آیات و احادیث «فضیلت کار و تلاش برای کسب روزی»

امام صادق علیه السلام

إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مُعْسِراً فَيَعْمَلُ بِقَدْرِ مَا يَقُوتُ بِهِ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ، وَ لَا يَطْلُبُ حَرَاماً، فَهُوَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ.

ترجمه

هرگاه شخصی در تنگنای مالی باشد و [با وجود تلاشش، از راه حلال تنها] به اندازه‌ای که بتواند نیازهای اولیه خود و خانواده‌اش را تأمین کند درآمد کسب کند، و [برای رفاه بیشتر] به سراغ کسب حرام نرود، او مانند مجاهد در راه خداست.

اندکی شرح

این روایت به زیبایی ارزش «پایبندی به حلال در شرایط بحرانی» را نشان می‌دهد. دین اسلام همواره به تلاش برای توسعه و رفاه خانواده تشویق کرده است؛ اما گاهی شرایط اقتصادی چنان گره می‌خورد که انسان از راه‌های مشروع، جز درآمدی اندک و بخورونمیر به دست نمی‌آورد. در چنین بزنگاهی، وسوسه برای جبران کمبودها از راه‌های نادرست {مثل رشوه، کم‌فروشی یا حق‌الناس} به اوج می‌رسد. اگر کسی در این فشار خردکننده، به همان درآمد اندک اما پاک راضی شود و خط قرمزهای الهی را زیر پا نگذارد، دست به کار بسیار بزرگی زده است. امام (علیه‌السلام) این مقاومت درونی را هم‌تراز با «جهاد در میدان نبرد» می‌دانند؛ چرا که ایستادگی در برابر وسوسه‌های مالی در روزهای نداری، نیازمند صبر، استقامت و خویشتن‌داری عظیمی است که دست‌کمی از رویارویی با دشمن ظاهری ندارد.

امام صادق علیه السلام

مَنْ كَسِلَ عَنْ طَهُورِهِ وَ صَلَاتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ آخِرَتِهِ، وَ مَنْ كَسِلَ عَمَّا يُصْلِحُ بِهِ أَمْرَ مَعِيشَتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ دُنْيَاهُ.

ترجمه

هر کس در طهارت و نماز خود تنبلی کند، در او خیری برای آخرتش نیست؛ و هر کس در تأمین معاش و سر و سامان دادن به زندگی‌اش سستی ورزد، در او خیری برای دنیایش نخواهد بود.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این کلام، به آفت بزرگ «تنبلی» اشاره می‌کنند و هشدار می‌دهند که قانون «نتیجه گرفتن در گرو تلاش است» استثنا برنمی‌دارد. از یک سو، تلنگر می‌زنند که اگر در کسب‌وکار و تأمین معاش سستی کنیم، باید منتظر سختی، تنگدستی و از دست رفتن دنیایمان باشیم؛ و از سوی دیگر یادآوری می‌کنند که امور معنوی نیز دقیقاً همین‌گونه‌اند و کسی که در انجام عبادات و وظایف بندگی‌اش {مانند نماز و طهارت} سستی به خرج دهد، آخرتش را تباه کرده است. پیام روشن حدیث این است که انسان تنبل و بی‌مسئولیت، بازنده هر دو میدان است؛ نه خیری در دنیایش می‌بیند و نه توشه‌ای برای آخرتش خواهد داشت.

امام صادق علیه السلام

أَرْبَعَةٌ لَا تُسْتَجَابُ لَهُمْ دَعْوَةٌ: رَجُلٌ جَالِسٌ فِي بَيْتِهِ يَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالطَّلَبِ؟ وَ رَجُلٌ كَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ فَدَعَا عَلَيْهَا، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا إِلَيْكَ؟ وَ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَفْسَدَهُ فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالِاقْتِصَادِ؟ أَ لَمْ آمُرْكَ بِالْإِصْلَاحِ؟ [...] وَ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَدَانَهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ، فَيُقَالُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْكَ بِالشَّهَادَةِ؟

ترجمه

چهار دسته‌اند که دعایشان مستجاب نمی‌شود: نخست، مردی که در خانه‌اش می‌نشیند و می‌گوید: «خدایا! به من روزی بده.» [از جانب خدا] به او گفته می‌شود: «آیا به تو فرمان ندادم که [برای کسب روزی] تلاش کنی؟» دوم، مردی که همسری [ناسازگار] دارد و [مدام] به درگاه خدا علیه او دعا و نفرین می‌کند. به او گفته می‌شود: «آیا اختیار [جدایی از] او را به دست خودت نسپردم؟» سوم، مردی که ثروتی داشته و آن را [با بی‌تدبیری] بر باد داده است و حالا می‌گوید: «خدایا! به من روزی بده.» به او گفته می‌شود: «آیا تو را به میانه‌روی فرمان ندادم؟ آیا به تو دستور ندادم که دارایی‌ات را درست مدیریت کنی؟» [...] و چهارم، مردی که پولی داشته و آن را بدون شاهد و مدرک به دیگری قرض داده است [و حالا بدهکار منکر شده و او برای پس گرفتن پولش دعا می‌کند]. به او گفته می‌شود: «آیا به تو دستور ندادم که [هنگام قرض دادن] شاهد بگیری؟»

اندکی شرح

این روایت، خط باطل روی یک تفکر اشتباه و رایج می‌کشد: «حواله دادنِ کم‌کاری‌های خود به خدا». در تمام این چهار مورد، یک نقطه مشترک وجود دارد؛ شخص به جای اینکه از عقل، اختیار و راهکارهای عملیِ موجود استفاده کند، دست روی دست گذاشته و توقع دارد خداوند مشکلش را حل کند. پیام روشن امام (علیه‌السلام) این است که «دعا» و «توکل»، هرگز جایگزینِ «تلاش و تدبیر» نمی‌شوند. خداوند برای هر کاری اسبابی قرار داده و از ما خواسته است ابتدا سهم خودمان را انجام دهیم. در واقع، دعا برای باز کردن گره‌هایی است که از توان ما خارج است؛ اما وقتی کلید حل مشکل در دست خود ماست و از آن استفاده نمی‌کنیم، نباید انتظار داشته باشیم که خداوند با معجزه، جای خالیِ بی‌مسئولیتیِ ما را پر کند.

امام رضا علیه السلام

لَيْسَ مِنَّا مَنْ تَرَكَ دُنْيَاهُ لِدِينِهِ وَ دِينَهُ لِدُنْيَاهُ.

ترجمه

از ما نيست آن كه دنياى خود را براى دينش، و دين خود را براى دنيايش ترک گويد.

امام صادق علیه السلام

لَا تَكْسَلُوا فِي طَلَبِ مَعَايِشِكُمْ فَإِنَّ آبَاءَنَا كَانُوا يَرْكُضُونَ فِيهَا وَ يَطْلُبُونَهَا.

ترجمه

در تحصيل روزى تنبلى نكنيد كه پدران ما در پى آن مى‌دويدند و آن را طلب می‌كردند.

امام صادق علیه السلام

إِنِّي وَ اللهِ مَا آمُرُكُمْ إِلَّا بِمَا نَأْمُرُ بِهِ أَنْفُسَنَا فَعَلَيْكُمْ بِالْجِدِّ وَ الِاجْتِهَادِ وَ إِذَا صَلَّيْتُمُ الصُّبْحَ فَانْصَرَفْتُمْ فَبَكِّرُوا فِي طَلَبِ الرِّزْقِ وَ اطْلُبُوا الْحَلَالَ فَإِنَّ اللهَ سَيَرْزُقُكُمْ وَ يُعِينُكُمْ عَلَيْهِ.

ترجمه

به خدا سوگند من به شما امر نمی‌کنم، جز آنچه که خود را نیز بدان امر می‌کنم. پس بر شما باد که جدّیت و کوشش کنید و پس از نماز صبح برای طلب رزق خود حرکت کرده، رزق حلال به دست آورید. خداوند به شما روزی خواهد داد و شما را بر آن کمک خواهد کرد.

امام کاظم علیه السلام

مَنْ طَلَبَ هَذَا الرِّزْقَ مِنْ حِلِّهِ لِيَعُودَ بِهِ‌ عَلَىٰ نَفْسِهِ وَ عِيَالِهِ كَانَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

هركه براى تأمين خود و خانواده‌اش در پى كسب اين روزى از راه حلال برآيد مانند مجاهد در راه خداست.

امام رضا علیه السلام

اَلَّذِي يَطْلُبُ مِنْ فَضْلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا يَكُفُّ بِهِ عِيَالَهُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

كسى كه براى تأمين زندگىِ خانواده‌اش، در طلب فضل خداوند عز و جل بر مى‌آيد، اجرش، بيشتر از مجاهدِ در راه خداوند عز و جل است.