آیات و احادیث «اعمال عبادی، بندگی خدا، عبادات اسلامی»

امام صادق علیه السلام

عَلَيْكُمْ بِالدُّعَاءِ؛ فَإِنَّكُمْ لَا تَقَرَّبُونَ بِمِثْلِهِ، وَ لَا تَتْرُكُوا صَغِيرَةً لِصِغَرِهَا أَنْ تَدْعُوا بِهَا؛ إِنَّ صَاحِبَ الصِّغَارِ هُوَ صَاحِبُ الْكِبَارِ.

ترجمه

همواره دعا کنید؛ چرا که با هیچ چیزی مانند دعا، به خداوند نزدیک نمی‌شوید. مبادا خواسته‌ای را به خاطر کوچک بودنش رها کنید و آن را از خدا نخواهید؛ زیرا برآورنده‌ی نیازهای کوچک، همان برآورنده‌ی نیازهای بزرگ است.

اندکی شرح

معمولاً ما فقط در بحران‌ها و برای گره‌های بزرگ به سراغ دعا می‌رویم و گمان می‌کنیم کارهای کوچک و روزمره را خودمان به تنهایی می‌توانیم انجام دهیم. اما امام صادق (علیه‌السلام) یادآوری می‌کنند که اولاً، دعا صرفاً ابزاری برای رفع نیاز نیست، بلکه یکی از بهترین راه‌ها برای ارتباط با خدا و نزدیک شدن به اوست. ثانیاً، وقتی حتی برای کوچک‌ترین نیازهایمان دست به دعا برمی‌داریم، در واقع به این درک عمیق رسیده‌ایم که در هیچ کاری مستقل و بی‌نیاز از خدا نیستیم. پروردگاری که کلید حل بزرگ‌ترین مشکلات هستی در دست اوست، دقیقاً همان خدایی است که ساده‌ترین نیازهای روزمره ما نیز در اختیار اوست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

ذَاكِرُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْغَافِلِينَ، كَالْمُقَاتِلِ عَنِ الْفَارِّينَ؛ وَ الْمُقَاتِلُ عَنِ الْفَارِّينَ لَهُ الْجَنَّةُ.

ترجمه

کسی که در میانِ غافلان به یاد خدای عزوجل باشد، همچون رزمنده‌ای است که به جای فراریان، یک‌تنه [در میدان] می‌جنگد؛ و پاداشِ کسی که به جای فراریان بجنگد، بهشت است.

اندکی شرح

یاد خدا در خلوت و محیط‌های معنوی کار چندان سختی نیست؛ اما هنر اصلی این است که وقتی در محیط یا جمعی قرار می‌گیریم که همه خدا را فراموش کرده‌اند و غرق در روزمرگی یا گناه هستند، ما همرنگ جماعت نشویم و یاد خدا را در دلمان زنده نگه داریم. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) این مقاومتِ روحی را به کارِ یک رزمنده شجاع تشبیه می‌کنند. وقتی در میدان نبرد، بقیه کم می‌آورند، می‌ترسند و فرار می‌کنند، آن رزمنده‌ای که یک‌تنه می‌ایستد و مقاومت می‌کند، ارزش کارش هزاران برابر است. کسی هم که در دلِ غفلتِ جامعه بیدار می‌ماند و تسلیمِ جوّ حاکم نمی‌شود، در حالِ مبارزه‌ای سخت با نفسِ خویش است؛ مبارزه‌ای که ارزش و پاداش آن، هم‌ترازِ تنها ایستادن در خط مقدمِ نبرد است.

امام صادق علیه السلام

أَرْبَعَةٌ لَا تُسْتَجَابُ لَهُمْ دَعْوَةٌ: رَجُلٌ جَالِسٌ فِي بَيْتِهِ يَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالطَّلَبِ؟ وَ رَجُلٌ كَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ فَدَعَا عَلَيْهَا، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا إِلَيْكَ؟ وَ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَفْسَدَهُ فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالِاقْتِصَادِ؟ أَ لَمْ آمُرْكَ بِالْإِصْلَاحِ؟ [...] وَ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَدَانَهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالشَّهَادَةِ؟

ترجمه

چهار دسته‌اند که دعایشان مستجاب نمی‌شود: نخست، مردی که در خانه‌اش می‌نشیند و می‌گوید: «خدایا! به من روزی بده.» [از جانب خدا] به او گفته می‌شود: «آیا به تو فرمان ندادم که [برای کسب روزی] تلاش کنی؟» دوم، مردی که همسری [ناسازگار] دارد و [مدام] به درگاه خدا علیه او دعا و نفرین می‌کند. به او گفته می‌شود: «آیا اختیار [جدایی از] او را به دست خودت نسپردم؟» سوم، مردی که ثروتی داشته و آن را [با بی‌تدبیری] بر باد داده است و حالا می‌گوید: «خدایا! به من روزی بده.» به او گفته می‌شود: «آیا تو را به میانه‌روی فرمان ندادم؟ آیا به تو دستور ندادم که دارایی‌ات را درست مدیریت کنی؟» [...] و چهارم، مردی که پولی داشته و آن را بدون شاهد و مدرک به دیگری قرض داده است [و حالا بدهکار منکر شده و او برای پس گرفتن پولش دعا می‌کند]. به او گفته می‌شود: «آیا به تو دستور ندادم که [هنگام قرض دادن] شاهد بگیری؟»

اندکی شرح

این روایت، خط باطل روی یک تفکر اشتباه و رایج می‌کشد: «حواله دادنِ کم‌کاری‌های خود به خدا». در تمام این چهار مورد، یک نقطه مشترک وجود دارد؛ شخص به جای اینکه از عقل، اختیار و راهکارهای عملیِ موجود استفاده کند، دست روی دست گذاشته و توقع دارد خداوند مشکلش را حل کند. پیام روشن امام (علیه‌السلام) این است که «دعا» و «توکل»، هرگز جایگزینِ «تلاش و تدبیر» نمی‌شوند. خداوند برای هر کاری اسبابی قرار داده و از ما خواسته است ابتدا سهم خودمان را انجام دهیم. در واقع، دعا برای باز کردن گره‌هایی است که از توان ما خارج است؛ اما وقتی کلید حل مشکل در دست خود ماست و از آن استفاده نمی‌کنیم، نباید انتظار داشته باشیم که خداوند با معجزه، جای خالیِ بی‌مسئولیتیِ ما را پر کند.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الرَّجُلَ يُذْنِبُ الذَّنْبَ فَيُحْرَمُ صَلَاةَ اللَّيْلِ، وَ إِنَّ الْعَمَلَ السَّيِّئَ أَسْرَعُ فِي صَاحِبِهِ مِنَ السِّكِّينِ فِي اللَّحْمِ.

ترجمه

بی‌شک آدمی گناهی مرتکب می‌شود و [در پیِ آن] از نماز شب محروم می‌گردد؛ مسلماً سرعتِ اثرگذاریِ کار بد بر انجام‌دهنده‌اش، از سرعتِ بُرشِ چاقو در گوشت بیشتر است.

اندکی شرح

پیامدِ کارِ بد فقط به آخرت محدود نمی‌شود؛ بلکه بخشی از اثرِ آن، بلافاصله در همین دنیا ظاهر می‌شود و انسان را از کارهای خوب {مثل نماز شب} محروم می‌کند. تشبیه کار بد به چاقو، نشان‌دهنده سرعتِ این تخریب است؛ یعنی همان‌طور که چاقو در یک چشم‌به‌هم‌زدن گوشت را می‌بُرد، گناه هم بی‌درنگ روح آدم را زخمی می‌کند و توانِ عبادت و کار خیر را از او می‌گیرد.

امام علی علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ إِلَىٰ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ إِنِّي قَدْ حُرِمْتُ الصَّلَاةَ بِاللَّيْلِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنْتَ رَجُلٌ قَدْ قَيَّدَتْكَ ذُنُوبُكَ.

 ترجمه

 مردى خدمت اميرالمؤمنين آمد و گفت: من از نماز شب محروم شدم. على عليه السلام در جواب فرمود: تو مردى هستى كه گناهانت تو را به بند كشيده است.

امام عسکری علیه السلام

إِنَّ الْوُصُولَ إِلَى اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَفَرٌ لَا يُدْرَكُ إِلَّا بِامْتِطَاءِ اللَّيْلِ.

ترجمه

رسیدن به [قرب] خداوند عزوجل، سفری است که جز با سوار شدن بر مرکب شب [و شب‌زنده‌داری] به سرانجام نمی‌رسد.

اندکی شرح

امام عسکری (علیه‌السلام) مسیر رشد معنوی و رسیدن به درجات والای قرب الهی را به یک «سفر» تشبیه کرده‌اند. طبیعتاً هر سفری برای رسیدن به مقصد، نیازمند یک وسیله نقلیه و مرکب است. در این مسیر معنوی، «شب» و خلوت‌های شبانه {مانند نماز شب، مناجات و تفکر} همان مرکب تندرویی است که انسان را به قله‌های این مقصد می‌رساند. دلیل این امر آن است که در تاریکی و سکوت شب، هیاهو و روزمرگی‌ها می‌خوابد و انسان می‌تواند با تمرکز، اخلاص و آرامش بیشتری با پروردگارش ارتباط برقرار کند؛ خلوتی که موتور محرک انسان برای پیشرفت روحی است و بدون آن، طی کردن این مسیر طولانی و دست‌یافتن به مقامات عالی معنوی ممکن نیست.

امام صادق علیه السلام

تَسْبِيحُ فَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلَامُ‏ فِي كُلِّ يَوْمٍ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ صَلَاةِ أَلْفِ رَكْعَةٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ.

ترجمه

تسبيح حضرت زهرا سلام الله عليها در هر روز و در پى هر نماز، نزد من محبوب تر از هزار رکعت نماز در هر روز است.

امام صادق علیه السلام

أَوْحَى اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَىٰ مُوسَىٰ عَلَيْهِ السَّلَامُ‏: يَا مُوسَىٰ، لَا تَفْرَحْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ، وَ لَا تَدَعْ ذِكْرِي عَلَىٰ كُلِّ حَالٍ؛ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِي الذُّنُوبَ، وَ إِنَّ تَرْكَ ذِكْرِي يُقْسِي الْقُلُوبَ.

ترجمه

خداى عزّوجلّ به موسى عليه ‏السلام وحى كرد: اى موسى! برای زيادى ثروت شاد مشو و در هيچ حالى مرا فراموش مكن؛ زيرا با زيادی ثروت گناهان فراموش می‌‏شود و از ياد بردن من قساوت قلب می‌آورد.

امام علی علیه السلام

لَيْسَ عَمَلٌ أَحَبَّ إِلَى اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الصَّلَاةِ فَلَا يَشْغَلَنَّكُمْ عَنْ أَوْقَاتِهَا شَيْ‏ءٌ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا.

ترجمه

هیچ عملی نزد خداوند، محبوب‌تر از نماز نیست، پس هیچ کار دنیایی شما را در وقت نماز به خود مشغول ندارد.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ جَعَلَ‌ أَرْزَاقَ‌ الْمُؤْمِنِينَ‌ مِنْ‌ حَيْثُ‌ لَا يَحْتَسِبُونَ‌ وَ ذَلِكَ‌ أَنَّ‌ الْعَبْدَ إِذَا لَمْ‌ يَعْرِفْ‌ وَجْهَ‌ رِزْقِهِ‌ كَثُرَ دُعَاؤُهُ.

ترجمه

خداوند عز و جل روزى مؤمنان را از جايى مى رساند كه فكرش را هم نمى كنند؛ علّتش هم اين است كه وقتى بنده نداند روزى اش از كجا خواهد رسيد، زياد دعا مى كند.

امام علی علیه السلام

اللهَ اللهَ فِى الصَّلاةِ فَاِنَّها عَمُودُ دِينِكُمْ.

ترجمه

خدا را، خدا را در نظر آورید و نسبت به نماز کوتاهی نکنید؛ زیرا نماز ستون دین شماست.

امام رضا علیه السلام

مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَىٰ مَا يُكَفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ فَلْيُكْثِرْ مِنَ الصَّلَوَاتِ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَإِنَّهَا تَهْدِمُ الذُّنُوبَ هَدْماً.

ترجمه

هر كه نمى‏ تواند كارى كند كه به سبب آن گناهانش زدوده شود بر محمّد و خاندان او بسيار درود فرستد؛ زيرا صلوات گناهان را ريشه كن مى ‏كند.

امام رضا علیه السلام

دَخَلْتُ عَلَى الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ‌ فِي أَوَّلِ يَوْمٍ مِنَ الْمُحَرَّمِ فَقَالَ يَا ابْنَ شَبِيبٍ‌ أَ صَائِمٌ أَنْتَ قُلْتُ لَا فَقَالَ إِنَّ هَذَا الْيَوْمَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي دَعَا فِيهِ زَكَرِيَّا عَلَيْهِ السَّلَامُ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ ﴿رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعٰاءِ‌﴾ فَاسْتَجَابَ اللهُ لَهُ وَ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ فَنَادَتْ زَكَرِيَّا ﴿وَ هُوَ قٰائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيىٰ﴾ فَمَنْ صَامَ هَذَا الْيَوْمَ ثُمَّ دَعَا اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ اِسْتَجَابَ اللهُ لَهُ كَمَا اِسْتَجَابَ اللهُ  لِزَكَرِيَّا.

ترجمه

رَیّان بن شَبیب نقل می‌کند: در اوّلين روز محرّم بخدمت امام رضا عليه السّلام رسيدم، حضرت فرمودند: آيا روزه هستى؟ عرض كردم: خير. فرمود: امروز، روزى است كه زكريّا عليه السّلام پروردگارش را خواند و گفت: «پروردگارا! فرزندى پاك به من مرحمت فرما، همانا تو دعاى بندگان را ميشنوى». و خداوند دعاى او را مستجاب كرد و به ملائكه دستور داد كه به زكريّا _ كه در محراب در حال نماز بود _ بگويند كه خدا به تو يحيى را مژده می‌‏دهد. پس هر كس اين روز را روزه بدارد و سپس دعا كند، خداوند همان طور كه دعاى زكريّا را مستجاب كرد، دعاى او را نيز مستجاب می‌‏كند.

امام علی علیه السلام

طُوبَىٰ لِمَنْ شَغَلَ قَلْبَهُ بِالْفِكْرِ وَ لِسَانَهُ بِالذِّكْرِ.

ترجمه

خوشا به حال کسی که قلبش را با فکر و زبانش را با ذکر مشغول می‌کند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ ذَكَرَ اللهَ فِي السُّوقِ مُخْلِصاً عِنْدَ غَفْلَةِ النَّاسِ وَ شُغُلِهِمْ بِمَا فِيهِ كَتَبَ اللهُ لَهُ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ يَغْفِرُ اللهُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ‌ مَغْفِرَةً لَمْ تَخْطُرْ عَلَىٰ قَلْبِ بَشَرٍ.

ترجمه

اگر كسى در بازار، هنگامى كه ديگر مردمان [از ياد خدا] غافلند و سرگرم كار خود هستند، به ياد خدا باشد، خداوند هزار حسنه برايش منظور دارد، و در روز رستاخيز چنان او را بيامرزد كه به ذهن هيچ كس خطور نكرده باشد.