آیات و احادیث «روابط اجتماعی، ارتباط با دیگران، زندگی اجتماعی» - صفحه 2

خداوند متعال

بَلَىٰ ۚ إِن تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَٰذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُم بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ‎﴿١٢٥﴾

ترجمه

آری! اگر ایستادگی کنید و تقوا پیشه سازید، و دشمنان در همین لحظه [و با جوش و خروش] بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته‌ی نشان‌دار [و مجهز] یاری خواهد کرد. (۱۲۵)

اندکی شرح

قرآن تأکید دارد که امدادهای غیبی و یاریِ خداوند، تصادفی یا بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه دقیقاً به دو عاملِ کلیدی بستگی دارد: اول «ایستادگی و مقاومت» (صبر) و دوم «رعایتِ مرزهای الهی» (تقوا). پیامِ امیدبخشِ آیه این است که اگر جامعه‌ی مؤمنان در برابر هجومِ ناگهانی و پرهیاهوی دشمن جا نزند، نترسد و به اصولِ خود پایبند بماند، خداوند معادلاتِ مادی را بر هم زده و با لشکریانی از غیب، به پشتیبانیِ آن‌ها خواهد آمد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَ النَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ ۘ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ وَ مَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ‎﴿٥١﴾‏ فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَىٰ أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ ۚ فَعَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِّنْ عِندِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا أَسَرُّوا فِي أَنفُسِهِمْ نَادِمِينَ ‎﴿٥٢﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! یهود و نصاری را به عنوان سرپرست و تکیه‌گاهِ خود نگیرید؛ آنان [در برابر شما، تنها] حامی و سرپرستِ یکدیگرند. و هر کس از شما که ولایتِ آنان را بپذیرد [و به آن‌ها تکیه کند]، قطعاً از خودِ آن‌ها محسوب می‌شود. بی‌شک خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند. (۵۱) اما کسانی را که در دل‌هایشان بیماری [ترس و ضعفِ ایمان] است می‌بینی که برای [نزدیکی به] آنان بر یکدیگر سبقت می‌گیرند و [در توجیه کارشان] می‌گویند: «می‌ترسیم حادثه ناگواری برایمان پیش بیاید [و دچار بحران شویم]!» اما امید است خداوند پیروزیِ [قاطعی] یا پیشامدی از جانب خود [به نفع مؤمنان] پیش آورد، تا آنان از آنچه در دل‌های خود پنهان می‌کردند [و پنهانی به دشمن دل می‌بستند]، سخت پشیمان شوند. (۵۲)

اندکی شرح

قرآن کریم در این آیات، دیپلماسی، گفت‌وگو یا معاهداتِ عادلانه را نفی نمی‌کند؛ بلکه آنچه به شدت مذموم دانسته و از آن نهی می‌کند، «پذیرشِ هژمونی و سرپرستیِ بیگانگان» (اتخاذِ اولیاء) و گره زدنِ سرنوشتِ جامعه به دستِ آن‌هاست. قرآن ریشه این تمایلِ افراطی برای پناه بردن به آغوش دشمن را نه در یک دیپلماسیِ عقلانی، بلکه در «بیماریِ دل» و «ترس از بحران‌ها» (نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ) می‌داند. در واقع، افرادِ مرعوب گمان می‌کنند با انفعال، امتیاز دادن و زیرِ بلیتِ دشمن رفتن، می‌توانند برای خود امنیت و رفاه بخرند؛ در حالی که تکیه بر جبهه‌ای که تنها حامیِ منافعِ خودش است (بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ)، در نهایت دستاوردی جز خسارت و پشیمانی نخواهد داشت.

امام علی علیه السلام

رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَيْثُ جَاءَ، فَإِنَّ الشَّرَّ لَا يَدْفَعُهُ إِلَّا الشَّرُّ.

ترجمه

سنگ را به همان جایی که از آن پرتاب شده، بازگردانید؛ چرا که شر [و تجاوز] را جز با [پاسخی قاطع از جنسِ] شر نمی‌توان دفع کرد.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) با تمثیلِ ملموسِ «بازگرداندن سنگ»، بر لزومِ اقدام متقابل در برابر تهاجم تأکید دارند. پیام روشنِ این کلام آن است که در برابر دشمنی که منطقِ شرارت و زور را در پیش گرفته، انفعال، سکوت و مدارا پاسخگو نیست؛ بلکه تنها راهِ مقابله با او، پاسخی قاطع و هم‌وزنِ همان تهاجم است تا شرّ متجاوز کاملاً خنثی شده و جرئتِ دست‌درازیِ مجدد از او سلب گردد.

خداوند متعال

وَ إِن نَّكَثُوا أَيْمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ ۙ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ ‎﴿١٢﴾‏ أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَّكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَ هُم بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ۚ أَ تَخْشَوْنَهُمْ ۚ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَن تَخْشَوْهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ ‎﴿١٣﴾‏ قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَ يُخْزِهِمْ وَ يَنصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَ يَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُّؤْمِنِينَ ‎﴿١٤﴾

ترجمه

اما اگر پس از پیمان بستن، تعهداتشان را شکستند و آیینِ شما را مورد هجمه قرار دادند، در این صورت با سردمدارانِ کفر پیکار کنید؛ چرا که آنان اساساً هیچ پایبندی به پیمان‌هایشان ندارند [و امضا و قولشان بی‌اعتبار است]، باشد که [با این قاطعیت، از گستاخی و بدعهدی] دست بردارند. (۱۲) آیا با گروهی که پیمان‌های خود را شکستند و برای اخراج پیامبر نقشه کشیدند، نمی‌جنگید؟! در حالی که آن‌ها بودند که نخستین بار [دشمنی و تجاوز را] آغاز کردند. آیا از آن‌ها می‌ترسید؟! در صورتی که اگر واقعاً مؤمن هستید، خداوند سزاوارتر است که از او حساب ببرید. (۱۳) با آنان بجنگید تا خداوند آن‌ها را به دستِ شما مجازات کند و خوار و رسوایشان سازد، و شما را بر آنان پیروز گرداند، و سینه‌های [پر از درد و خشمِ] مردمِ باایمان را شفا و آرامش بخشد. (۱۴)

اندکی شرح

قرآن تأکید می‌کند وقتی سردمداران کفر با وقاحت تعهداتشان را زیر پا می‌گذارند و ذاتاً ارزشی برای امضای خود قائل نیستند (لَا أَيْمَانَ لَهُمْ)، دیگر جای انفعال و مماشات نیست. خداوند در آیه سیزدهم، ریشه انفعال را «ترس از قدرتِ پوشالیِ دشمن» می‌داند و تأکید می‌کند که مؤمنانِ واقعی به جای ترس از هیاهوی دشمن، تنها باید از خداوند حساب ببرند. در نهایت، راهکارِ قطعی را «ایستادگی و اقدامِ متقابل» معرفی می‌کند؛ چرا که اراده خداوند بر این قرار گرفته که هیمنه و گستاخیِ این پیمان‌شکنان را نه با معجزه‌ای از آسمان، بلکه «به دستِ خودِ مؤمنان» (بِأَيْدِيكُمْ) در هم بشکند و این‌گونه، درد و خشمِ انباشته‌شده در سینه آنان را التیام بخشد.

خداوند متعال

وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ ۖ إِن تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ ۖ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ ۗ وَ كَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ‎﴿١٠٤﴾

ترجمه

و در تعقیبِ دشمن سستی نورزید؛ اگر شما [در رویارویی با دشمن] درد و رنج می‌کشید، آنان نیز همانند شما درد و رنج می‌کشند؛ با این تفاوت که شما از خداوند امیدی [چون یاری و پاداش] دارید که آنان ندارند؛ و خداوند همواره دانا و حکیم است.

اندکی شرح

قرآن کاملاً واقع‌بینانه می‌پذیرد که در مسیرِ مبارزه، مؤمنان نیز دچار آسیب و خستگی می‌شوند؛ اما برای جلوگیری از ناامیدی، یادآوری می‌کند که دشمن هم دقیقاً همین درد و رنج‌ها را تحمل می‌کند. نقطه برتری و تفاوتِ اصلی در «امید» است؛ مؤمنان به لطف و حمایتِ خداوندی دل‌گرم‌اند که دشمنان از آن محروم‌اند. همین پشتوانه معنوی است که باید موتور محرکِ انسان برای ایستادگی باشد و مانع از سستی و عقب‌نشینی شود.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُم مِّنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً ۚ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ‎﴿١٢٣﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! با کافرانی که هم‌جوارِ شما هستند [و شما را تهدید می‌کنند] پیکار کنید؛ و آنان باید در شما صلابت و قاطعیت احساس کنند؛ و بدانید که خدا همراهِ تقواپیشگان است.

اندکی شرح

این آیه یک منطقِ دقیقِ دفاعی و استراتژیک را بیان می‌کند. نخست تأکید دارد که برای دفع خطر، باید اولویت‌بندی داشت و ابتدا با تهدیدهای نزدیک‌تر مقابله کرد. سپس می‌فرماید دشمن باید در شما «اقتدار و سرسختی» ببیند تا جرأتِ تعرض نداشته باشد (یک عامل بازدارنده). اما اوج زیبایی آیه در پایانِ آن است؛ آنجا که یادآوری می‌کند «خدا با تقواپیشگان است». یعنی این قاطعیت و سرسختی در میدان نبرد، هرگز نباید بهانه‌ای شود تا مؤمنان از مرزهای اخلاق و انسانیت عبور کنند؛ بلکه حتی در سخت‌ترین شرایطِ جنگی نیز باید پایبند به تقوا و اصولِ جوانمردی باشند.

خداوند متعال

أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ‎﴿٣٩﴾

ترجمه

به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، اجازه [دفاع و نبرد] داده شد؛ چرا که مورد ستم قرار گرفته‌اند. و بی‌شک خداوند بر یاریِ آنان کاملاً تواناست.

اندکی شرح

این آیه، منطقِ روشنِ قرآن درباره «حق دفاع مشروع» را بیان می‌کند. پیام آیه این است که در برابر متجاوز نباید منفعل بود و ظلم را پذیرفت؛ بلکه وقتی جنگی بر مظلومان تحمیل می‌شود، آن‌ها حق دارند برای رفع ستم بایستند و مبارزه کنند. در پایان نیز با وعده قطعیِ یاری خداوند، به ستم‌دیدگان امید و اطمینان می‌دهد که در این مسیر تنها نیستند و قدرت بی‌نهایتِ خدا پشتیبان آن‌هاست.

امام صادق علیه السلام

مَنْ ظَلَمَ مَظْلِمَةً أُخِذَ بِهَا فِي نَفْسِهِ، أَوْ فِي مَالِهِ، أَوْ فِي وُلْدِهِ.

ترجمه

هر کس ستمی [در حق دیگران] روا دارد، سرانجام تاوان آن را یا در خودش، یا در مالش، و یا در فرزندانش پس خواهد داد.

اندکی شرح

پیام روشن روایت این است که هیچ ستمی بی‌پاسخ نمی‌ماند و دود آن دیر یا زود به چشم خود ستمکار می‌رود. این تاوان، دقیقاً در مهم‌ترین دارایی‌های انسان در این دنیا خود را نشان می‌دهد؛ چه در «وجودِ خود شخص» {مانند سلب آرامش روان، بیماری‌های سخت، از دست رفتن آبرو یا جان}، چه در «اموال»، و چه در «فرزندانش»، تا هشداری جدی برای پرهیز از پایمال کردن حق دیگران باشد.

امام علی علیه السلام

الْمَرْأَةُ شَرٌّ كُلُّهَا، وَشَرُّ مَا فِيهَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْهَا.

ترجمه

زن سراسر [مایه زحمت و] دردسر است؛ و سخت‌ترین بخشِ این دردسر آن است که چاره‌ای جز بودنِ با او نیست [و زندگیِ مرد بدون او ممکن نیست].

اندکی شرح

اگر کلمه «شر» را در اینجا «موجودی ذاتاً بد و پلید» معنا کنیم، این کلام با نگاه قرآن که زن را مایه آرامش و «خیر» می‌داند، کاملاً در تضاد خواهد بود. اما در ادبیات عرب، «شر» همیشه به معنای پلیدی نیست؛ بلکه به معنای «دردسر، سختی و بارِ مسئولیت» نیز به کار می‌رود؛ همان‌طور که قرآن می‌فرماید: «إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً» (وقتی انسان دچار سختی و دردسر می‌شود، بی‌تابی می‌کند). این کلامِ امام، با بیانی لطیف و آمیخته به نوعی طنزِ حکیمانه، شبیه به همان ضرب‌المثل معروف فارسی است که می‌گوید: «زن بلاست، اما هیچ خانه‌ای بی‌بلا مباد!». در واقع، امام (علیه‌السلام) به واقعیتِ سختی‌ها و مسئولیت‌های سنگینِ زندگی با همسر {مانند لزومِ درکِ ظرافت‌های عاطفیِ زن و بارِ سنگینِ تأمین معاش} اشاره می‌کنند، اما بلافاصله تأکید می‌کنند که این «دردسر»، یک ضرورتِ گریزناپذیر است و چرخِ زندگیِ مرد بدون حضور زن هرگز نمی‌چرخد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّ خَيْرَ نِسَائِكُمُ: الْوَلُودُ، الْوَدُودُ، الْعَفِيفَةُ، الْعَزِيزَةُ فِي أَهْلِهَا، الذَّلِيلَةُ مَعَ بَعْلِهَا، الْمُتَبَرِّجَةُ مَعَ زَوْجِهَا، الْحَصَانُ عَلَى غَيْرِهِ، الَّتِي تَسْمَعُ قَوْلَهُ وَتُطِيعُ أَمْرَهُ، وَإِذَا خَلَا بِهَا بَذَلَتْ لَهُ مَا يُرِيدُ مِنْهَا، وَلَمْ تَبَذَّلْ كَتَبَذُّلِ الرَّجُلِ.

ترجمه

بی‌شک بهترینِ زنانِ شما زنی است که فرزندآور، بسیار مهربان و پاکدامن باشد؛ در میان خانواده و اقوامش محترم و باوقار باشد، اما در برابر شوهرش نرم‌خو و متواضع باشد؛ تنها برای همسرش خودآرایی کند و خود را از [نگاه] دیگران کاملاً بپوشاند؛ حرف شوهرش را گوش دهد و با او همراه باشد؛ و هرگاه با همسرش خلوت کرد، نیاز او را برآورده کند، اما [در عین حال] لطافت زنانه‌اش را حفظ کند و مانند مردان رفتارِ بی‌پروا نداشته باشد.

اندکی شرح

شاید با خواندن واژه‌هایی مانند «اطاعت» یا «نرم‌خویی در برابر همسر»، این تصور پیش بیاید که اسلام نگاهی مردسالارانه دارد؛ اما برای فهم دقیق این کلام، باید به «نظام خانواده» در اسلام نگاه کرد. اسلام بارِ بسیار سنگینِ تأمین تمام هزینه‌های زندگی، ایجاد امنیت و رویارویی با فشارهای بیرون از خانه را منحصراً بر دوش مرد گذاشته است {حتی اگر زن ثروتمند باشد}. در مقابلِ این تکالیفِ سخت، از زن خواسته شده تا با هنرِ زنانگی، محبت، آراستگی و همراهیِ خود، کانون خانواده را گرم نگه دارد. در واقع، این فرمان‌پذیری و نرم‌خویی به معنای حقارت یا سلب اختیارِ زن نیست؛ بلکه یک چرخه دوطرفه است: مرد با تمام توان سپرِ بلای خانواده می‌شود و زن با ایجاد آرامش روانی، به او انرژی و انگیزه می‌دهد تا این بار سنگین را به دوش بکشد.

امام علی علیه السلام

السَّخَاءُ مَا كَانَ ابْتِدَاءً، فَأَمَّا مَا كَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَيَاءٌ وَتَذَمُّمٌ.

ترجمه

سخاوت [واقعی] آن است که آغازگرانه (بدون درخواست) باشد؛ اما آنچه پس از درخواست داده شود، از روی شرم و برای گریز از سرزنش است.

اندکی شرح

بخشندگیِ حقیقی آن است که انسان پیش از آنکه نیازمند مجبور به بیان نیاز خود شود و آبرویش به خطر بیفتد، به او یاری رساند. کمکی که پس از تقاضا صورت می‌گیرد، غالباً نه از روی کرمِ خالص، بلکه به دلیل فشار روانی، رودربایستی و ترس از بخیل شمرده شدن است.

امام علی علیه السلام

كُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً.

ترجمه

همواره دشمنِ ظالم و یاورِ مظلوم باشيد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا ۚ وَ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا ‎﴿٩﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نعمت خدا را بر خود به یاد آورید؛ آن‌گاه که لشکریانی [عظیم] به سوی شما هجوم آوردند، پس ما تندبادی [کوبنده] و سپاهیانی که آن‌ها را نمی‌دیدید بر سرشان فرستادیم [و نقشه‌هایشان را در هم شکستیم]. و خداوند همواره به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

اندکی شرح

این آیه یادآوریِ یکی از سنت‌های قطعیِ خداوند در تقابلِ جبهه حق و باطل است. قرآن به مؤمنان گوشزد می‌کند که در اوج بحران‌ها و زمانی که دشمنان با تمام قوا و تجهیزات به میدان می‌آیند، تنها به محاسباتِ مادی و ظاهری تکیه نکنند. خداوند لشکریانِ پنهانی دارد {از نیروهای طبیعت گرفته تا امدادهای غیبی} که در حساس‌ترین لحظات، معادلاتِ دشمن را به هم می‌ریزند و تهدیدها را خنثی می‌کنند. (واقعه‌ی طوفان شن در طبس را که به خاطر دارید؟)

اما نکته‌ی بسیار ظریف و هشداردهنده در پایان آیه نهفته است: «خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست». این یعنی امدادهای غیبی بی‌قیدوشرط نیستند. خداوند نظاره‌گرِ رفتارِ ماست که آیا در برابر تهدیدها و جنگ‌های روانیِ دشمن ایستادگی می‌کنیم، یا دچار ترس، تفرقه و انفعال می‌شویم. اگر مؤمنان در میدانِ عمل وظیفه‌ی خود را انجام دهند و جا نزنند، پشتیبانیِ لشکریانِ نامرئیِ خدا قطعی خواهد بود.

خداوند متعال

شَرُّ النَّاسِ مَنْ يَخْشَى النَّاسَ فِي رَبِّهِ، وَ لَا يَخْشَى رَبَّهُ فِي النَّاسِ.

ترجمه

بدترینِ مردم کسی است که در راه [اطاعت از] پروردگارش از مردم بترسد، و در برخورد با مردم [و رعایت حقوقشان] از خدا نترسد.

اندکی شرح

یکی از بدترین حالات برای یک انسان این است که ترس و جسارتش در بدترین جای ممکن خرج شود؛ یعنی آنجا که پای دستور خدا و وظیفه دینی در میان است، به خاطر ترس از حرف، قضاوت یا واکنش مردم کوتاه بیاید، و از سوی دیگر آنجا که پای حق‌وحقوق مردم در میان است، هیچ ترسی از خدا نداشته باشد و به راحتی به دیگران ظلم کند.

امام سجاد علیه السلام

اللَّهُمَّ إِنيِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ ... أَوْ أَنْ نَعْضُدَ ظَالِماً، أَوْ نَخْذُلَ مَلْهُوفاً.

ترجمه

خدایا! به تو پناه می آورم از این که ستمگری را یاری کنم، یا مظلومی که یاری می‌طلبد را بی‌یاور گذارم.