آیات و احادیث «آیین همسرداری، حقوق زن و شوهر، محبت به همسر، دعوا و سازش»

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّمَا مَثَلُ الْمَرْأَةِ مَثَلُ الضِّلْعِ الْمُعْوَجِّ؛ إِنْ تَرَكْتَهُ انْتَفَعْتَ بِهِ، وَ إِنْ أَقَمْتَهُ كَسَرْتَهُ.

ترجمه

حکایت [طبیعت] زن، حکایت استخوان خمیده‌ی دنده است؛ اگر آن را به همان حال که هست واگذاری، از آن بهره‌مند می‌شوی، و اگر بخواهی [به زور] صافش کنی، آن را می‌شکنی.

اندکی شرح

این روایت با یک تشبیه زیبا، به تفاوت‌های طبیعی و روان‌شناختی زن و مرد اشاره می‌کند. استخوان دنده برای اینکه بتواند از قلب و اندام‌های حیاتی محافظت کند، «باید» خمیده و قوس‌دار باشد؛ در واقع این خمیدگی نقص آن نیست، بلکه لازمه‌ی کارکرد درست آن است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) با این مثال به مردان یادآوری می‌کنند که روحیات و عواطف زن، ویژگی‌های خاص خودش را دارد. اگر مرد بخواهد زن را دقیقاً مطابق با میل، منطق یا روحیات مردانه‌ی خودش تغییر دهد (تلاش برای صاف کردن دنده)، نه تنها موفق نمی‌شود، بلکه به روح و روان او آسیب جدی می‌زند (شکستن دنده). اما اگر این طبیعت متفاوت را بپذیرد و با آن مدارا کند، می‌تواند از برکات آن بهره‌مند شود؛ چرا که اتفاقاً همین ظرافت‌های عاطفی است که به زن توانایی می‌بخشد تا نقش حیاتی مادری و همسری را به بهترین شکل ایفا کند و کانون خانواده را گرم و زنده نگه دارد.

امام صادق علیه السلام

مَا أَظُنُّ رَجُلًا يَزْدَادُ فِي الْإِيمَانِ خَيْرًا، إِلَّا ازْدَادَ حُبًّا لِلنِّسَاءِ.

ترجمه

گمان نمی‌کنم مردی در ایمان خود رشد کند و بر خوبی‌اش افزوده شود، مگر آنکه محبت و مهرورزی‌اش نسبت به زنان [و همسر خود] بیشتر شود.

اندکی شرح

این روایت، نگاه غلط و رایجی را که تصور می‌کند «دین‌داری و تقوا» با «دوری از لذت‌های حلال و بی‌توجهی به همسر» مساوی است، کاملاً رد می‌کند. در منطق اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، رشد معنوی انسان را خشک، خشن و بی‌احساس نمی‌کند؛ بلکه برعکس، هرچه ایمان یک مرد عمیق‌تر می‌شود، قلبش لطیف‌تر شده و ظرفیت محبت و مهرورزی‌اش نسبت به همسرش افزایش می‌یابد. در واقع، عشق به همسر و گرم نگه‌داشتن کانون خانواده، نه تنها مانع مسیر بندگی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های قطعی ارتقای ایمان و تکامل روحی انسان است.

امام علی علیه السلام

كَتَبَ اللَّهُ الْجِهَادَ عَلَى الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ؛ فَجِهَادُ الرَّجُلِ بَذْلُ مَالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتَّى يُقْتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ أَنْ تَصْبِرَ عَلَى مَا تَرَى مِنْ أَذَى زَوْجِهَا وَ غَيْرَتِهِ.

ترجمه

خداوند جهاد را بر مردان و زنان مقرر کرده است؛ جهادِ مرد آن است که مال و جانِ خویش را فدا کند تا جایی که در راه خدا کشته شود، و جهادِ زن آن است که در برابر آزار و اذیتِ [احتمالیِ] شوهرش و غیرت‌ورزیِ او [که گاه موجب سخت‌گیری می‌شود]، صبر و شکیبایی پیشه کند.

اندکی شرح

اشاره امام (علیه‌السلام) به «آزار و غیرت‌ورزی شوهر» به هیچ‌وجه به معنای تأیید بدرفتاریِ مرد یا دادنِ حقِ ظلم به او نیست؛ چرا که در روایات متعددِ دیگر، آزار دادنِ همسر به شدت نهی شده است. بلکه هدفِ این کلام، تغییرِ نگاه به صبرِ زن و تبدیلِ آن از یک «تحملِ انفعالی» به یک «مأموریت و جهادِ مقدس» است.

دین به جای آنکه زن را در برابر ناملایماتِ رفتاری به پرخاشگری متقابل یا ویران کردنِ سریعِ خانواده تشویق کند، صبوریِ او برای حفظ کانون خانواده را یک مسئولیتِ پربرکت می‌داند. پیامِ امیدبخشِ حدیث این است که اگر زنی در برابر تندخویی‌ها یا سخت‌گیری‌های همسرش خویشتن‌داری نشان دهد، خداوند این صبوری را هم‌وزنِ فداکاریِ یک رزمنده در میدان جنگ ارزش‌گذاری کرده و پاداشِ والای یک «مجاهد» را به او می‌بخشد. (البته روشن است که این صبوری و مسئولیتِ الهی، ناظر به مدیریتِ چالش‌های رایجِ زندگی است، نه تن دادن به ظلم‌های غیرقابل تحمل و آسیب‌های ویرانگر).

امام علی علیه السلام

الْمَرْأَةُ شَرٌّ كُلُّهَا، وَشَرُّ مَا فِيهَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْهَا.

ترجمه

زن سراسر [مایه زحمت و] دردسر است؛ و سخت‌ترین بخشِ این دردسر آن است که چاره‌ای جز بودنِ با او نیست [و زندگیِ مرد بدون او ممکن نیست].

اندکی شرح

اگر کلمه «شر» را در اینجا «موجودی ذاتاً بد و پلید» معنا کنیم، این کلام با نگاه قرآن که زن را مایه آرامش و «خیر» می‌داند، کاملاً در تضاد خواهد بود. اما در ادبیات عرب، «شر» همیشه به معنای پلیدی نیست؛ بلکه به معنای «دردسر، سختی و بارِ مسئولیت» نیز به کار می‌رود؛ همان‌طور که قرآن می‌فرماید: «إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً» (وقتی انسان دچار سختی و دردسر می‌شود، بی‌تابی می‌کند). این کلامِ امام، با بیانی لطیف و آمیخته به نوعی طنزِ حکیمانه، شبیه به همان ضرب‌المثل معروف فارسی است که می‌گوید: «زن بلاست، اما هیچ خانه‌ای بی‌بلا مباد!». در واقع، امام (علیه‌السلام) به واقعیتِ سختی‌ها و مسئولیت‌های سنگینِ زندگی با همسر {مانند لزومِ درکِ ظرافت‌های عاطفیِ زن و بارِ سنگینِ تأمین معاش} اشاره می‌کنند، اما بلافاصله تأکید می‌کنند که این «دردسر»، یک ضرورتِ گریزناپذیر است و چرخِ زندگیِ مرد بدون حضور زن هرگز نمی‌چرخد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّ خَيْرَ نِسَائِكُمُ: الْوَلُودُ، الْوَدُودُ، الْعَفِيفَةُ، الْعَزِيزَةُ فِي أَهْلِهَا، الذَّلِيلَةُ مَعَ بَعْلِهَا، الْمُتَبَرِّجَةُ مَعَ زَوْجِهَا، الْحَصَانُ عَلَى غَيْرِهِ، الَّتِي تَسْمَعُ قَوْلَهُ وَتُطِيعُ أَمْرَهُ، وَإِذَا خَلَا بِهَا بَذَلَتْ لَهُ مَا يُرِيدُ مِنْهَا، وَلَمْ تَبَذَّلْ كَتَبَذُّلِ الرَّجُلِ.

ترجمه

بی‌شک بهترینِ زنانِ شما زنی است که فرزندآور، بسیار مهربان و پاکدامن باشد؛ در میان خانواده و اقوامش محترم و باوقار باشد، اما در برابر شوهرش نرم‌خو و متواضع باشد؛ تنها برای همسرش خودآرایی کند و خود را از [نگاه] دیگران کاملاً بپوشاند؛ حرف شوهرش را گوش دهد و با او همراه باشد؛ و هرگاه با همسرش خلوت کرد، نیاز او را برآورده کند، اما [در عین حال] لطافت زنانه‌اش را حفظ کند و مانند مردان رفتارِ بی‌پروا نداشته باشد.

اندکی شرح

شاید با خواندن واژه‌هایی مانند «اطاعت» یا «نرم‌خویی در برابر همسر»، این تصور پیش بیاید که اسلام نگاهی مردسالارانه دارد؛ اما برای فهم دقیق این کلام، باید به «نظام خانواده» در اسلام نگاه کرد. اسلام بارِ بسیار سنگینِ تأمین تمام هزینه‌های زندگی، ایجاد امنیت و رویارویی با فشارهای بیرون از خانه را منحصراً بر دوش مرد گذاشته است {حتی اگر زن ثروتمند باشد}. در مقابلِ این تکالیفِ سخت، از زن خواسته شده تا با هنرِ زنانگی، محبت، آراستگی و همراهیِ خود، کانون خانواده را گرم نگه دارد. در واقع، این فرمان‌پذیری و نرم‌خویی به معنای حقارت یا سلب اختیارِ زن نیست؛ بلکه یک چرخه دوطرفه است: مرد با تمام توان سپرِ بلای خانواده می‌شود و زن با ایجاد آرامش روانی، به او انرژی و انگیزه می‌دهد تا این بار سنگین را به دوش بکشد.

امام باقر علیه السلام

مَنِ اتَّخَذَ امْرَأَةً فَلْيُكْرِمْهَا.

ترجمه

هر کس زنی را به همسری برگزید، باید به او احترام بگذارد.

امام باقر علیه السلام

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَشَدُّكُمْ إِكْرَاماً لِحَلَائِلِهِمْ.

ترجمه

گرامی‌ترین شما نزد خداوند، کسی است که بیشتر به همسر خود احترام بگذارد.

امام علی علیه السلام

لَا تُكْثِرِ الْعِتَابَ، فَإِنَّهُ يُورِثُ الضَّغِينَةَ، وَ يَجُرُّ إِلَى الْبِغْضَةِ.

ترجمه

در سرزنش کردنِ [دیگران] زیاده‌روی مکن؛ چرا که این کار بذر کینه را در دل می‌کارد و سرانجام به نفرت و دشمنی می‌انجامد.

اندکی شرح

انتقاد و گلایه اگر از حد بگذرد، نه تنها باعث اصلاح رفتار طرف مقابل نمی‌شود، بلکه نتیجه عکس می‌دهد. سرزنشِ مداوم، غرورِ شخص را جریحه‌دار کرده و احساسات منفی را روی هم تلنبار می‌کند؛ تا جایی که یک رابطه دوستانه و معمولی، آرام‌آرام به کینه و نفرتی عمیق تبدیل می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ بِشَهْوَةِ أَهْلِهِ وَ الْمُنَافِقُ يَأْكُلُ أَهْلُهُ بِشَهْوَتِهِ.

ترجمه

انسان با ايمان به ميل و رغبت خانواده اش غذا مى‌خورد، ولى منافق، ميل و رغبت خود را به خانواده‌اش تحميل مى كند.

امام سجاد علیه السلام

إِنَّ أَرْضَاكُمْ عِنْدَ اللهِ أَسْبَغُكُمْ عَلَىٰ عِيَالِهِ.

ترجمه

خداوند از آن كس خشنودتر است كه خانوادۀ خود را بيشتر در رفاه و نعمت قرار دهد.

امام کاظم علیه السلام

... إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَيْسَ يَغْضَبُ لِشَيْ‌ءٍ كَغَضَبِهِ لِلنِّسَاءِ وَ الصِّبْيَانِ‌.

ترجمه

به‌راستی که خداوند عزوجل برای هیچ‌چیز به اندازه [ستم بر] زنان و کودکان به خشم نمی‌آید.

اندکی شرح

این روایت، اوج غیرت و حمایت خداوند از کسانی را نشان می‌دهد که در خانواده یا جامعه بی‌پناه‌ترند. معمولاً زنان و کودکان به دلیل لطافتِ روحی، شرایط جسمی یا وابستگی‌های عاطفی و مالی، بیشتر ممکن است در معرض زورگویی یا پایمال شدنِ حقوقشان قرار بگیرند. پیام روشنِ این حدیث آن است که هرچه انسان در زمین بی‌پناه‌تر باشد، پناهگاهش در آسمان محکم‌تر است. خداوند به صراحت هشدار می‌دهد که ظلم به زنان و کودکان، خط قرمزِ اوست و چنان خشمِ الهی را برمی‌انگیزد که هیچ گناهِ دیگری تا این حد خدا را به غضب نمی‌آورد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ دَخَلَ السُّوقَ فَاشْتَرَىٰ تُحْفَةً فَحَمَلَهَا إِلَىٰ عِيَالِهِ كَانَ كَحَامِلِ صَدَقَةٍ إِلَىٰ قَوْمٍ مَحَاوِيجَ وَ لْيَبْدَأْ بِالْإنَاثِ قَبْلَ الذُّكُورِ.

ترجمه

هر كس وارد بازار شود و هديه‌اى بخرد و آن را براى خانوادۀ خود ببرد، همانند كسى است كه براى گروهى نيازمند صدقه‌اى بَرَد، و بايد در دادن هديه از دختران شروع كند.

امام کاظم علیه السلام

إِنَّ التَّهْيِئَةَ مِمَّا يَزِيدُ فِي عِفَّةِ النِّسَاءِ وَ لَقَدْ تَرَكَ النِّسَاءُ الْعِفَّةَ بِتَرْكِ أَزْوَاجِهِنَّ التَّهْيِئَةَ.

ترجمه

خودآرایی مردان مایه افزایش عفت و پاکدامنی زنان است، {چنان‌که برخی} زنان عفت را بر اثر ناآراستگی همسرانشان رها کردند.

خداوند متعال

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا ... ﴿۱۸۹﴾

ترجمه

او خدائی است كه شما را از نفس واحدی آفريد و همسرش را نيز از جنس او قرار داد تا در كنار او آرامش یابد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَّا يَعْصُونَ اللهَ مَا أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ ﴿۶﴾

ترجمه

ای مؤمنان! خود و خانواده خود را از آتشی که هیزم آن انسان ها و سنگ ها است، حفظ کنید. بر آن فرشتگانی خشن و سخت گیر گمارده شده اند که از آنچه خدا به آنان دستور داده، سرپیچی نمی کنند، و آنچه را به آن مأمورند، همواره انجام می دهند.