آیات و احادیث «آداب معاشرت و برخورد با مردم»

خداوند متعال

وَ إِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ ‎﴿٤﴾

ترجمه

و به‌راستی که تو از اخلاقی بسیار والا و عظیم برخورداری.

اندکی شرح

منظور از «خُلق عظیم» در این آیه، همان سعه‌صدر، مهربانی، گذشت و مدارای بی‌نظیر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در برخوردهای اجتماعی است. در روزگاری که خشونت و کینه حرف اول را می‌زد، همین اخلاقِ نرم و پرجاذبه بود که سرسخت‌ترین دشمنان را خلع سلاح می‌کرد و دل‌ها را به آغوش اسلام می‌کشاند. این آیه، یک درس و معیارِ همیشگی برای ماست که خود را پیرو آن حضرت می‌دانیم؛ به‌ویژه برای کسانی که دغدغه‌ی ترویج دین را دارند. الگوگیری از اخلاق پیامبر یعنی بدانیم پیش از آنکه حرف‌ها و استدلال‌های ما روی دیگران اثر بگذارد، این «رفتار و اخلاق ما» است که دل‌ها را جذب یا دفع می‌کند. در مکتب پیامبر اکرم، ادعای دین‌داری و دفاع از اسلام، بدون داشتن اخلاق نیکو و مدارا با مردم، هیچ جایگاهی ندارد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

سَجَدَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سَجْدَةً أَطَالَ فِيهَا، فَقَالَ النَّاسُ عِنْدَ انْقِضَاءِ الصَّلَاةِ: يَا رَسُولَ اللهِ، إِنَّكَ سَجَدْتَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ صَلَاتِكَ أَطَلْتَهَا حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ حَدَثَ أَمْرٌ، أَوْ أَنَّهُ أَتَاكَ الْوَحْيُ! فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «كُلُّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ، وَ لَكِنَّ ابْنِي هَذَا ارْتَحَلَنِي، فَكَرِهْتُ أَنْ أُعَجِّلَهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ».

فَكَانَ الْحَسَنُ أَوِ الْحُسَيْنُ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) قَدْ جَاءَ وَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فِي سَجْدَتِهِ، فَامْتَطَى ظَهْرَهُ.

ترجمه

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) [در یکی از نمازهای جماعت] سجده‌ای را بسیار طول دادند. پس از پایان نماز، مردم گفتند: «ای رسول خدا! شما در میان نمازتان سجده‌ای کردید و آن را چنان طول دادید که گمان کردیم اتفاقی افتاده یا وحی بر شما نازل شده است!» پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «هیچ‌کدام از این‌ها نبود؛ بلکه این پسرم [بر پشتم] سوار شده بود و من دلم نیامد او را با شتاب پایین بیاورم، [صبر کردم] تا خودش به خواسته‌اش برسد [و پایین بیاید].»

[راوی می‌گوید:] امام حسن یا امام حسین (علیهماالسلام) آمده بود و در حالی که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در سجده بودند، بر پشتِ ایشان سوار شده بود.

اندکی شرح

گاهی اوقات پدر و مادرها از شیطنت و بازیگوشیِ فرزندانشان کلافه می‌شوند و گمان می‌کنند برای تربیتِ درست، باید همان لحظه با کودک برخورد کنند تا دیگر این کارها را تکرار نکند. اما حقیقت این است که شیطنت و جنب‌وجوش، اقتضای طبیعیِ دنیای کودکی است. وقتی معصوم‌ترین کودکانِ عالَم (امام حسن و امام حسین علیهماالسلام) این‌گونه بازیگوشی می‌کردند، چگونه توقع داریم کودکانِ ما همیشه دست‌به‌سینه و ساکت بنشینند؟

از سوی دیگر، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به عنوان برترین مربّیِ عالَم، نه‌تنها کودک را برای این کار تنبیه یا سرزنش نمی‌کنند، بلکه با مهربانی با دنیای او همراه می‌شوند. وقتی چنین کودکانِ معصومی بازیگوشی می‌کنند و چنان مربّیِ بزرگی به آن‌ها سخت نمی‌گیرد و با اقتضائاتِ کودکانه‌شان راه می‌آید، دیگر چه بهانه‌ای برای ما باقی می‌ماند که این حقِ طبیعی را از کودکانمان بگیریم و با سخت‌گیری‌های بی‌جا، دنیای زیبایشان را خراب کنیم؟

امام علی علیه السلام

لِيَكُنْ أَبْغَضُ النَّاسِ إِلَيْكَ وَ أَبْعَدُهُمْ مِنْكَ أَطْلَبُهُمْ لِمَعَايِبِ النَّاسِ.

ترجمه

باید منفورترین مردم نزد تو و دورترین آنها از تو کسی باشد که بیش از همه عیب جوی مردم است.

امام علی علیه السلام

شَرُّ النَّاسِ مَنْ كَانَ مُتَتَبِّعاً لِعُيُوبِ النَّاسِ عَمْياً لِمَعَايِبِه‏ِ.

ترجمه

بدترین مردم کسی است که دنبال عیب‌های مردم باشد و عیب‌های خود را نبيند.

امام علی علیه السلام

لَا تُكْثِرِ الْعِتَابَ، فَإِنَّهُ يُورِثُ الضَّغِينَةَ، وَ يَجُرُّ إِلَى الْبِغْضَةِ.

ترجمه

در سرزنش کردنِ [دیگران] زیاده‌روی مکن؛ چرا که این کار بذر کینه را در دل می‌کارد و سرانجام به نفرت و دشمنی می‌انجامد.

اندکی شرح

انتقاد و گلایه اگر از حد بگذرد، نه تنها باعث اصلاح رفتار طرف مقابل نمی‌شود، بلکه نتیجه عکس می‌دهد. سرزنشِ مداوم، غرورِ شخص را جریحه‌دار کرده و احساسات منفی را روی هم تلنبار می‌کند؛ تا جایی که یک رابطه دوستانه و معمولی، آرام‌آرام به کینه و نفرتی عمیق تبدیل می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

غَرِيبَتَانِ كَلِمَةُ حِكْمَةٍ مِنْ سَفِيهٍ فَاقْبَلُوهَا وَ كَلِمَةُ سَفَهٍ مِنْ حَكِيمٍ فَاغْفِرُوهَا.

ترجمه

دو چيز، عجیب است: سخن حكيمانه که از نادان شنیده شود؛ آن را بپذيريد، و سخن ابلهانه که از حكيم شنیده شود؛ آن را بر او ببخشاييد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

 الْمَرْءُ عَلَىٰ دِينِ خَلِيلِهِ، فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ مَنْ يُخَالِل‏ُ.

ترجمه

انسان با دين و رفتار دوستش خو مى‌گيرد، پس مواظب باشيد با چه كسى دوست مى‌شويد.

امام سجاد علیه السلام

حَقُّ الصَّغِيرِ رَحْمَتُهُ فِي تَعْلِيمِهِ، وَ الْعَفْوُ عَنْهُ، وَ السَّتْرُ عَلَيْهِ، وَ الرِّفْقُ بِهِ، وَ الْمَعُونَةُ لَهُ.

ترجمه

حقِ خردسال [بر تو] این است که در آموزشِ او مهربان باشی، از [خطاهای] او درگذری، [اشتباهاتش را] بپوشانی، با او مدارا کنی و یاری‌اش دهی.

اندکی شرح

امام سجاد (علیه‌السلام) در این کلام، یک الگوی تربیتیِ بسیار لطیف و دقیق را برای رفتار با کودکان و افراد کم‌سن‌وسال ارائه می‌دهند. محور اصلیِ این الگو، «محبت و حفظ کرامتِ کودک» است. از آنجا که خردسال در مسیر یادگیری و شناختِ دنیای پیرامونش قرار دارد، طبیعتاً دچار خطا می‌شود؛ بنابراین به جای سخت‌گیری، مچ‌گیری و سرزنش، نیازمندِ مهربانی در آموزش، گذشت از اشتباهات و پرده‌پوشی است تا شخصیت و اعتمادبه‌نفسِ او خرد نشود.

امام حسین علیه السلام

مَنْ أَحَبَّكَ نَهَاكَ وَ مَنْ أَبْغَضَكَ أَغْرَاكَ‏.‏

ترجمه

هر كس دوستت دارد، تو را [از كار زشت] باز مى دارد و هر كس دشمنت باشد، تو را [به آن] تشویق می‌کند.

امام صادق علیه السلام

إذَا أَحْبَبْتَ رَجُلاً فَأَخْبِرْهُ بِذَلِكَ فَإِنَّهُ أَثْبَتُ لِلْمَوَدَّةِ بَيْنَكُمَا.

ترجمه

هرگاه کسی را دوست داشتی به او خبر بده، زیرا این کار، دوستی میان شما را استوارتر می‌سازد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

اِرْحَمْ مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكَ مَنْ فِي السَّمَاءِ.

ترجمه

بر اهل زمين رحم كن تا اهل آسمان بر تو رحم کنند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مِنْ إِجْلَالِ اللهِ إِجْلاَلُ ذِي الشَّيْبَةِ الْمُسْلِمِ.

ترجمه

بزرگ شمردن ریش سفید مسلمان بزرگ شمردن خداست.

امام کاظم علیه السلام

... إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَيْسَ يَغْضَبُ لِشَيْ‌ءٍ كَغَضَبِهِ لِلنِّسَاءِ وَ الصِّبْيَانِ‌.

ترجمه

به‌راستی که خداوند عزوجل برای هیچ‌چیز به اندازه [ستم بر] زنان و کودکان به خشم نمی‌آید.

اندکی شرح

این روایت، اوج غیرت و حمایت خداوند از کسانی را نشان می‌دهد که در خانواده یا جامعه بی‌پناه‌ترند. معمولاً زنان و کودکان به دلیل لطافتِ روحی، شرایط جسمی یا وابستگی‌های عاطفی و مالی، بیشتر ممکن است در معرض زورگویی یا پایمال شدنِ حقوقشان قرار بگیرند. پیام روشنِ این حدیث آن است که هرچه انسان در زمین بی‌پناه‌تر باشد، پناهگاهش در آسمان محکم‌تر است. خداوند به صراحت هشدار می‌دهد که ظلم به زنان و کودکان، خط قرمزِ اوست و چنان خشمِ الهی را برمی‌انگیزد که هیچ گناهِ دیگری تا این حد خدا را به غضب نمی‌آورد.

امام صادق علیه السلام

إِذَا أَتَاكَ أَخُوكَ فَأْتِهِ بِمَا عِنْدَكَ وَ إِذَا دَعَوْتَهُ فَتَكَلَّفْ لَه.

ترجمه

هرگاه برادرت {سرزده} نزد تو آمد آنچه در خانه داری برایش بیاور و هرگاه وی را دعوت کردی برای پذیرایی از او بکوش.

امام صادق علیه السلام

لَا تَنْظُرُوا إِلَىٰ أَهْلِ الْبَلَاءِ فَإِنَّ ذَلِكَ يَحْزُنُهُمْ.

ترجمه

به مبتلایان [به بیماری و گرفتاری] خیره نشوید، چون موجب اندوهشان می‌شود.