آیات و احادیث «اخلاق اسلامی»

امام صادق علیه السلام

عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللهِ (علیه‌السلام): «إِيَّاكَ وَ الرِّئَاسَةَ، وَ إِيَّاكَ أَنْ تَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ». قَالَ: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَمَّا الرِّئَاسَةُ فَقَدْ عَرَفْتُهَا، وَ أَمَّا أَنْ أَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ، فَمَا ثُلُثَا مَا فِي يَدِي إِلَّا مِمَّا وَطِئْتُ أَعْقَابَ الرِّجَالِ! فَقَالَ لِي: «لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ؛ إِيَّاكَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلًا دُونَ الْحُجَّةِ فَتُصَدِّقَهُ فِي كُلِّ مَا قَالَ».

ترجمه

ابوحمزه ثمالی می‌گوید: امام صادق (علیه‌السلام) به من فرمودند: «از ریاست‌طلبی بپرهیز، و مبادا پا جای پای اشخاص بگذاری [و چشم‌بسته دنباله‌رو آنان شوی].» می‌گوید عرض کردم: فدایت شوم! ریاست‌طلبی را فهمیدم [که چیست و چرا بد است]؛ اما درباره پا جای پای اشخاص گذاشتن، دو سوم آنچه [از دانش و حدیث] در دست من است، نتیجه همین دنباله‌روی از مردان [و شاگردی نزد بزرگان] است! امام به من فرمودند: «منظورم آن چیزی نیست که تو گمان کردی؛ بلکه منظورم این است که مبادا شخصی غیر از «حجت خدا» را [به عنوان پیشوای مطلق] عَلَم کنی و هرچه می‌گوید را بی‌چون‌وچرا بپذیری.»

اندکی شرح

این روایت به دو آفت در مسیر دین‌داری اشاره می‌کند: اول «ریاست‌طلبی» و دوم «شخص‌پرستی» (دنباله‌روی کورکورانه). وقتی ابوحمزه گمان می‌کند منظور امام، نهی از شاگردی و یادگیری از اساتید است، امام (علیه‌السلام) مرز ظریف میان «یادگیری» و «تقلید کورکورانه» را روشن می‌کنند. پیام اصلی این است که هیچ انسان غیرمعصومی نباید به بُت و معیار مطلق حق تبدیل شود. تایید بی‌چون‌وچرای تمام حرف‌ها و کارهای یک شخص، تنها مختص به «حجت خدا» (معصوم) است و اگر کسی غیر از او را در چنین جایگاهی قرار دهیم، دچار انحراف شده‌ایم.

امام صادق علیه السلام

مَلْعُونٌ مَنْ تَرَأَّسَ، مَلْعُونٌ مَنْ هَمَّ بِهَا، مَلْعُونٌ مَنْ حَدَّثَ بِهَا نَفْسَهُ.

ترجمه

ملعون [و از رحمت خدا دور] است کسی که ریاست‌طلبی کند؛ ملعون است کسی که برای رسیدن به آن نقشه بکشد؛ و ملعون است کسی که حتی در خلوتِ دلش، سودای قدرت را بپروراند.

اندکی شرح

این روایت، هشداری درباره خطر شیفتگی به قدرت و «ریاست‌طلبی» است. امام (علیه‌السلام) در این کلام نشان می‌دهند که قدرت‌طلبی چنان آفت ویرانگری برای روح انسان است که نه تنها تلاش عملی برای رسیدن به آن، بلکه حتی برنامه‌ریزی ذهنی (هَمَّ بِهَا) و یا صرفاً پرورش دادن رویای آن در خلوت دل (حَدَّثَ بِهَا نَفْسَهُ) نیز، انسان را از رحمت خداوند دور می‌کند. در واقع، پیام حدیث این است که ریشه بسیاری از تباهی‌ها و ظلم‌ها، همان میل پنهان به برتری‌جویی بر دیگران است؛ میلی که پیش از آنکه در عمل خود را نشان دهد، ابتدا قلب و ذهن انسان را آلوده می‌کند.

امام صادق علیه السلام

النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِيسَ مَسْمُومٌ، مَنْ تَرَكَهَا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا لِغَيْرِهِ، أَعْقَبَهُ اللهُ إِيمَاناً يَجِدُ طَعْمَهُ.

ترجمه

نگاه [حرام]، تیری زهرآلود از تیرهای شیطان است؛ هر کس خالصانه و تنها به خاطر خداوند عزوجل از آن چشم بپوشد، خداوند در عوض، ایمانی به او عطا می‌کند که طعم آن را با تمام وجود می‌چشد.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این کلام، نگاه حرام را به «تیری زهرآلود» تشبیه کرده‌اند. ویژگی زهر این است که آسیبش به لحظه اصابت ختم نمی‌شود، بلکه در تمام جان و روان انسان نفوذ می‌کند؛ نگاه حرام نیز دقیقاً همین‌گونه است و با ایجاد درگیری‌های ذهنی و خیال‌پردازی‌های پس از آن، فکر و قلب انسان را مسموم و ناآرام می‌کند. اما اگر کسی در همان لحظه‌ی وسوسه، فقط به خاطر خدا چشم بپوشد، خداوند بلافاصله یک پاداش نقد به او می‌دهد: «چشیدن طعم ایمان». در واقع، وقتی انسان چشم سر را به روی یک لذت زهرآلود می‌بندد، خداوند چشم دل او را باز می‌کند و نور یقین، آرامش عمیق و لذت انس با پروردگار را چنان در قلبش جاری می‌سازد که شیرینی این ارتباط، جایگزین آن هوس زودگذر می‌شود.

امام صادق علیه السلام

إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مُعْسِراً فَيَعْمَلُ بِقَدْرِ مَا يَقُوتُ بِهِ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ، وَ لَا يَطْلُبُ حَرَاماً، فَهُوَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ.

ترجمه

هرگاه شخصی در تنگنای مالی باشد و [با وجود تلاشش، از راه حلال تنها] به اندازه‌ای که بتواند نیازهای اولیه خود و خانواده‌اش را تأمین کند درآمد کسب کند، و [برای رفاه بیشتر] به سراغ کسب حرام نرود، او مانند مجاهد در راه خداست.

اندکی شرح

این روایت به زیبایی ارزش «پایبندی به حلال در شرایط بحرانی» را نشان می‌دهد. دین اسلام همواره به تلاش برای توسعه و رفاه خانواده تشویق کرده است؛ اما گاهی شرایط اقتصادی چنان گره می‌خورد که انسان از راه‌های مشروع، جز درآمدی اندک و بخورونمیر به دست نمی‌آورد. در چنین بزنگاهی، وسوسه برای جبران کمبودها از راه‌های نادرست {مثل رشوه، کم‌فروشی یا حق‌الناس} به اوج می‌رسد. اگر کسی در این فشار خردکننده، به همان درآمد اندک اما پاک راضی شود و خط قرمزهای الهی را زیر پا نگذارد، دست به کار بسیار بزرگی زده است. امام (علیه‌السلام) این مقاومت درونی را هم‌تراز با «جهاد در میدان نبرد» می‌دانند؛ چرا که ایستادگی در برابر وسوسه‌های مالی در روزهای نداری، نیازمند صبر، استقامت و خویشتن‌داری عظیمی است که دست‌کمی از رویارویی با دشمن ظاهری ندارد.

امام صادق علیه السلام

مَنْ كَسِلَ عَنْ طَهُورِهِ وَ صَلَاتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ آخِرَتِهِ، وَ مَنْ كَسِلَ عَمَّا يُصْلِحُ بِهِ أَمْرَ مَعِيشَتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ دُنْيَاهُ.

ترجمه

هر کس در طهارت و نماز خود تنبلی کند، در او خیری برای آخرتش نیست؛ و هر کس در تأمین معاش و سر و سامان دادن به زندگی‌اش سستی ورزد، در او خیری برای دنیایش نخواهد بود.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این کلام، به آفت بزرگ «تنبلی» اشاره می‌کنند و هشدار می‌دهند که قانون «نتیجه گرفتن در گرو تلاش است» استثنا برنمی‌دارد. از یک سو، تلنگر می‌زنند که اگر در کسب‌وکار و تأمین معاش سستی کنیم، باید منتظر سختی، تنگدستی و از دست رفتن دنیایمان باشیم؛ و از سوی دیگر یادآوری می‌کنند که امور معنوی نیز دقیقاً همین‌گونه‌اند و کسی که در انجام عبادات و وظایف بندگی‌اش {مانند نماز و طهارت} سستی به خرج دهد، آخرتش را تباه کرده است. پیام روشن حدیث این است که انسان تنبل و بی‌مسئولیت، بازنده هر دو میدان است؛ نه خیری در دنیایش می‌بیند و نه توشه‌ای برای آخرتش خواهد داشت.

امام صادق علیه السلام

أَبَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا أَنْ يَجْعَلَ أَرْزَاقَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُونَ.

ترجمه

خداوند عزوجل جز این نخواسته است که روزی مؤمنان را از جایی برساند که هیچ گمانش را نمی‌برند [و روی آن حسابی باز نکرده‌اند].

اندکی شرح

وقتی انسان بداند روزی‌اش دقیقاً از کجا و چگونه می‌رسد، ناخودآگاه تمام امید و تکیه‌اش به همان اسباب مادی {مثل شغل، رئیس یا سرمایه‌اش} گره می‌خورد. اما این حدیث پرده از یک سنت زیبای الهی برمی‌دارد: خداوند عمداً روزی مؤمن را از مسیرهایی می‌رساند که اصلاً در محاسبات ذهنی او نمی‌گنجید. دلیل این کار آن است که مؤمن به اسباب ظاهری دل نبندد، نگاهش به دست این و آن نباشد و بداند که کارگردان اصلی عالم کس دیگری است. در واقع، این غافلگیری شیرین، تمرینی است برای تقویت توکل؛ تا انسان یاد بگیرد حتی در بن‌بست‌های ظاهری نیز ناامید نشود و بداند که خداوند راه‌هایی برای گره‌گشایی دارد که در چرتکه‌اندازی‌های ما نمی‌گنجد.

امام علی علیه السلام

أَهْلَكَ النَّاسَ اثْنَانِ: خَوْفُ الْفَقْرِ، وَ طَلَبُ الْفَخْرِ.

ترجمه

دو چیز مردم را به هلاکت کشانده است: ترس از فقر، و برتری‌جویی [و فخرفروشی].

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این کلام بسیار کوتاه، ریشه بسیاری از سقوط‌های اخلاقی و ناهنجاری‌های اجتماعی را در دو حس درونی خلاصه کرده‌اند. اول «ترس از فقر»؛ ترسی موهوم که ریشه در سوءظن به رزاقیت خدا دارد و انسان را به حرص، بخل، پایمال کردن حق دیگران و حتی کسب مال حرام {مثل رشوه و کم‌فروشی} می‌کشاند. دوم «برتری‌جویی»؛ تمایلی بیمارگونه که انسان را به سمت تجمل‌گرایی، چشم‌وهم‌چشمی و تحقیر دیگران سوق می‌دهد. در واقع، اولی انسان را از «توکل به خدا» دور می‌کند و دومی او را اسیر «نگاه و تأیید مردم» می‌سازد؛ و ترکیب این دو، برای نابودی آرامش روان، اخلاق و ایمان یک انسان کاملاً کافی است.

امام علی علیه السلام

لَا يَتْرُكُ النَّاسُ شَيْئاً مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ لِاسْتِصْلَاحِ دُنْيَاهُمْ، إِلَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُوَ أَضَرُّ مِنْهُ.

ترجمه

مردم برای سر و سامان دادن به دنیای خود، چیزی از دینشان را کنار نمی‌گذارند، مگر آنکه خداوند [درِ] گرفتاریِ زیان‌بارتری را به روی آنان می‌گشاید.

اندکی شرح

گاهی انسان فکر می‌کند اگر کمی از خط قرمزهای دینی عبور کند {مثلاً دروغی بگوید، حقی را ناحق کند، یا واجبی را نادیده بگیرد}، کار دنیایش بهتر راه می‌افتد و به سود و رفاه بیشتری می‌رسد. اما امام علی (علیه‌السلام) این معادله را کاملاً باطل می‌دانند و هشدار می‌دهند که فدا کردن دین برای آبادانی دنیا، نه‌تنها سودی ندارد، بلکه دقیقاً نتیجه عکس می‌دهد. در واقع، سنت خداوند بر این است که اگر کسی برای رسیدن به منافع مادی، دینش را زیر پا بگذارد، گره‌ها و آسیب‌هایی در زندگی‌اش باز می‌شود که ضرر و زیان آن‌ها، به مراتب از آن سود زودگذر و خیالی بیشتر خواهد بود.

امام علی علیه السلام

مَنْ نَظَرَ فِي عُيُوبِ النَّاسِ فَأَنْكَرَهَا، ثُمَّ رَضِيَهَا لِنَفْسِهِ، فَذَلِكَ الْأَحْمَقُ بِعَيْنِهِ.

ترجمه

کسی که عیب‌های مردم را می‌بیند و از آن‌ها ایراد می‌گیرد، اما همان عیب‌ها را برای خودش می‌پسندد [و روا می‌داند]، احمق واقعی است.

اندکی شرح

خیلی اوقات ما رفتارهای اشتباه دیگران را به سرعت می‌بینیم و از آن‌ها انتقاد می‌کنیم؛ اما وقتی نوبت به خودمان می‌رسد، همان رفتارهای زشت را توجیه می‌کنیم و با آن‌ها مشکلی نداریم. پیام روشن این حدیث این است که داشتن استانداردهای دوگانه (یعنی سخت‌گیری بر دیگران و آسان‌گیری بر خود در برابر یک خطای مشابه)، نشانه بی‌خردی است. انسان عاقل اگر رفتاری را زشت و ناپسند می‌داند، پیش از هر کس باید آن را برای خودش ممنوع کند؛ در غیر این صورت، دچار خودفریبی و حماقت شده است.

امام علی علیه السلام

اتَّقُوا مَعَاصِيَ اللهِ فِي الْخَلَوَاتِ، فَإِنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الْحَاكِمُ.

ترجمه

از نافرمانی خدا در خلوت‌ها بپرهیزید؛ چرا که همان کسی که شاهد [اعمال شما] است، خودش قاضی و داور است.

اندکی شرح

در دادگاه‌های دنیوی، چون قاضی خودش صحنه جرم را ندیده، برای صدور حکم به شاهد نیاز دارد؛ و حتی اگر شاهدی هم پیدا شود، متهم می‌تواند شهادت او را انکار کند یا با بهانه‌تراشی قاضی را فریب دهد. اما امام علی (علیه‌السلام) در این حکمت کوتاه، به یک تفاوت تکان‌دهنده در دادگاه الهی اشاره می‌کنند: در پیشگاه خداوند، «شاهد» و «قاضی» یک نفر است. همان خدایی که در تاریک‌ترین خلوت‌ها بیننده‌ی رفتار ماست، در روز حسابرسی خودش قاضی پرونده است. و در دادگاهی که قاضی‌اش همان شاهد ماجرا باشد، دیگر نه نیازی به ارائه مدرک است، نه راهی برای انکار وجود دارد و نه می‌توان قاضی را فریب داد.

امام سجاد علیه السلام

لَيْسَ لَكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ بِمَا شِئْتَ، لِأَنَّ اللهَ يَقُولُ: ﴿وَ لَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ﴾.

ترجمه

تو حق نداری هر چه می‌خواهی بگویی؛ چرا که خداوند [در قرآن] می‌فرماید: «از آنچه به آن علم [و آگاهی] نداری، پیروی مکن.»

اندکی شرح

این روایت یک قاعده بسیار مهم اخلاقی و اجتماعی را به ما یادآوری می‌کند: انسان مجاز نیست هر حرفی را بدون تحقیق و اطمینان به زبان بیاورد. سخن گفتن بدون علم و آگاهی، صرفاً یک خطای فردی نیست؛ بلکه می‌تواند زمینه‌ساز پخش شایعات بی‌اساس، ریختن آبروی افراد، ایجاد تنش و اختلاف در جامعه و گمراهی دیگران شود. امام سجاد (علیه‌السلام) با استناد به آیه قرآن، هشدار می‌دهند که اظهار نظر درباره موضوعاتی که به آن‌ها اشراف نداریم، در واقع نوعی پیروی کورکورانه از جهل است. پیام روشن این کلام آن است که زبان انسان باید تابع عقل و آگاهی او باشد؛ بنابراین، پیش از بیان هر سخن، قضاوت یا نقل هر خبری، باید از صحت و دقت آن کاملاً مطمئن باشیم تا با حرف‌های نسنجیده، به خود و جامعه آسیب نزنیم.

امام صادق علیه السلام

مَنْ سَمِعَ شَيْئاً مِنَ الثَّوَابِ عَلَى شَيْءٍ فَصَنَعَهُ، كَانَ لَهُ؛ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى مَا بَلَغَهُ.

ترجمه

هر کس بشنود که [از جانب خداوند] پاداشی برای انجام کاری وعده داده شده است و آن کار را [به امید دریافت آن ثواب] انجام دهد، آن پاداش نصیبش خواهد شد؛ حتی اگر واقعیت امر، آن‌گونه که به او خبر رسیده است، نباشد.

اندکی شرح

این روایت به یکی از زیباترین جلوه‌های فضل و کرم خداوند اشاره دارد. پیام حدیث این است که اگر به شما خبری رسید که فلان کارِ خوب {مثلاً خواندن یک دعای خاص} فلان پاداشِ الهی را دارد، و شما به شوق رسیدن به آن ثواب، آن کار را انجام دادید، خداوند کریم دقیقاً همان پاداش را به شما می‌بخشد؛ حتی اگر بعدها مشخص شود که واقعیتِ ماجرا چیز دیگری بوده و اصلاً چنین وعده‌ای از سوی معصوم صادر نشده است. در حقیقت، پروردگار در اینجا به «روح بندگی و نیت پاک انسان» پاداش می‌دهد و با بزرگواری خود، کاستی آن خبر را جبران می‌کند.

البته یک نکته ظریف و مهم در اینجا وجود دارد؛ این مهربانی خداوند نباید مجوزی برای پذیرش خرافات یا نسبت دادن حرف‌های بی‌اساس به دین شود. تشخیص اینکه چه کاری از دیدگاه اسلام واقعاً شایسته و مستحب است، یک کار تخصصی و بر عهده فقهاست. با این حال، زیبایی این قانون الهی اینجاست که اگر عالِم دین پس از بررسی‌های دقیق به این نتیجه رسید که عملی مستحب است و مردم نیز به پیروی از او آن را انجام دادند، خداوند به پاس همین روح تسلیم و بندگی، ثواب را به آن‌ها عطا می‌کند؛ حتی اگر در واقعیت امر، آن‌گونه که فقیه نتیجه گرفته است، نباشد.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً فَعَمِلَ عَمَلاً قَلِيلاً، جَزَاهُ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ، وَ لَمْ يَتَعَاظَمْهُ أَنْ يَجْزِيَ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ لَهُ.

ترجمه

خداوند عزوجل هرگاه بنده‌ای را دوست بدارد و آن بنده کار [نیک] اندکی انجام دهد، در برابر همان کار کم، پاداش فراوانی به او می‌بخشد؛ و هرگز بر خداوند سنگین نیست که در ازای کاری اندک، پاداشی چنین بزرگ عطا کند.

اندکی شرح

در پیشگاه الهی، «حجم و کمیت» اعمال اهمیتی ندارد، بلکه عیار سنجش، «کیفیت، خلوص و نیت» انجام‌دهنده است. اینکه در حدیث می‌خوانیم خداوند بنده‌ای را «دوست می‌دارد»، در واقع نتیجه‌ی همان صدق نیت و صفای باطن آن بنده است. وقتی انسانی با چنین دل پاکی قدمی برمی‌دارد، حتی اگر کارش در ظاهر بسیار کوچک و ناچیز باشد، خداوند به پاس همان خلوص درونی، پاداشی عظیم و فراتر از حد تصور به او می‌بخشد. پیام روشن این کلام آن است که در بازار بندگی، خدا خریدار «دل‌های خالص» است، نه «کارهای پرحجم اما بی‌روح».

امام صادق علیه السلام

كُلُّ بِنَاءٍ لَيْسَ بِكَفَافٍ، فَهُوَ وَبَالٌ عَلَى صَاحِبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ترجمه

هر بنایی که بیش از حدِ نیاز [و ضرورت] باشد، در روز قیامت وبال گردن [و مایه گرفتاری] صاحبش خواهد بود.

اندکی شرح

این روایت به یکی از مصادیق روشن اسراف، یعنی «زیاده‌روی در مسکن» اشاره دارد. اسلام با داشتن خانه و سرپناه مناسب هیچ مخالفتی ندارد؛ چرا که کلمه «کفاف» دقیقاً به معنای تأمین شدن نیاز واقعی انسان و خانواده‌اش است. اما هشدار امام (علیه‌السلام) متوجه زمانی است که انسان خانه‌ای داشته باشد که متراژ و تجملات آن بسیار فراتر از حد نیاز او باشد. پیام صریح حدیث این است که چنین بنایی در روز قیامت به یک بار سنگین و دردسر بزرگ (وبال) برای صاحبش تبدیل خواهد شد؛ چرا که از یک سو، این فضاهای اضافه و تجملاتی معمولاً به ابزاری برای فخرفروشی و برتری‌جویی بر دیگران تبدیل شده و دل نیازمندان را می‌شکنند؛ و از سوی دیگر، سرمایه‌ای که می‌توانست گره از کار انسانی باز کند یا در مسیرهای بهتری صرف شود، صرف فضاها و زرق‌وبرقی شده است که هیچ ضرورت واقعی برای زندگی ندارند.

امام علی علیه السلام

... وَ لَا يَعْتَذِرُ مِمَّا لَا يَعْلَمُ فَيَسْلَمَ، وَ لَا يَعَضُّ فِي الْعِلْمِ بِضِرْسٍ قَاطِعٍ فَيَغْنَمَ.

ترجمه

[عالم‌نمای مغرور،] نه از آنچه نمی‌داند اظهار بی‌اطلاعی می‌کند تا [خود و جامعه را از انحراف] در امان نگه دارد، و نه در علم و دانش تسلط و پایگاه محکمی دارد تا [به حقیقتی دست یابد و] سودی برساند.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این فراز، خطر «عالمان بی‌سواد و مغرور» را برای خودشان و جامعه به تصویر می‌کشند. چنین فردی در یک بن‌بست خطرناک گرفتار است: از یک سو، آن‌قدر تواضع ندارد که بگوید «نمی‌دانم» تا حداقل خودش را از گناه دروغ بستن به دین، و مردم را از گمراهی نجات دهد. از سوی دیگر، دانش عمیق و ریشه‌داری هم ندارد که بتواند گرهی از کار جامعه باز کند و نفعی برساند. در واقع، ترکیب «جهل» و «غرور» باعث شده او نه «شهامت اعتراف به ندانستن» داشته باشد تا امنیت‌آفرین باشد، و نه «دانش واقعی» داشته باشد تا حرفش سودی برساند.