آیات و روایات درباره توکل و اعتماد به خدا

خداوند متعال

وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ ۖ إِن تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ ۖ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ ۗ وَ كَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ‎﴿١٠٤﴾

ترجمه

و در تعقیبِ دشمن سستی نورزید؛ اگر شما [در رویارویی با دشمن] درد و رنج می‌کشید، آنان نیز همانند شما درد و رنج می‌کشند؛ با این تفاوت که شما از خداوند امیدی [چون یاری و پاداش] دارید که آنان ندارند؛ و خداوند همواره دانا و حکیم است.

اندکی شرح

قرآن کاملاً واقع‌بینانه می‌پذیرد که در مسیرِ مبارزه، مؤمنان نیز دچار آسیب و خستگی می‌شوند؛ اما برای جلوگیری از ناامیدی، یادآوری می‌کند که دشمن هم دقیقاً همین درد و رنج‌ها را تحمل می‌کند. نقطه برتری و تفاوتِ اصلی در «امید» است؛ مؤمنان به لطف و حمایتِ خداوندی دل‌گرم‌اند که دشمنان از آن محروم‌اند. همین پشتوانه معنوی است که باید موتور محرکِ انسان برای ایستادگی باشد و مانع از سستی و عقب‌نشینی شود.

امام سجاد علیه السلام

 ذُكِرَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) غَلَاءُ السِّعْرِ، فَقَالَ: «وَمَا عَلَيَّ مِنْ غَلَائِهِ! إِنْ غَلَا فَهُوَ عَلَيْهِ، وَإِنْ رَخُصَ فَهُوَ عَلَيْهِ»

ترجمه

در حضور امام سجاد (علیه‌السلام) از گرانیِ قیمت‌ها سخن به میان آمد. ایشان فرمودند: «بار این گرانی بر دوش من نیست! اگر گران شود، [تأمین روزیِ من] بر عهده خداست، و اگر ارزان هم شود، باز بر عهده اوست.

خداوند متعال

... فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَ جُنُودِهِ ۚ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللهِ ۗ وَ اللهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ‎﴿٢٤٩﴾

ترجمه

... زمانی که او و کسانی که با او ایمان آورده بودند از نهر گذشتند، [گروهی از آنان] گفتند: ما را امروز قدرت مقابله با جالوت و سپاهیانش نیست. ولی کسانی که یقین داشتند که دیدارکننده خدایند، گفتند: چه بسا گروه اندکی که به توفیق خدا بر گروه بسیاری پیروز شدند، و خدا با شکیبایان است. (۲۴۹)

امام علی علیه السلام

لَا يَرْجُوَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ.

ترجمه

هیچ کس از شما جز به پروردگار خود امیدوار نباشد، و جز از گناه خود نترسد.

امام علی علیه السلام

مَنْ تَرَكَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ شَيْئاً، عَوَّضَهُ اللَّهُ خَيْراً مِمَّا تَرَكَ.

ترجمه

هر کس به خاطر خداوند سبحان از چیزی [که به آن تمایل دارد] چشم‌پوشی کند، خداوند بهتر از آنچه را که رها کرده، به او عطا خواهد کرد.

اندکی شرح

وقتی انسان به خاطر رضای خدا روی خواسته‌های دلش پا می‌گذارد و از یک منفعت، لذت یا گناه می‌گذرد، در ظاهر چیزی را از دست داده است؛ اما خداوند تضمین کرده که جای خالیِ آن را با چیزی بسیار ارزشمندتر و بهتر پر خواهد کرد. در واقع، معامله با خدا هیچ‌گاه باخت ندارد.

خداوند متعال

... وَ مَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ... ﴿۳﴾

ترجمه

و کسی که بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است.

امام صادق علیه السلام

أَرْوَحُ الرَّوْحِ الْيَأْسُ مِنَ النَّاسِ.

ترجمه

بهترین راحتی و آسودگی، بی‌توقعی از مردم است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ طَلَبَ مَرْضَاةَ النَّاسِ بِمَا يُسْخِطُ اللهَ، كَانَ حَامِدُهُ مِنَ النَّاسِ ذَامّاً؛ وَ مَنْ آثَرَ طَاعَةَ اللهِ بِغَضَبِ النَّاسِ، كَفَاهُ اللهُ عَدَاوَةَ كُلِّ عَدُوٍّ، وَ حَسَدَ كُلِّ حَاسِدٍ، وَ بَغْيَ كُلِّ بَاغٍ، وَ كَانَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ نَاصِراً وَ ظَهِيراً.

ترجمه

هر كه خشنودى و ستايش مردم را با چيزى طلبد كه خدا را ناخشنود می‌كند، همان ستايندگان او، نكوهشگر او خواهند شد و هر كه طاعت خدا را بر خشم مردم ترجيح دهد، خداوند او را از دشمنىِ هر دشمنى و حسادتِ هر حسودى و تجاوزِ هر تجاوزگرى نگه دارد و خداوند عزّ و جلّ ياور و پشتيبان او باشد.

امام علی علیه السلام

الْبُخْلُ بِالْمَوْجُودِ سُوءُ الظَّنِّ بِالْمَعْبُودِ.

ترجمه

بخل ورزيدن در آنچه دارى، بدگمانى به معبود است.

امام حسن مجتبی علیه السلام

مَن عَبَدَ اللهَ عَبَّدَ اللهُ لَهُ كُلَّ شَيءٍ.

ترجمه

هر كه خدا را بندگى كند خداوند همه چیز را بنده او گرداند.

خداوند متعال

إِن يَنصُرْكُمُ اللهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ ۖ وَ إِن يَخْذُلْكُمْ فَمَن ذَا الَّذِي يَنصُرُكُم مِّن بَعْدِهِ ۗ وَ عَلَى اللهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ﴿۱۶۰﴾

ترجمه

اگر خدا شما را یاری کند، هیچ کس بر شما چیره و غالب نخواهد شد، و اگر شما را واگذارد، چه کسی بعد از او شما را یاری خواهد داد؟ و مؤمنان باید فقط بر خدا توکل کنند.