آیات و احادیث «تعصب بی‌جا، تقلید کورکورانه، لجاجت، آدم متعصب»

امام صادق علیه السلام

عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللهِ (علیه‌السلام): «إِيَّاكَ وَ الرِّئَاسَةَ، وَ إِيَّاكَ أَنْ تَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ». قَالَ: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَمَّا الرِّئَاسَةُ فَقَدْ عَرَفْتُهَا، وَ أَمَّا أَنْ أَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ، فَمَا ثُلُثَا مَا فِي يَدِي إِلَّا مِمَّا وَطِئْتُ أَعْقَابَ الرِّجَالِ! فَقَالَ لِي: «لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ؛ إِيَّاكَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلًا دُونَ الْحُجَّةِ فَتُصَدِّقَهُ فِي كُلِّ مَا قَالَ».

ترجمه

ابوحمزه ثمالی می‌گوید: امام صادق (علیه‌السلام) به من فرمودند: «از ریاست‌طلبی بپرهیز، و مبادا پا جای پای اشخاص بگذاری [و چشم‌بسته دنباله‌رو آنان شوی].» می‌گوید عرض کردم: فدایت شوم! ریاست‌طلبی را فهمیدم [که چیست و چرا بد است]؛ اما درباره پا جای پای اشخاص گذاشتن، دو سوم آنچه [از دانش و حدیث] در دست من است، نتیجه همین دنباله‌روی از مردان [و شاگردی نزد بزرگان] است! امام به من فرمودند: «منظورم آن چیزی نیست که تو گمان کردی؛ بلکه منظورم این است که مبادا شخصی غیر از «حجت خدا» را [به عنوان پیشوای مطلق] عَلَم کنی و هرچه می‌گوید را بی‌چون‌وچرا بپذیری.»

اندکی شرح

این روایت به دو آفت در مسیر دین‌داری اشاره می‌کند: اول «ریاست‌طلبی» و دوم «شخص‌پرستی» (دنباله‌روی کورکورانه). وقتی ابوحمزه گمان می‌کند منظور امام، نهی از شاگردی و یادگیری از اساتید است، امام (علیه‌السلام) مرز ظریف میان «یادگیری» و «تقلید کورکورانه» را روشن می‌کنند. پیام اصلی این است که هیچ انسان غیرمعصومی نباید به بُت و معیار مطلق حق تبدیل شود. تایید بی‌چون‌وچرای تمام حرف‌ها و کارهای یک شخص، تنها مختص به «حجت خدا» (معصوم) است و اگر کسی غیر از او را در چنین جایگاهی قرار دهیم، دچار انحراف شده‌ایم.

امام سجاد علیه السلام

لَيْسَ لَكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ بِمَا شِئْتَ، لِأَنَّ اللهَ يَقُولُ: ﴿وَ لَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ﴾.

ترجمه

تو حق نداری هر چه می‌خواهی بگویی؛ چرا که خداوند [در قرآن] می‌فرماید: «از آنچه به آن علم [و آگاهی] نداری، پیروی مکن.»

اندکی شرح

این روایت یک قاعده بسیار مهم اخلاقی و اجتماعی را به ما یادآوری می‌کند: انسان مجاز نیست هر حرفی را بدون تحقیق و اطمینان به زبان بیاورد. سخن گفتن بدون علم و آگاهی، صرفاً یک خطای فردی نیست؛ بلکه می‌تواند زمینه‌ساز پخش شایعات بی‌اساس، ریختن آبروی افراد، ایجاد تنش و اختلاف در جامعه و گمراهی دیگران شود. امام سجاد (علیه‌السلام) با استناد به آیه قرآن، هشدار می‌دهند که اظهار نظر درباره موضوعاتی که به آن‌ها اشراف نداریم، در واقع نوعی پیروی کورکورانه از جهل است. پیام روشن این کلام آن است که زبان انسان باید تابع عقل و آگاهی او باشد؛ بنابراین، پیش از بیان هر سخن، قضاوت یا نقل هر خبری، باید از صحت و دقت آن کاملاً مطمئن باشیم تا با حرف‌های نسنجیده، به خود و جامعه آسیب نزنیم.

خداوند متعال

وَ إِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللهِ ۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ ‎﴿١١٦﴾

ترجمه

اگر از بیشتر مردم روی زمین پیروی کنی [و آرا و خواسته هایشان را گردن نهی] تو را از راه خدا گمراه می کنند؛ آنان فقط از گمان و پندار [که پایه علمی و منطقی ندارد] پیروی می کنند، و تنها به حدس و تخمین تکیه می زنند. (۱۱۶)

امام صادق علیه السلام

لَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَتَفَقَّهُ مِنْ أَصْحَابِنَا. يَا بَشِيرُ! إِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ إِذَا لَمْ يَسْتَغْنِ بِفِقْهِهِ احْتَاجَ إِلَيْهِمْ، فَإِذَا احْتَاجَ إِلَيْهِمْ أَدْخَلُوهُ فِي بَابِ ضَلَالَتِهِمْ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ.

ترجمه

هیچ خیری نیست در آن دسته از پیروان ما که به دنبال فهم عمیقِ دین نمی‌روند. ای بشیر! اگر کسی از میان آن‌ها، با دانشِ دینیِ خود [از دیگران] بی‌نیاز نشود، ناچار به آنان [= صاحبان اندیشه‌های زاویه‌دار] محتاج می‌گردد؛ و هنگامی که به آنان نیازمند شد، او را بی‌آنکه خودش متوجه شود، به وادیِ گمراهیِ خویش می‌کشانند.

اندکی شرح

شاید در نگاه اول به نظر برسد راهکارِ ندانستن، صرفاً «پرسیدن از یک عالم دینی» است؛ اما این روایت به یک لایه عمیق‌تر و یک تله روان‌شناختی اشاره دارد. مشکلِ کسی که در دین «تفقه» (فهم عمیق و ریشه‌ای) ندارد، فقط ندانستنِ چند مسئله ساده نیست؛ بلکه نداشتنِ «دستگاه فکری و قدرت تحلیل» است. همین بی‌مایگی باعث می‌شود که در مواجهه با سؤالات و شبهات، به جای مراجعه به منابع اصیل، جذبِ پاسخ‌های ظاهراً جذابِ دیگران شود. چنین فردی وقتی برای رفع این «نیازِ فکری»، پای حرف‌های افراد یا رسانه‌های زاویه‌دار می‌نشیند، غالباً دچار یک اعتمادبه‌نفسِ کاذب است و پیش خود می‌گوید: «من حرف‌هایشان را می‌شنوم، حرف‌های خوبشان را برمی‌دارم و باطلشان را رها می‌کنم!»

اما بیایید با یک مثال ببینیم در واقعیت چه اتفاقی می‌افتد: فرض کنید چنین فردی برای یافتنِ پاسخِ سؤالاتش، مخاطبِ شخص یا رسانه‌ای می‌شود که خیلی زیبا و منطقی از «اخلاق، حقوق انسان‌ها و مهربانیِ خدا» حرف می‌زند. او پیش خود می‌گوید من فقط از تحلیل‌های خوبِ این‌ها استفاده می‌کنم. اما آن جریان، آرام‌آرام و در لابه‌لای همین حرف‌های قشنگ، این ایده را تزریق می‌کند که: «خدا فقط به دلِ آدم نگاه می‌کند؛ پس احکام ظاهری {مثل نماز، حجاب یا رعایت حلال و حرام} خیلی هم مهم نیستند!» چون این فرد پایه فکریِ محکمی ندارد، این حرفِ باطل به نظرش کاملاً منطقی می‌آید. او اصلاً احساس نمی‌کند که در حالِ انحراف است؛ بلکه فکر می‌کند به درکِ بالاتری از دین رسیده! اینجاست که هشدارِ تکان‌دهنده‌ی امام (علیه‌السلام) معنا پیدا می‌کند: «وَهُوَ لَا يَعْلَمُ» (در حالی که خودش هم نمی‌فهمد). یعنی فرد بدون اینکه رسماً تغییر عقیده بدهد، تمامِ جهان‌بینی‌اش عوض شده و در زمینِ فکریِ دیگران بازی می‌کند.

خداوند متعال

وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۚ أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَىٰ عَذَابِ السَّعِيرِ ﴿۲۱﴾

ترجمه

و چون به آنان گویند: از آنچه خدا نازل کرده است، پیروی کنید، می گویند: [پیروی نمی کنیم] بلکه ما از آنچه پدرانمان را بر آن یافته ایم، پیروی می کنیم. آیا [کورکورانه از گذشتگان پیروی می کنند] و هرچند که شیطان آنان را با این پیروی به عذاب فروزان دعوت کند؟!

خداوند متعال

وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۗ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَ لَا يَهْتَدُونَ ﴿۱۷۰﴾

ترجمه

و هنگامی که به آنان [که مشرک و کافرند] گویند: از آنچه خدا نازل کرده پیروی کنید، می گویند: نه، بلکه از آیینی که پدرانمان را بر آن یافتیم، پیروی می کنیم. آیا هر چند پدرانشان چیزی نمی فهمیدند و راه [حق را به سبب کوردلی] نمی یافتند [باز هم کورکورانه از آنان پیروی خواهند کرد؟!]

خداوند متعال

إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ مَا هَـٰذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ ﴿۵۲﴾ قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ ﴿۵۳﴾

ترجمه

[یاد کن] زمانی را که به پدرش و قومش گفت: این مجسمه هایی که شما ملازم پرستش آنها شده اید، چیست؟ (52) گفتند: پدرانمان را پرستش کنندگان آنها یافتیم [لذا به پیروی از پدرانمان آنها را می پرستیم!!] (53)

امام صادق علیه السلام

الْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ، لَا يَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ إِلَّا بُعْداً.

ترجمه

کسی که بدون بینش و آگاهی عمل می‌کند، مانند کسی است که در بیراهه قدم برمی‌دارد؛ او هر چه بر سرعتِ حرکتش بیفزاید، تنها [از مقصد خویش] دورتر می‌شود.

اندکی شرح

این حدیث یک قانونِ عقلی و جهان‌شمول را بیان می‌کند: «جهتِ حرکت، مهم‌تر از سرعتِ آن است». وقتی انسان بدون تحقیق و آگاهی (بصیرت) دست به اقدامی می‌زند، درست مثل مسافری است که در جاده‌ای اشتباه با سرعت بالا حرکت می‌کند. در چنین شرایطی، تلاش بیشتر نه تنها او را به هدف نمی‌رساند، بلکه فاصله‌اش را با مقصد بیشتر کرده و جبرانِ اشتباه را سخت‌تر می‌کند. این قاعده در مسائل دنیوی کاملاً ملموس است؛ تصمیماتِ هیجانی و بدون شناخت، هرچند با صرفِ انرژی و هزینه فراوان همراه باشد، معمولاً به هدر رفتنِ عمر و سرمایه ختم می‌شود.

در مسیر دین و معنویت نیز ماجرا همین است. در مکتب اسلام، ارزشِ هر کار به «معرفت و نیتِ آگاهانه» گره خورده است. کسی که بدون شناختِ دستورات خدا و صرفاً بر اساس سلیقه شخصی یا تعصبِ کورکورانه عمل می‌کند، در واقع در حال «بندگی» نیست؛ چرا که حقیقتِ اطاعت تنها زمانی محقق می‌شود که انسان بداند پروردگار دقیقاً چه چیزی از او خواسته است. چنین عملِ خودسرانه‌ای، بیشتر نوعی لجاجت است تا عبادت؛ به همین دلیل، عملِ بدون بصیرت، حتی اگر ظاهرِ زیبایی داشته باشد، انسان را به رضایت پروردگار نزدیک نمی‌کند.