟!» به همین دلیل است که آدم‌ها به «عملِ» ما اعتماد می‌کنند، نه به «ادعاها» و سخنرانی‌هایمان.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

نَضَّرَ اللهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا وَ حَفِظَهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا.

ترجمه

خداوند، شاد گردانَد آن کس را که سخنم را بشنود، بفهمد و حفظ کند و به کسی که آن را نشنیده، برساند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

 يَا عَلِيُّ ... لَأَنْ يَهْدِيَ اللهُ عَلَىٰ يَدَيْكَ رَجُلًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ.

ترجمه

‏‏ای علی! اگر خداوند به دستان تو انسانی را هدایت کند، از آنچه خورشید بر آن تابیده برای تو بهتر است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْ‏ءٌ.

ترجمه

‏‏هر كس سنّت خوبى را پايه‌گذارى كند، پاداشش را و پاداش كسى را كه تا روز قيامت به آن عمل كند به او مى‌دهند، بدون اينكه از ثواب آن عمل‌كنندگان چيزى كم شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الدَّالُّ عَلَى الْخَيْرِ كَفَاعِلِهِ.

ترجمه

‏‏كسى كه ديگران را به كار نيك راهنمائى كند، گويا خود آن را انجام داده است.

امام باقر علیه السلام

 زَكَاةُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللهِ.

ترجمه

زكات دانش، آموختن آن به بندگان خداست.

امام صادق علیه السلام

كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الْوَرَعَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الصَّلَاةَ وَ الْخَيْرَ فَإِنَّ ذَلِكَ دَاعِيَةٌ.

ترجمه

مردم را به غير زبان خود [به مذهب خويش] دعوت كنيد، تا پارسايى و سخت‌کوشی [در عمل و عبادت] و نماز و خوبى را از شما ببينند؛ زيرا اینها خود دعوت كننده هستند.

امام علی علیه السلام

عَجِبْتُ لِمَنْ يَتَصَدَّیٰ لِإصْلَاحِ النَّاسِ وَ نَفْسُهُ أَشَدُّ شَيْ‏ءٍ فَسَاداً فَلَا يُصْلِحُهَا وَ يَتَعَاطَىٰ إِصْلَاحَ غَيْرِهِ.

ترجمه

در شگفتم از كسى كه به اصلاح مردم دست مى زند در حالى كه خود از همه فاسدتر است و خويشتن را اصلاح نمى كند و به كار اصلاح ديگران مى پردازد!

امام علی علیه السلام

اللهَ اللهَ فِي الْجِهَادِ بِأَمْوَالِكُمْ، و أَنْفُسِكُمْ، و أَلْسِنَتِكُمْ، فِي سَبِيلِ اللهِ.

ترجمه

خدا را، خدا را در نظر آورید و در جهاد با مال و جان و زبان خويش در راه خداوند كوتاهى نكنيد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مِنَ الصَّدَقَةِ أَنْ يَتَعَلَّمَ الرَّجُلُ الْعِلْمَ وَ يُعَلِّمَهُ النَّاسَ‏.

ترجمه

از انواع صدقه آن است که انسان علمی را فراگیرد و به مردم یاد دهد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَثَلُ الَّذِي يُعَلِّمُ الْخَيْرَ وَ لَا يَعْمَلُ بِهِ مَثَلُ السِّرَاجِ يُضِي‏ءُ لِلنَّاسِ وَ يُحْرِقُ نَفْسَهُ‏.

ترجمه

كسى كه خوبى را تعليم مى دهد و خودش به آن عمل نمى كند، مانند چراغى است كه براى مردم نور مى دهد اما خودش را مى سوزاند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً، رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَى اللهِ فَاسْتَجَابَ لَهُ وَ قَبِلَ مِنْهُ فَأَطَاعَ اللهَ، فَأَدْخَلَهُ اللهُ الْجَنَّةَ، وَ أَدْخَلَ الدَّاعِيَ النَّارَ؛ بِتَرْكِهِ عِلْمَهُ، وَ اتِّبَاعِهِ الْهَوَى، وَ طُولِ الْأَمَلِ.

ترجمه

پشیمان‌ترین و حسرت‌زده‌ترین فرد در میان اهل جهنم، کسی است که بنده‌ای را به سوی خدا دعوت کرده و آن شخص دعوتش را پذیرفته و از خدا اطاعت کرده است؛ در نتیجه خداوند آن فرد [هدایت‌شده] را به بهشت می‌برد، اما خود دعوت‌کننده را به جهنم می‌فرستد! چرا که به علم خود عمل نکرده و پیرو هوای نفس و آرزوهای دراز بوده است.

امام رضا علیه السلام

رَحِمَ اللهُ عَبْداً أَحْيَا أَمْرَنَا قُلْتُ كَيْفَ يُحْيِي أَمْرَكُمْ قَالَ يَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَ يُعَلِّمُهَا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ كَلاَمِنَا لَاتَّبَعُونَا.

ترجمه

خداوند، رحمت كند آن بنده‌اى را كه امر ما را زنده كند!». گفتم: چگونه امر شما را زنده كند؟ فرمود: «علوم ما را فراگيرد و به مردم بياموزد، كه اگر مردمْ زيبايى‌هاى گفتار ما را مى‌دانستند، از ما پيروى مى‌كردند».