آیات و احادیث «حسابرسی اعمال، نامه اعمال، حساب و کتاب قیامت»

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

تَصَدَّقُوا وَ لَوْ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ، وَ لَوْ بِبَعْضِ صَاعٍ، وَ لَوْ بِقَبْضَةٍ، وَ لَوْ بِبَعْضِ قَبْضَةٍ، وَ لَوْ بِتَمْرَةٍ، وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ؛ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ لَيِّنَةٍ. فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَاقٍ اللَّهَ، فَقَائِلٌ لَهُ: أَ لَمْ أَفْعَلْ بِكَ؟ أَ لَمْ أَجْعَلْكَ سَمِيعاً بَصِيراً؟ أَ لَمْ أَجْعَلْ لَكَ مَالاً وَ وَلَداً؟ فَيَقُولُ: بَلَى. فَيَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: فَانْظُرْ مَا قَدَّمْتَ لِنَفْسِكَ. قَالَ: فَيَنْظُرُ قُدَّامَهُ وَ خَلْفَهُ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ، فَلَا يَجِدُ شَيْئاً يَقِي بِهِ وَجْهَهُ مِنَ النَّارِ.

ترجمه

صدقه بدهید؛ حتی اگر به اندازه یک صاع (حدود سه کیلو) خرما باشد، یا بخشی از آن، یا یک مشت، یا بخشی از یک مشت، یا یک دانه خرما، و یا حتی نیمی از یک دانه خرما. و کسی که [هیچ‌کدام از این‌ها را] نداشت، با سخنی نرم و مهربانانه [با نیازمندان برخورد کند]. چرا که هر یک از شما [در روز قیامت] با خداوند دیدار خواهد کرد و خدا به او خواهد گفت: «آیا به تو نیکی نکردم؟ آیا تو را شنوا و بینا نیافریدم؟ آیا به تو مال و فرزند نبخشیدم؟» بنده پاسخ می‌دهد: «چرا، همین‌طور است.» آنگاه خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «حالا نگاه کن ببین برای [نجاتِ] خودت چه پیش فرستاده‌ای؟» [سپس پیامبر] فرمودند: «آن شخص به پیش رو، پشت سر، سمت راست و سمت چپ خود نگاه می‌کند، اما [اگر دستش از کار خیر خالی باشد] هیچ چیزی که بتواند با آن چهره‌اش را از آتش حفظ کند، نمی‌یابد.»

اندکی شرح

پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) با ذکرِ مقادیرِ بسیار اندک (تا حدِ نیمی از یک خرما)، می‌خواهند این باور را در ما ایجاد کنند که هیچ‌کس آن‌قدر فقیر نیست که نتواند کار خیری کند؛ حتی اگر دستِ کسی کاملاً خالی باشد، «خوش‌زبانی و برخوردِ انسانی» با نیازمند، برای او حکم صدقه را دارد. اما اوج هشدارِ این حدیث در گفتگوی خداوند با بنده است. وقتی خدا نعمت‌هایی مثل «چشم و گوش» و «مال و فرزند» را یادآوری می‌کند، در واقع دارد به «سرمایه‌هایی» اشاره می‌کند که برای کار خیر در اختیار ما گذاشته بود. چشم و گوش ابزارهایی هستند تا دردِ دیگران را ببینیم و بشنویم؛ و مال و فرزند، امکاناتی برای گره‌گشایی‌اند. پیامِ نهفته‌ی این پرسشِ الهی این است: «من این سرمایه‌ها و ابزارها را در اختیار تو گذاشتم؛ چرا با وجود این امکانات، هیچ سپری برای امروزت فراهم نکردی؟» اینجاست که حسرت انسان به اوج می‌رسد؛ چرا که می‌فهمد با دستِ پُر به دنیا آمده بود، اما به خاطر غفلت، با دستِ خالی به آخرت بازگشته است.

امام باقر علیه السلام

يُحْشَرُ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَا نَدِيَ دَماً، فَيُدْفَعُ إِلَيْهِ شِبْهُ الْمِحْجَمَةِ أَوْ فَوْقَ ذَلِكَ، فَيُقَالُ لَهُ: هَذَا سَهْمُكَ مِنْ دَمِ فُلَانٍ. فَيَقُولُ: يَا رَبِّ! إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنَّكَ قَبَضْتَنِي وَ مَا سَفَكْتُ دَماً. فَيَقُولُ: بَلَى، سَمِعْتَ مِنْ فُلَانٍ رِوَايَةَ كَذَا وَ كَذَا، فَرَوَيْتَهَا عَلَيْهِ، فَنُقِلَتْ حَتَّى صَارَتْ إِلَى فُلَانٍ الْجَبَّارِ فَقَتَلَهُ عَلَيْهَا، وَ هَذَا سَهْمُكَ مِنْ دَمِهِ.

ترجمه

بنده در روز قیامت محشور می‌شود در حالی که [در دنیا] دستش به هیچ خونی آلوده نشده است؛ اما ظرفی شبیه به شیشه حجامت [پر از خون] یا بیشتر از آن به دست او می‌دهند و می‌گویند: «این سهم تو از خون فلان شخص است.» او می‌گوید: «پروردگارا! تو خود می‌دانی تا روزی که جانم را گرفتی، من خون کسی را نریخته بودم!» خداوند می‌فرماید: «آری، اما تو از فلان شخص، فلان حرف و سخن را شنیدی و آن را به زیان او بازگو کردی؛ پس این سخن دهان به دهان چرخید تا به گوش فلان ستمگر رسید و او را به خاطر همان حرف کشت؛ و حالا این سهم تو از خون اوست.»

اندکی شرح

این روایت هشدار تکان‌دهنده‌ای درباره «مسئولیت کلمات» و پیامدهای غیرمستقیمِ حرف‌های ماست. گاهی انسان مستقیماً دست به جنایت یا ظلمی نمی‌زند، اما با نقلِ یک حرف، افشای یک راز یا پخش کردن یک خبر، زنجیره‌ای از اتفاقات را رقم می‌زند که در نهایت به نابودی یا آسیب دیدن یک انسان ختم می‌شود. پیام اصلی حدیث این است که در دستگاه عدالت الهی، ما فقط در برابر کارهایی که با دستمان انجام داده‌ایم مسئول نیستیم؛ بلکه  شریک در جرمی هستیم که با زبانمان زمینه‌سازِ آن شده‌ایم. کلماتی که بی‌محابا دهان به دهان می‌چرخانیم، می‌توانند به سلاحی بُرنده در دست ستمگران تبدیل شوند و ما را در گناهِ ریخته شدنِ خون یا پایمال شدنِ حق دیگران شریک کنند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْ‏ءٌ.

ترجمه

‏‏هر كس سنّت خوبى را پايه‌گذارى كند، پاداشش را و پاداش كسى را كه تا روز قيامت به آن عمل كند به او مى‌دهند، بدون اينكه از ثواب آن عمل‌كنندگان چيزى كم شود.

خداوند متعال

مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ۖ وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَىٰ إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ‎﴿١٦٠﴾

ترجمه

هر کس کار نیک بیاورد، پاداشش ده برابر آن است، و آنان که کار بد بیاورند، جز به مانند آن مجازات نیابند و ایشان مورد ستم قرار نمی گیرند. (۱۶۰)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

لَا تَزُولُ قَدَمَا عَبْدٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ: عَنْ عُمُرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ، وَ عَنْ شَبَابِهِ فِيمَا أَبْلَاهُ، وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَيْنَ كَسَبَهُ وَ فِيمَا أَنْفَقَهُ، وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ.

ترجمه

در روز قیامت، هیچ بنده‌ای قدم از قدم برنمی‌دارد مگر اینکه درباره چهار چیز از او سؤال شود: از عمرش که آن را در چه راهی سپری کرده است؛ از جوانی‌اش که آن را صرف چه کاری کرده است؛ از ثروتش که از کجا به دست آورده و در کجا خرج کرده است؛ و از دوستی و محبتِ ما اهل‌بیت.

اندکی شرح

این روایت نشان می‌دهد که در روز قیامت، نسبت به چهار نعمت و سرمایه مهم حساسیت ویژه‌ای وجود دارد. اول «عمر» است؛ اینکه آیا این فرصت تکرارنشدنی صرفاً به روزمرگی گذشت، یا از آن برای بندگی خدا و رشد استفاده شد؟ دوم «جوانی» است؛ دورانی که انسان در اوج نشاط و توانمندی است و باید پاسخ دهد این انرژیِ متراکم را صرف چه راهی کرده است. سوم «ثروت» است که حسابی دوطرفه دارد: از یک سو بررسی می‌شود که از چه راهی (حلال یا حرام) به دست آمده، و از سوی دیگر می‌پرسند در کجا خرج شده است؟ آیا در مسیرهای درستی مثل تأمین آبرومندانه خانواده، کارهای خیر و کمک به دیگران صرف شد، یا در راه اسراف، گناه و خودخواهی هدر رفت؟

اما چهارمین مورد، «محبت اهل‌بیت (علیهم‌السلام)» است. اهمیت این خاندان صرفاً به خاطر نسبت فامیلی با پیامبر نیست؛ بلکه آن‌ها چراغ‌های هدایت و قطب‌نمای مسیر حق‌اند. در روز قیامت از ما می‌پرسند که با این نعمتِ بزرگ چه کردیم؟ آیا با محبت و پیرویِ عملی، قدم جای پایشان گذاشتیم و از جبهه حق حمایت کردیم؟ یا مانند بسیاری از مردم در طول تاریخ، نسبت به راه و کلامشان بی‌تفاوت بودیم و آن‌ها را در برابر ظلم، تنها و بی‌یاور گذاشتیم؟

امام علی علیه السلام

شَتَّانَ مَا بَيْنَ عَمَلَيْنِ؛ عَمَلٍ تَذْهَبُ لَذَّتُهُ وَ تَبْقَىٰ تَبِعَتُهُ، وَ عَمَلٍ تَذْهَبُ مَئُونَتُهُ وَ يَبْقَىٰ أَجْرُهُ‏.

ترجمه

چه بسیار است تفاوت میان دو کردار: کرداری که خوشی آن برود و پیامد (کیفر) آن برجای ماند و کرداری که رنج آن برود و مزدش بماند.

خداوند متعال

يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا ۚ أَحْصَاهُ اللهُ وَ نَسُوهُ ۚ وَ اللهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴿۶﴾

ترجمه

در روزی که خدا همه آنان را برمی انگیزد، آن گاه به اعمالی که انجام داده اند، آگاهشان می کند، اعمالی که خدا حساب همه آنها را برشمرده است در حالی که [آنان] آن را فراموش کرده اند، و خدا بر هر چیز گواه است.

خداوند متعال

وَ وُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَـٰذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَ لَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا ... ﴿۴۹﴾

ترجمه

کتاب [اعمال] هر کسی [در برابر دیدگانش] نهاده می شود، پس مجرمان را می بینی که از آنچه در آن است هراسان و بیمناکند و می گویند: ای وای بر ما، این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته است مگر آنکه آن را به حساب آورده؟! و هر عملی را انجام داده اند، حاضر می یابند، و پروردگارت به هیچ کس ستم نخواهدکرد.

امام باقر علیه السلام

إِنَّمَا يُدَاقُّ‌ اللهُ الْعِبَادَ فِي الْحِسَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلىٰ قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فِي الدُّنْيَا.

ترجمه

خدا در روز قیامت، نسبت به حساب بندگانش به اندازه‌ی عقلی که در دنیا به آنها داده، باریک‌بینی می‌کند و از آنان انتظار دارد.

خداوند متعال

... إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا ﴿۳۰﴾

ترجمه

... ما پاداش کسانی را که کار نیکو کرده اند، تباه نمی کنیم.

خداوند متعال

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا ... ﴿۷﴾

ترجمه

اگر نیکی کنید به خود نیکی کرده اید، و اگر بدی کنید به خود بدی کرده اید.

خداوند متعال

... اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ ۖ  إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿۴۰﴾

ترجمه

هر کاری که می‌خواهید بکنید؛ [اما بدانید که] بی‌شک خداوند به آنچه انجام می‌دهید کاملاً بیناست.

اندکی شرح

گاهی وقتی کسی روی اشتباهش لجاجت می‌کند، به جای نصیحتِ دوباره، با لحنی قاطع می‌گوییم: «هر کاری دلت می‌خواهد بکن!» این جمله در ظاهر نشانه آزادی است، اما در واقع یک تهدید است؛ یعنی حجت بر تو تمام شده و عواقبِ تلخِ این مسیر، پای خودت است. خداوند در این آیه دقیقاً از همین منطق استفاده کرده است. پیام آیه این است که خداوند جلوی پای انسانِ لجوج را نمی‌گیرد و او را به زور متوقف نمی‌کند؛ اما بلافاصله با یک یادآوریِ تکان‌دهنده، دل آدم را می‌لرزاند: «خداوند به آنچه می‌کنید بیناست». این یعنی آزادیِ عملِ ما به معنای رها شدنمان نیست؛ بلکه هر انتخابی که می‌کنیم، زیرِ نگاهِ دقیقِ او ثبت می‌شود و سرانجام با نتیجه‌ی آن روبه‌رو خواهیم شد.