آیات و احادیث «رحمت الهی، فضل و مهربانی خداوند»

امام صادق علیه السلام

مَنْ سَمِعَ شَيْئاً مِنَ الثَّوَابِ عَلَى شَيْءٍ فَصَنَعَهُ، كَانَ لَهُ؛ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى مَا بَلَغَهُ.

ترجمه

هر کس بشنود که [از جانب خداوند] پاداشی برای انجام کاری وعده داده شده است و آن کار را [به امید دریافت آن ثواب] انجام دهد، آن پاداش نصیبش خواهد شد؛ حتی اگر واقعیت امر، آن‌گونه که به او خبر رسیده است، نباشد.

اندکی شرح

این روایت به یکی از زیباترین جلوه‌های فضل و کرم خداوند اشاره دارد. پیام حدیث این است که اگر به شما خبری رسید که فلان کارِ خوب {مثلاً خواندن یک دعای خاص} فلان پاداشِ الهی را دارد، و شما به شوق رسیدن به آن ثواب، آن کار را انجام دادید، خداوند کریم دقیقاً همان پاداش را به شما می‌بخشد؛ حتی اگر بعدها مشخص شود که واقعیتِ ماجرا چیز دیگری بوده و اصلاً چنین وعده‌ای از سوی معصوم صادر نشده است. در حقیقت، پروردگار در اینجا به «روح بندگی و نیت پاک انسان» پاداش می‌دهد و با بزرگواری خود، کاستی آن خبر را جبران می‌کند.

البته یک نکته ظریف و مهم در اینجا وجود دارد؛ این مهربانی خداوند نباید مجوزی برای پذیرش خرافات یا نسبت دادن حرف‌های بی‌اساس به دین شود. تشخیص اینکه چه کاری از دیدگاه اسلام واقعاً شایسته و مستحب است، یک کار تخصصی و بر عهده فقهاست. با این حال، زیبایی این قانون الهی اینجاست که اگر عالِم دین پس از بررسی‌های دقیق به این نتیجه رسید که عملی مستحب است و مردم نیز به پیروی از او آن را انجام دادند، خداوند به پاس همین روح تسلیم و بندگی، ثواب را به آن‌ها عطا می‌کند؛ حتی اگر در واقعیت امر، آن‌گونه که فقیه نتیجه گرفته است، نباشد.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً فَعَمِلَ عَمَلاً قَلِيلاً، جَزَاهُ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ، وَ لَمْ يَتَعَاظَمْهُ أَنْ يَجْزِيَ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ لَهُ.

ترجمه

خداوند عزوجل هرگاه بنده‌ای را دوست بدارد و آن بنده کار [نیک] اندکی انجام دهد، در برابر همان کار کم، پاداش فراوانی به او می‌بخشد؛ و هرگز بر خداوند سنگین نیست که در ازای کاری اندک، پاداشی چنین بزرگ عطا کند.

اندکی شرح

در پیشگاه الهی، «حجم و کمیت» اعمال اهمیتی ندارد، بلکه عیار سنجش، «کیفیت، خلوص و نیت» انجام‌دهنده است. اینکه در حدیث می‌خوانیم خداوند بنده‌ای را «دوست می‌دارد»، در واقع نتیجه‌ی همان صدق نیت و صفای باطن آن بنده است. وقتی انسانی با چنین دل پاکی قدمی برمی‌دارد، حتی اگر کارش در ظاهر بسیار کوچک و ناچیز باشد، خداوند به پاس همان خلوص درونی، پاداشی عظیم و فراتر از حد تصور به او می‌بخشد. پیام روشن این کلام آن است که در بازار بندگی، خدا خریدار «دل‌های خالص» است، نه «کارهای پرحجم اما بی‌روح».

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِيرَ لَيَقُولُ: يَا رَبِّ، ارْزُقْنِي حَتَّى أَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَيْرِ. فَإِذَا عَلِمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِيَّةٍ، كَتَبَ اللهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا يَكْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ؛ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ.

ترجمه

بنده مؤمن تهیدست [در مناجات با خدا] می‌گوید: «پروردگارا! به من روزی [و گشایش مالی] عطا کن تا فلان کار نیک و فلان عمل خیر را انجام دهم.» و هنگامی که خداوند عزوجل بداند او در این خواسته، نیت راستین و عزم جدی دارد، دقیقاً همان پاداشی را برایش می‌نویسد که اگر آن کارها را انجام می‌داد، برایش ثبت می‌کرد؛ چرا که خداوند، وسعت‌بخش و بسیار بخشنده است.

اندکی شرح

شاید تا به حال این سؤال برایتان پیش آمده باشد که چرا فرصت انجام کارهای خیر برای همه یکسان نیست؟ آیا کسی که ثروت دارد و می‌تواند با انفاق و دستگیری از دیگران ثواب‌های بزرگی کسب کند، از کسی که به دلیل فقر از این توفیق محروم است، در مسیر کمال جلوتر می‌افتد؟ این روایت، پاسخی به این دغدغه است. در نگاه دینی، رشد و سعادت انسان‌ها در انحصار پول، جایگاه یا امکانات مادی نیست. بر اساس این روایت، اگر کسی به دلیل فقر، بیماری یا هر محدودیت دیگری نتواند عمل صالحی را انجام دهد، اما در قلبش «صادقانه» این نیت را داشته باشد که در صورت مهیا بودن شرایط حتماً آن را انجام می‌داد، همان بهره معنوی برایش ثبت می‌شود. پس فقر و محدودیت‌های دنیوی هرگز نمی‌توانند انسان را از رشد و سعادت محروم کنند.

امام صادق علیه السلام

إِذَا حَضَرَ الْمَيِّتَ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فَقَالُوا: اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَيْرًا، قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: قَدْ قَبِلْتُ شَهَادَتَكُمْ، وَغَفَرْتُ لَهُ مَا عَلِمْتُ مِمَّا لَا تَعْلَمُونَ.

ترجمه

هرگاه چهل نفر بر جنازه شخصِ درگذشته‌ای حاضر شوند و بگویند: «خداوندا! ما جز خوبی چیزی از او نمی‌دانیم»، خداوند عزوجل می‌فرماید: «من گواهیِ شما را پذیرفتم، و آن [گناهانی] را که من از او می‌دانم و شما از آن‌ها بی‌خبرید، بر او بخشیدم.»

اندکی شرح

این روایت، اوج مهربانی خداوند و اهمیتِ داشتنِ «حُسن شهرت» در میان مردم را نشان می‌دهد. پیام کلام این است که اگر انسانی چنان در جامعه زندگی کند که اطرافیانش در ظاهر جز نیکی از او نبینند، خداوند نیز به پاسِ همین آبروی اجتماعی، با فضل و رحمت خود با او رفتار می‌کند. در واقع، پروردگار این گواهیِ جمعی را بهانه‌ای قرار می‌دهد تا از خطاهای پنهانیِ آن شخص که هیچ‌کس جز خدا از آن‌ها خبر ندارد، بزرگوارانه چشم‌پوشی کند.

خداوند متعال

مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ۖ وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَىٰ إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ‎﴿١٦٠﴾

ترجمه

هر کس کار نیک بیاورد، پاداشش ده برابر آن است، و آنان که کار بد بیاورند، جز به مانند آن مجازات نیابند و ایشان مورد ستم قرار نمی گیرند. (۱۶۰)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَا أَصَابَ الْمُؤْمِنَ مِنْ نَصَبٍ وَ لَا وَصَبٍ وَ لَا حُزْنٍ حَتَّى الْهَمِّ يُهِمُّهُ إِلَّا كَفَّرَ اللهُ بِهِ عَنْهُ مِنْ سَيِّئَاتِهِ.

ترجمه

هيچ رنج و درد و اندوه و حتى نگرانى خاطرى به مؤمن نرسد جز اين كه خداوند با آن گناهانش را بزدايد.

خداوند متعال

وَ مَن يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللهَ يَجِدِ اللهَ غَفُورًا رَّحِيمًا ﴿۱۱۰﴾

ترجمه

و هر کس کار زشتی کند یا برخود ستم ورزد، سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را بسیار آمرزنده و مهربان خواهد یافت.

خداوند متعال

قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللهِ ۚ إِنَّ اللهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا ۚ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ﴿۵۳﴾

ترجمه

بگو: ای بندگان من که [با ارتکاب گناه] بر خود زیاده روی کردید! از رحمت خدا نومید نشوید، یقیناً خدا همه گناهان را می آمرزد؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.

اندکی شرح

گاهی سنگینیِ اشتباهات، ما را دچار دو حسِ آزاردهنده می‌کند: اول اینکه از شدت شرمندگی حس می‌کنیم دیگر رویِ بازگشت به درگاه خدا را نداریم؛ و دوم اینکه از جبرانِ گذشته کاملاً ناامید می‌شویم و پیش خودمان فکر می‌کنیم «حالا که کار از کار گذشته و راهی به سوی نجات نیست، پس تلاش برای خوب بودن چه فایده‌ای دارد؟» و سپس خود را در مسیر خطا رها می‌کنیم. اما خداوند در این آیه، دقیقاً دست روی همین نقطه می‌گذارد. او با صمیمی‌ترین لحنِ ممکن (ای بندگانِ من) صدایمان می‌زند و می‌گوید راهِ بازگشت برای هیچ‌کس بسته نیست. پیام روشنِ آیه این است که در اوجِ تاریکی و شرمندگی هم حق نداریم مأیوس شویم؛ بلکه کافی است اراده کنیم و در مسیر درست قدم بگذاریم تا ببینیم خداوندِ مهربان چگونه دستمان را می‌گیرد، یاری‌مان می‌کند تا آسیب‌های گذشته را جبران کنیم و با پاک کردنِ آثار آن خطاها از وجودمان، فرصت شروعی دوباره را به ما می‌بخشد.

برشی از دعا:

أَيْ رَبِّ، جَلِّلْنِي بِسِتْرِكَ، وَ اعْفُ عَنْ تَوْبِيخِي بِكَرَمِ وَجْهِكَ، فَلَوِ اطَّلَعَ الْيَوْمَ عَلَى ذَنْبِي غَيْرُكَ مَا فَعَلْتُهُ، وَ لَوْ خِفْتُ تَعْجِيلَ الْعُقُوبَةِ لَاجْتَنَبْتُهُ؛ لَا لِأَنَّكَ أَهْوَنُ النَّاظِرِينَ إِلَيَّ، وَ أَخَفُّ الْمُطَّلِعِينَ عَلَيَّ، بَلْ لِأَنَّكَ يَا رَبِّ خَيْرُ السَّاتِرِينَ، وَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ، وَ أَكْرَمُ الْأَكْرَمِينَ؛ سَتَّارُ الْعُيُوبِ، غَفَّارُ الذُّنُوبِ، عَلَّامُ الْغُيُوبِ، تَسْتُرُ الذَّنْبَ بِكَرَمِكَ، وَ تُؤَخِّرُ الْعُقُوبَةَ بِحِلْمِكَ.

پروردگارا! مرا با پرده‌پوشی‌ات بپوشان و به بزرگواری‌ات، از سرزنشِ من درگذر. اگر امروز کسی جز تو از گناهم باخبر می‌شد، هرگز آن را انجام نمی‌دادم؛ و اگر از زود رسیدنِ مجازات می‌ترسیدم، قطعاً از آن دوری می‌کردم. [اما اینکه در محضر تو گناه کردم] نه به این خاطر بود که تو در نگاهم کم‌اهمیت‌ترینِ بینندگان و ناچیزترینِ آگاهان باشی؛ بلکه پروردگارا! به این دلیل بود که تو بهترین پرده‌پوشان، عادل‌ترینِ حاکمان و کریم‌ترینِ کریمانی؛ پوشاننده عیب‌ها، آمرزنده گناهان و دانای رازهای نهان؛ گناه را با کَرَمِ خود می‌پوشانی، و مجازات را با بردباری‌ات به تأخیر می‌اندازی.

خداوند متعال

مَّثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ ۗ وَ اللهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاءُ ... ﴿۲۶۱﴾

ترجمه

مَثَل آنان که اموالشان را در راه خدا انفاق می کنند، مانند دانه ای است که هفت خوشه برویاند، در هر خوشه صد دانه باشد؛ و خدا برای هر که بخواهد چند برابر می کند.