آیات و روایات درباره جایگاه عقل و تفکر

امام علی علیه السلام

مَنْ تَوَرَّطَ فِي الْأُمُورِ غَيْرَ نَاظِرٍ فِي الْعَوَاقِبِ، فَقَدْ تَعَرَّضَ لِمُفْضِحَاتِ النَّوَائِبِ.

ترجمه

هر کس بدون دوراندیشی و در نظر گرفتنِ عواقبِ کارها، خود را [نسنجیده] در آن‌ها درگیر کند، بی‌شک خود را در معرضِ مصیبت‌های رسواکننده قرار داده است.

اندکی شرح

این کلام حکیمانه به اهمیت «دوراندیشی و عاقبت‌سنجی» پیش از انجام هر کاری اشاره دارد. امام هشدار می‌دهد که تاوانِ بی‌گدار به آب زدن، فقط یک ضررِ ساده نیست؛ بلکه گرفتاری در «مُفْضِحَات» است؛ یعنی شکست‌های تلخ و خجالت‌آوری که اعتبار، تدبیر و جایگاه فرد را در نگاه دیگران زیر سؤال می‌برد و مایه شرمندگی او می‌شود. در واقع، تفکرِ پیش از عمل، سپر دفاعی انسان در برابر رسوایی‌ها و شکست‌های سنگین است.

امام علی علیه السلام

إِنَّ رَأْيَكَ لَا يَتَّسِعُ لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ فَفَرِّغْهُ لِلْمُهِمِّ.

ترجمه

اندیشه تو گنجايش همه چيز را ندارد، پس آن را براى آنچه مهم است، فارغ گردان.

امام علی علیه السلام

لَا خَيْرَ فِي عَزْمٍ بِلَا حَزْمٍ.

ترجمه

در تصميمى كه با دور انديشى همراه نباشد خيرى نيست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

لَا فَقْرَ أَشَدُّ مِنَ الْجَهْلِ، وَ لَا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْل‏.

ترجمه

هیچ فقری سخت‌‌تر از نادانی و هیچ مالی سودمندتر از عقل نیست.

امام صادق علیه السلام

الْمُؤْمِنُ حَسَنُ الْمَعُونَةِ، خَفِيفُ الْمَئُونَةِ، جَيِّدُ التَّدْبِيرِ لِمَعِيشَتِهِ، لَا يُلْسَعُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ.

ترجمه

مؤمن، یاوری خوب و کم‌خرج و کم‌زحمت است؛ زندگی‌اش را خوب اداره می کند؛ از یک سوراخ دوبار گزیده نمی‌شود.

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ‌ إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ‌ وَ أمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ.

ترجمه

اى هشام! خدا بر مردم دو حجّت دارد: حجّت آشكار و حجّت پنهان. حجّت آشكار، رسولان و پيامبران و امامان عليهم السلام هستند و حجّت پنهان، عقل مردم است.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ رَجُلاً أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ فَقَالَ لَهُ يَا رَسُولَ اللهِ‌ أَوْصِنِي فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَهَلْ أَنْتَ مُسْتَوْصٍ‌ إِنْ أَنَا أَوْصَيْتُكَ حَتَّىٰ قَالَ لَهُ ذَلِكَ ثَلاَثاً وَ فِي كُلِّهَا يَقُولُ لَهُ الرَّجُلُ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللهِ‌ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ فَإِنِّي أُوصِيكَ إِذَا أَنْتَ هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَتَدَبَّرْ عَاقِبَتَهُ فَإِنْ يَكُ رُشْداً فَامْضِهِ وَ إِنْ يَكُ غَيّاً فَانْتَهِ عَنْهُ.

امام صادق علیه السلام

مردى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد: اى رسول خدا! مرا سفارش فرما. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اگر تو را سفارش كنم آيا به گوش مى‌گيرى‌؟ حضرت سه بار اين جمله را به او فرمود و هر بار آن مرد عرض مى‌كرد: آرى اى رسول خدا. پس، رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: به تو سفارش مى‌كنم كه هرگاه خواستى كارى انجام دهى، به عاقبت آن بينديشى، اگر رستگارى بود آن را انجام بده و اگر گمراهى بود رهايش كن.

امام علی علیه السلام

طُوبَىٰ لِمَنْ شَغَلَ قَلْبَهُ بِالْفِكْرِ وَ لِسَانَهُ بِالذِّكْرِ.

ترجمه

خوشا به حال کسی که قلبش را با فکر و زبانش را با ذکر مشغول می‌کند.

امام رضا علیه السلام

لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

عبادت، به بسيارى نماز و روزه نيست؛ بلكه عبادت، انديشيدن در كار خداست.

امام علی علیه السلام

... أَلَا لَا خَيْرَ فِي قِرَاءَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَدَبُّرٌ.

ترجمه

بدانيد كه در قرآن خواندنى كه با تدبّر همراه نباشد، خيرى نيست.

امام حسن مجتبی علیه السلام

عَجَبٌ‌ لِمَنْ‌ يَتَفَكَّرُ فِي مَأْكُولِهِ‌ كَيْفَ‌ لَا يَتَفَكَّرُ فِي مَعْقُولِهِ،‌ فَيُجَنِّبُ‌ بَطْنَهُ‌ مَا يُؤْذِيهِ‌، وَ يُودِعُ‌ صَدْرَهُ‌ مَا يُرْدِيهِ‌!

ترجمه

در شگفتم از كسى كه دربارۀ خوراك جسم خود مى‌انديشد چگونه دربارۀ خوراك فكر خود نمى‌انديشد؟ شكمش را از آنچه زيانبار است پرهيز مى‌دهد، اما در سينۀ خود چيزهايى مى‌سپارد كه مايۀ نابوديش مى‌شود.

امام باقر علیه السلام

إِنَّمَا يُدَاقُّ‌ اللهُ الْعِبَادَ فِي الْحِسَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلىٰ قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فِي الدُّنْيَا.

ترجمه

خدا در روز قیامت، نسبت به حساب بندگانش به اندازه‌ی عقلی که در دنیا به آنها داده، باریک‌بینی می‌کند و از آنان انتظار دارد.

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ، مَنْ أَرَادَ الْغِنَىٰ بِلَا مَالٍ، وَ رَاحَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْحَسَدِ، وَ السَّلَامَةَ فِي الدِّينِ، فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَى اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي مَسْأَلَتِهِ بِأَنْ يُكَمِّلَ عَقْلَهُ؛ فَمَنْ عَقَلَ، قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ، وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ، اسْتَغْنَىٰ، وَ مَنْ لَمْ يَقْنَعْ بِمَا يَكْفِيهِ، لَمْ يُدْرِكِ الْغِنَىٰ أَبَداً.

ترجمه

ای هشام! کسی که ثروت بدون مال و دل بدون حسد و سلامتی دین می خواهد، باید با تضرع و زاری از خداوند بخواهد که عقلش را کامل کند، چون عاقل به اندازه‌ی احتیاجش می‌خواهد و آن که به اندازه‌ی احتیاج قناعت کند، بی‌نیاز می‌گردد و کسی که به اندازه‌ی احتیاج، قناعت نکند، هرگز بی‌نیاز نمی‌شود.