آیات و احادیث «ذکر خدا، یاد خدا»

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

ذَاكِرُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْغَافِلِينَ، كَالْمُقَاتِلِ عَنِ الْفَارِّينَ؛ وَ الْمُقَاتِلُ عَنِ الْفَارِّينَ لَهُ الْجَنَّةُ.

ترجمه

کسی که در میانِ غافلان به یاد خدای عزوجل باشد، همچون رزمنده‌ای است که به جای فراریان، یک‌تنه [در میدان] می‌جنگد؛ و پاداشِ کسی که به جای فراریان بجنگد، بهشت است.

اندکی شرح

یاد خدا در خلوت و محیط‌های معنوی کار چندان سختی نیست؛ اما هنر اصلی این است که وقتی در محیط یا جمعی قرار می‌گیریم که همه خدا را فراموش کرده‌اند و غرق در روزمرگی یا گناه هستند، ما همرنگ جماعت نشویم و یاد خدا را در دلمان زنده نگه داریم. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) این مقاومتِ روحی را به کارِ یک رزمنده شجاع تشبیه می‌کنند. وقتی در میدان نبرد، بقیه کم می‌آورند، می‌ترسند و فرار می‌کنند، آن رزمنده‌ای که یک‌تنه می‌ایستد و مقاومت می‌کند، ارزش کارش هزاران برابر است. کسی هم که در دلِ غفلتِ جامعه بیدار می‌ماند و تسلیمِ جوّ حاکم نمی‌شود، در حالِ مبارزه‌ای سخت با نفسِ خویش است؛ مبارزه‌ای که ارزش و پاداش آن، هم‌ترازِ تنها ایستادن در خط مقدمِ نبرد است.

امام صادق علیه السلام

أَوْحَى اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَىٰ مُوسَىٰ عَلَيْهِ السَّلَامُ‏: يَا مُوسَىٰ، لَا تَفْرَحْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ، وَ لَا تَدَعْ ذِكْرِي عَلَىٰ كُلِّ حَالٍ؛ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِي الذُّنُوبَ، وَ إِنَّ تَرْكَ ذِكْرِي يُقْسِي الْقُلُوبَ.

ترجمه

خداى عزّوجلّ به موسى عليه ‏السلام وحى كرد: اى موسى! برای زيادى ثروت شاد مشو و در هيچ حالى مرا فراموش مكن؛ زيرا با زيادی ثروت گناهان فراموش می‌‏شود و از ياد بردن من قساوت قلب می‌آورد.

امام علی علیه السلام

طُوبَىٰ لِمَنْ شَغَلَ قَلْبَهُ بِالْفِكْرِ وَ لِسَانَهُ بِالذِّكْرِ.

ترجمه

خوشا به حال کسی که قلبش را با فکر و زبانش را با ذکر مشغول می‌کند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ ذَكَرَ اللهَ فِي السُّوقِ مُخْلِصاً عِنْدَ غَفْلَةِ النَّاسِ وَ شُغُلِهِمْ بِمَا فِيهِ كَتَبَ اللهُ لَهُ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ يَغْفِرُ اللهُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ‌ مَغْفِرَةً لَمْ تَخْطُرْ عَلَىٰ قَلْبِ بَشَرٍ.

ترجمه

اگر كسى در بازار، هنگامى كه ديگر مردمان [از ياد خدا] غافلند و سرگرم كار خود هستند، به ياد خدا باشد، خداوند هزار حسنه برايش منظور دارد، و در روز رستاخيز چنان او را بيامرزد كه به ذهن هيچ كس خطور نكرده باشد.

امام جواد علیه السلام

اعْلَمْ أَنَّكَ لَنْ تَخْلُوَ مِنْ عَيْنِ اللهِ، فَانْظُرْ كَيْفَ تَكُونُ.

ترجمه

بدان که از دیده خدا پنهان نیستی، پس بنگر که چگونه‌ای.

امام رضا علیه السلام

لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

عبادت، به بسيارى نماز و روزه نيست؛ بلكه عبادت، انديشيدن در كار خداست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِيَّاكُمْ وَ الْبِطْنَةَ؛ فَإِنَّهَا مَفْسَدَةٌ لِلْبَدَنِ، وَ مَوْرَثَةٌ لِلسَّقَمِ، وَ مَكْسَلَةٌ عَنِ الْعِبَادَةِ.

ترجمه

از پرخوری بپرهیزید؛ چرا که مایه تباهیِ بدن و زمینه‌سازِ بیماری است، و [انسان را] در انجام عبادت سست و بی‌حال می‌کند.

اندکی شرح

این روایت، پرخوری را آفتی دوگانه معرفی می‌کند که هم‌زمان به «جسم» و «روح» انسان ضربه می‌زند. در بُعد جسمانی، پرخوری تعادلِ طبیعیِ بدن را به هم می‌ریزد و بستر را برای انواع بیماری‌ها فراهم می‌کند. اما نکته ظریف‌تر در بُعد روحی است؛ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روی مهم‌ترین فعالیتِ روحیِ مرتبط با سعادتِ انسان، یعنی «عبادت» دست می‌گذارند. علتِ این سستی و رخوت در عبادت روشن است؛ خلوت با خدا و حضور قلب، پیش از هر چیز نیازمندِ «تمرکز ذهنی» و «پویایی فکر» است. وقتی انسان معده خود را بیش از حد پر می‌کند، بدن دچار کرختی و خواب‌آلودگی می‌شود. در این حالتِ خستگی و افتِ تمرکز، دیگر رمقی برای ارتباطِ قلبی با پروردگار باقی نمی‌ماند و در نتیجه، عبادت از یک ارتباطِ شیرین، به یک تکلیفِ سنگین و خسته‌کننده تبدیل می‌شود.

البته این سستی و بی‌حالی، تنها به محرومیت از عبادت ختم نمی‌شود. امروزه علم پزشکی نیز نشان داده است که با پرخوری، بخش عمده‌ای از جریان خون و انرژیِ بدن صرفِ هضم غذا در دستگاه گوارش می‌شود و به دنبال آن، کارایی مغز افت می‌کند. به همین دلیل، شخص علاوه بر از دست دادنِ نشاطِ معنوی، در کارهای روزمره، تمرکزِ ذهنی و مطالعه نیز دچار خواب‌آلودگی و افتِ شدیدِ عملکرد می‌شود.

خداوند متعال

... أَلَا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ﴿۲۸﴾

ترجمه

آگاه باشید! دل ها فقط به یاد خدا آرام می گیرد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَ لَا أَوْلَادُكُمْ عَن ذِكْرِ اللهِ ۚ وَ مَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ ﴿۹﴾

ترجمه

ای مؤمنان! مبادا اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل کنند، و آنان که [به خاطر مال و فرزند از یاد خدا] غافل می شوند، زیانکارند.

امام عسکری علیه السلام

إِنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ حَدَّثَنِي عَنِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّهُ قَالَ كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَا يُذْكَرُ بِسْمِ اللهِ فِيهِ فَهُوَ أَبْتَرُ.

ترجمه

رسول خدا صلى الله عليه و آله از خداوند عزّ و جلّ براى من نقل فرموده: «هر كار ارزشمندى كه در آن "بسم اللّه" گفته نشود، نا تمام است».