آیات و احادیث «احادیث متفرقه، موضوعات گوناگون، مباحث مختلف»

امام عسکری علیه السلام

أَبُو هَاشِمٍ الْجَعْفَرِيُّ قَالَ‌: شَكَوْتُ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) ضِيقَ الْحَبْسِ وَ كَتَلَ الْقَيْدِ، فَكَتَبَ إِلَيَّ: «أَنْتَ تُصَلِّي الْيَوْمَ الظُّهْرَ فِي مَنْزِلِكَ». فَأُخْرِجْتُ فِي وَقْتِ الظُّهْرِ فَصَلَّيْتُ فِي مَنْزِلِي كَمَا قَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ). وَ كُنْتُ مُضَيَّقاً فَأَرَدْتُ أَنْ أَطْلُبَ مِنْهُ دَنَانِيرَ فِي الْكِتَابِ فَاسْتَحْيَيْتُ، فَلَمَّا صِرْتُ إِلَى مَنْزِلِي وَجَّهَ إِلَيَّ بِمِائَةِ دِينَارٍ، وَ كَتَبَ إِلَيَّ: «إِذَا كَانَتْ لَكَ حَاجَةٌ فَلَا تَسْتَحْيِ وَ لَا تَحْتَشِمْ، وَ اطْلُبْهَا؛ فَإِنَّكَ تَرَى مَا تُحِبُّ إِنْ شَاءَ اللهُ».

ترجمه

ابوهاشم جعفری می‌گوید: [در نامه‌ای] به امام عسکری (علیه‌السلام) از سختی زندان و سنگینی غل و زنجیر شکایت کردم. ایشان در پاسخ برایم نوشتند: «تو امروز نماز ظهر را در خانه‌ات می‌خوانی.» هنگام ظهر از زندان آزاد شدم و همان‌طور که امام (علیه‌السلام) فرموده بودند، نماز را در خانه‌ام خواندم. از آنجا که در تنگنای مالی بودم، می‌خواستم در همان نامه از ایشان مقداری پول تقاضا کنم، اما خجالت کشیدم [و چیزی ننوشتم]. وقتی به خانه رسیدم، امام صد دینار برایم فرستادند و همراه آن نوشتند: «هرگاه نیازی داشتی، خجالت نکش و ملاحظه نکن؛ خواسته‌ات را بگو که ان‌شاءالله به آنچه دوست داری خواهی رسید.»

اندکی شرح

این روایت، تصویری آرامش‌بخش از احاطه و توجه همیشگی امام به شرایط پیروانش را نشان می‌دهد. وقتی ابوهاشم مشکل زندان را مطرح می‌کند، امام نه تنها بی‌تفاوت از کنار رنج او نمی‌گذرد، بلکه حتی از نیاز به زبان نیامده‌ی او نیز باخبر است و گره از کارش باز می‌کند. پیام اصلی این اتفاق آن است که بدانیم در هر شرایطی که باشیم، از نگاه و مراقبت امام زمانمان دور نیستیم و ایشان ما را در سختی‌ها رها نمی‌کنند. بر مبنای همین توجه و صمیمیت است که امام در پایان یادآور می‌شوند اهل‌بیت محرم‌ترین پناهگاه ما هستند و برای در میان گذاشتن مشکلاتمان با آن‌ها، هرگز نباید غریبی کنیم.

امام رضا علیه السلام

إِنَّ لِكُلِّ إِمَامٍ عَهْداً فِي عُنُقِ أَوْلِيَائِهِ وَ شِيعَتِهِ، وَ إِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَ حُسْنِ الْأَدَاءِ زِيَارَةَ قُبُورِهِمْ؛ فَمَنْ زَارَهُمْ رَغْبَةً فِي زِيَارَتِهِمْ، وَ تَصْدِيقاً بِمَا رَغِبُوا فِيهِ، كَانَ أَئِمَّتُهُمْ شُفَعَاءَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ترجمه

هر امامی بر گردن دوستان و شیعیان خود عهد و پیمانی دارد، و نشانه‌ی کمال وفاداری به این پیمان و ادای نیکوی آن، زیارت قبور آنان است. پس هر کس با شوق و علاقه به زیارتشان برود و آنچه را که امامان [درباره فضیلت این کار] وعده داده‌اند باور داشته باشد، در روز قیامت، امامانش شفیع او خواهند بود.

اندکی شرح

این حدیث بیان می‌کند که امامان بر گردن شیعیان خود حقوقی دارند، از جمله زیارت آن‌ها. به نظر می‌رسد اهمیت زیارت و تأکید بر آن، فراتر از ثمرات معنوی برای خود زائر باشد؛ در واقع، حضور مشتاقانه پیروان در زیارتگاه‌ها، شاید مؤثرترین راه برای زنده نگه داشتن نام، مکتب و آرمان‌های یک امام در بستر جامعه است. وقتی شیعه با تحمل زحمت سفر و از سر شوق قدم در این مسیر می‌گذارد، در واقع با حضور خود این چراغ را روشن نگه می‌دارد و نشان می‌دهد که پای عهد و مکتب امامش ایستاده است. در عوضِ این ادای حق، امام نیز وعده داده است که شفیع این شخص خواهد بود و او را در صحرای قیامت تنها نخواهد گذاشت.

امام علی علیه السلام

وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ (علیه‌السلام) قَالَهُ وَ هُوَ يَلِي غُسْلَ رَسُولِ اللهِ (صلی‌الله‌علیه‌وآله) وَ تَجْهِيزَهُ: بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا رَسُولَ اللهِ! لَقَدِ انْقَطَعَ بِمَوْتِكَ مَا لَمْ يَنْقَطِعْ بِمَوْتِ غَيْرِكَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَ الْإِنْبَاءِ وَ أَخْبَارِ السَّمَاءِ. خَصَّصْتَ حَتَّى صِرْتَ مُسَلِّياً عَمَّنْ سِوَاكَ، وَ عَمَّمْتَ حَتَّى صَارَ النَّاسُ فِيكَ سَوَاءً. وَ لَوْلَا أَنَّكَ أَمَرْتَ بِالصَّبْرِ، وَ نَهَيْتَ عَنِ الْجَزَعِ، لَأَنْفَدْنَا عَلَيْكَ مَاءَ الشُّئُونِ، وَ لَكَانَ الدَّاءُ مُمَاطِلًا، وَ الْكَمَدُ مُحَالِفاً، وَ قَلَّا لَكَ! وَ لَكِنَّهُ مَا لَا يُمْلَكُ رَدُّهُ، وَ لَا يُسْتَطَاعُ دَفْعُهُ. بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي! اذْكُرْنَا عِنْدَ رَبِّكَ، وَ اجْعَلْنَا مِنْ بَالِكَ.

ترجمه

از سخنان امام علی (علیه‌السلام) در حالی که پیکر پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) را غسل می‌داد و برای خاک‌سپاری آماده می‌کرد:

پدر و مادرم فدایت ای رسول خدا! با درگذشت تو چیزی قطع شد که با مرگ هیچ‌کس دیگری قطع نشده بود؛ [رشته‌ی] پیامبری، فرود آمدن وحی و اخبار آسمان. مصیبت رفتن تو چنان بزرگ و بی‌مانند است که ما را در هر داغ دیگری تسلی می‌دهد [و در برابر غم تو، دردهای دیگر رنگ می‌بازد]؛ و چنان فراگیر است که همه مردم در سوگ تو یکسان عزادارند. اگر ما را به صبوری فرمان نداده و از بی‌تابی بازنداشته بودی، آن‌قدر در فراقت اشک می‌ریختیم تا چشمه‌ی اشکمان بخشکد؛ و این دردِ جانکاه برای همیشه در وجودمان ریشه می‌دواند و اندوه، همدم همیشگی‌مان می‌شد؛ که البته همین‌ها هم در سوگ تو ناچیز است! اما چه کنیم که مرگ، حقیقتی است که نه می‌توان آن را بازگرداند و نه می‌توان از آن جلوگیری کرد. پدر و مادرم فدایت! ما را در پیشگاه پروردگارت یاد کن و همیشه در خاطر خود نگه دار.

خداوند متعال

وَ إِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ ‎﴿٤﴾

ترجمه

و به‌راستی که تو از اخلاقی بسیار والا و عظیم برخورداری.

اندکی شرح

منظور از «خُلق عظیم» در این آیه، همان سعه‌صدر، مهربانی، گذشت و مدارای بی‌نظیر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در برخوردهای اجتماعی است. در روزگاری که خشونت و کینه حرف اول را می‌زد، همین اخلاقِ نرم و پرجاذبه بود که سرسخت‌ترین دشمنان را خلع سلاح می‌کرد و دل‌ها را به آغوش اسلام می‌کشاند. این آیه، یک درس و معیارِ همیشگی برای ماست که خود را پیرو آن حضرت می‌دانیم؛ به‌ویژه برای کسانی که دغدغه‌ی ترویج دین را دارند. الگوگیری از اخلاق پیامبر یعنی بدانیم پیش از آنکه حرف‌ها و استدلال‌های ما روی دیگران اثر بگذارد، این «رفتار و اخلاق ما» است که دل‌ها را جذب یا دفع می‌کند. در مکتب پیامبر اکرم، ادعای دین‌داری و دفاع از اسلام، بدون داشتن اخلاق نیکو و مدارا با مردم، هیچ جایگاهی ندارد.

امام صادق علیه السلام

مَا أَظُنُّ رَجُلًا يَزْدَادُ فِي الْإِيمَانِ خَيْرًا، إِلَّا ازْدَادَ حُبًّا لِلنِّسَاءِ.

ترجمه

گمان نمی‌کنم مردی در ایمان خود رشد کند و بر خوبی‌اش افزوده شود، مگر آنکه محبت و مهرورزی‌اش نسبت به زنان [و همسر خود] بیشتر شود.

اندکی شرح

این روایت، نگاه غلط و رایجی را که تصور می‌کند «دین‌داری و تقوا» با «دوری از لذت‌های حلال و بی‌توجهی به همسر» مساوی است، کاملاً رد می‌کند. در منطق اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، رشد معنوی انسان را خشک، خشن و بی‌احساس نمی‌کند؛ بلکه برعکس، هرچه ایمان یک مرد عمیق‌تر می‌شود، قلبش لطیف‌تر شده و ظرفیت محبت و مهرورزی‌اش نسبت به همسرش افزایش می‌یابد. در واقع، عشق به همسر و گرم نگه‌داشتن کانون خانواده، نه تنها مانع مسیر بندگی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های قطعی ارتقای ایمان و تکامل روحی انسان است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

سَجَدَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سَجْدَةً أَطَالَ فِيهَا، فَقَالَ النَّاسُ عِنْدَ انْقِضَاءِ الصَّلَاةِ: يَا رَسُولَ اللهِ، إِنَّكَ سَجَدْتَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ صَلَاتِكَ أَطَلْتَهَا حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ حَدَثَ أَمْرٌ، أَوْ أَنَّهُ أَتَاكَ الْوَحْيُ! فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «كُلُّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ، وَ لَكِنَّ ابْنِي هَذَا ارْتَحَلَنِي، فَكَرِهْتُ أَنْ أُعَجِّلَهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ».

فَكَانَ الْحَسَنُ أَوِ الْحُسَيْنُ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) قَدْ جَاءَ وَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فِي سَجْدَتِهِ، فَامْتَطَى ظَهْرَهُ.

ترجمه

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) [در یکی از نمازهای جماعت] سجده‌ای را بسیار طول دادند. پس از پایان نماز، مردم گفتند: «ای رسول خدا! شما در میان نمازتان سجده‌ای کردید و آن را چنان طول دادید که گمان کردیم اتفاقی افتاده یا وحی بر شما نازل شده است!» پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «هیچ‌کدام از این‌ها نبود؛ بلکه این پسرم [بر پشتم] سوار شده بود و من دلم نیامد او را با شتاب پایین بیاورم، [صبر کردم] تا خودش به خواسته‌اش برسد [و پایین بیاید].»

[راوی می‌گوید:] امام حسن یا امام حسین (علیهماالسلام) آمده بود و در حالی که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در سجده بودند، بر پشتِ ایشان سوار شده بود.

اندکی شرح

گاهی اوقات پدر و مادرها از شیطنت و بازیگوشیِ فرزندانشان کلافه می‌شوند و گمان می‌کنند برای تربیتِ درست، باید همان لحظه با کودک برخورد کنند تا دیگر این کارها را تکرار نکند. اما حقیقت این است که شیطنت و جنب‌وجوش، اقتضای طبیعیِ دنیای کودکی است. وقتی معصوم‌ترین کودکانِ عالَم (امام حسن و امام حسین علیهماالسلام) این‌گونه بازیگوشی می‌کردند، چگونه توقع داریم کودکانِ ما همیشه دست‌به‌سینه و ساکت بنشینند؟

از سوی دیگر، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به عنوان برترین مربّیِ عالَم، نه‌تنها کودک را برای این کار تنبیه یا سرزنش نمی‌کنند، بلکه با مهربانی با دنیای او همراه می‌شوند. وقتی چنین کودکانِ معصومی بازیگوشی می‌کنند و چنان مربّیِ بزرگی به آن‌ها سخت نمی‌گیرد و با اقتضائاتِ کودکانه‌شان راه می‌آید، دیگر چه بهانه‌ای برای ما باقی می‌ماند که این حقِ طبیعی را از کودکانمان بگیریم و با سخت‌گیری‌های بی‌جا، دنیای زیبایشان را خراب کنیم؟

امام عسکری علیه السلام

عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ: صَلَاةُ الْخَمْسِينَ، وَ زِيَارَةُ الْأَرْبَعِينَ، وَ التَّخَتُّمُ فِي الْيَمِينِ، وَ تَعْفِيرُ الْجَبِينِ، وَ الْجَهْرُ بِـ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ».

ترجمه

نشانه‌های مؤمن [و پیرو مکتب اهل‌بیت] پنج چیز است: خواندن پنجاه و یک رکعت نماز [واجب و مستحب در شبانه‌روز]، خواندن زیارت اربعین، انگشتر در دست راست کردن، پیشانی بر خاک نهادن [در حال سجده]، و بلند گفتنِ «بسم الله الرحمن الرحیم» [در نمازها].

اندکی شرح

این حدیث در واقع یک «کارت شناساییِ رفتاری» برای شیعیان و پیروان مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) است. در دورانی که مذاهب مختلف اسلامی در جامعه حضور داشتند، امام عسکری (علیه‌السلام) این پنج ویژگی را به عنوان معیار و شاخصه‌ای روشن برای شناسایی و تمایز شیعیان از سایرین بیان فرمودند. در خصوص «زیارت اربعین» نیز، منظور این نیست که شخص لزوماً باید در روز بیستم صفر در کربلا حضور داشته باشد تا این نشانه در او محقق شود؛ بلکه همین که مؤمنان در هر کجای جهان که هستند، در این روز زیارت‌نامه اربعین را قرائت کنند و ارتباط قلبی خود را با سیدالشهدا (علیه‌السلام) تجدید نمایند، مصداق این روایت قرار می‌گیرند.

امام صادق علیه السلام

... فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! إِنِّي كَثِيراً مَا أَذْكُرُ الْحُسَيْنَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)، فَأَيَّ شَيْءٍ أَقُولُ؟ فَقَالَ: قُلْ: «صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ»؛ تُعِيدُ ذَلِكَ ثَلَاثاً، فَإِنَّ السَّلَامَ يَصِلُ إِلَيْهِ مِنْ قَرِيبٍ وَ مِنْ بَعِيدٍ.

ترجمه

[راوی می‌گوید به امام صادق علیه‌السلام] عرض کردم: فدایت شوم! من بسیار به یاد حسین (علیه‌السلام) می‌افتم؛ [در آن لحظات] چه بگویم؟ فرمودند: بگو: «صَلَّی اللَّهُ عَلَیْکَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ» (سلام و رحمت خدا بر تو ای اباعبدالله)؛ این جمله را سه بار تکرار کن؛ چرا که این سلام، چه از نزدیک و چه از راه دور، به ایشان می‌رسد.

اندکی شرح

گاهی تصور می‌کنیم برای عرض ادب به امام حسین (علیه‌السلام) حتماً باید در کربلا حضور داشته باشیم یا زیارت‌نامه‌های طولانی بخوانیم؛ اما امام صادق (علیه‌السلام) به ما می‌آموزند که در میان شلوغی‌های روزمره، به محض آنکه یادِ سیدالشهدا از خاطرمان گذشت، می‌توانیم تنها با یک عرض ارادتِ کوتاه، پیوند خود را با ایشان تازه کنیم. پیام صریح روایت این است که در این ارتباط، فاصله‌های جغرافیایی کاملاً بی‌اثرند؛ همین که این کلماتِ کوتاه بر زبان جاری شود، سلامِ ما از هر کجای دنیا که باشیم، به ایشان می‌رسد و مسافت‌های طولانی هیچ مانعی برای دریافت این عرض ارادت نیست.

امام صادق علیه السلام

قَالَ: قُلْتُ: فَمَا لِمَنْ يُجَهِّزُ إِلَيْهِ وَ لَمْ يَخْرُجْ لِعِلَّةٍ تُصِيبُهُ أَوْ لِقِلَّةِ نَصِيبِهِ؟ قَالَ (علیه‌السلام): يُعْطِيهِ اللَّهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ أَنْفَقَهُ مِثْلَ أُحُدٍ مِنَ الْحَسَنَاتِ، وَ يُخْلِفُ عَلَيْهِ أَضْعَافَ مَا أَنْفَقَهُ، وَ يُصْرَفُ عَنْهُ مِنَ الْبَلَاءِ مِمَّا قَدْ نَزَلَ لِيُصِيبَهُ وَ يُدْفَعُ عَنْهُ، وَ يُحْفَظُ فِي مَالِهِ.

ترجمه

راوی می‌گوید: [به امام صادق علیه‌السلام] عرض کردم: پاداش کسی که هزینه سفر دیگری را [برای زیارت امام حسین علیه‌السلام] تأمین کند، اما خودش به دلیل گرفتاری یا تنگدستی نتواند به این سفر برود چیست؟ امام (علیه‌السلام) فرمودند: خداوند در برابر هر درهمی که خرج کرده، به عظمت کوه اُحُد به او نیکی و حسنه می‌بخشد؛ چندین برابرِ آنچه را که هزینه کرده به او برمی‌گرداند؛ بلاهایی را که مقدر شده به او برسد، از او دور و دفع می‌کند؛ و دارایی‌اش را [از آسیب و نابودی] محفوظ می‌دارد.

اندکی شرح

این روایت جایگاه بی‌نظیر «زیارت امام حسین (علیه‌السلام)» و ارزشِ بانی شدن برای زائرانِ ایشان را نشان می‌دهد. گاهی انسان به دلیل مشکلات مالی، بیماری یا گرفتاری‌های روزمره، توفیق حضور در این سفر را پیدا نمی‌کند؛ اما امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند اگر پای رفتن نداریم، می‌توانیم با تأمین هزینه سفرِ یک زائر دیگر، خود را در این مسیر شریک کنیم. خداوند برای چنین شخصی سنگ تمام می‌گذارد؛ نه تنها پاداش معنویِ عظیمی به او می‌بخشد، بلکه در همین دنیا نیز چند برابرِ آن هزینه را به او برمی‌گرداند، بلاهای حتمی را از جانش دور می‌کند و به مالش برکت و امنیت می‌دهد.

خداوند متعال

وَ جَحَدُوا بِهَا وَ اسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا ... ‎﴿١٤﴾

ترجمه

و [فرعونیان] با آنکه در عمق جانشان به حقانیتِ آن [معجزات] یقین داشتند، اما از روی ستمگری و برتری‌جویی، آن را انکار کردند.

اندکی شرح

این آیه با قرار دادنِ دو کلمه «یقین» (اسْتَيْقَنَتْهَا) و «انکار» (جَحَدُوا) در کنار هم، پرده از یک واقعیتِ بسیار مهم برمی‌دارد: «دانستن» با «ایمان داشتن» فرق دارد. خیلی‌ها گمان می‌کنند همین که با دلیل و منطق حقیقتی را فهمیدند، کار تمام است و به آن ایمان آورده‌اند. اما علم به تنهایی ایمان نیست؛ بلکه ایمان معجونی از «علمِ عقل» و «همراهیِ دل» است. برای درک بهتر این موضوع، کسی را در نظر بگیرید که از نظر علمی «یقین» دارد سیگار کشنده است، اما باز هم سیگار می‌کشد. در اینجا عقلِ او ضررِ سیگار را فهمیده، اما به این مضر بودن «ایمان» نیاورده است؛ چرا که دلش هنوز درگیرِ لذتِ آن است و با عقل همراهی نمی‌کند.

اما در پذیرش حقایق الهی، چرا دل زیر بارِ حقیقتی که عقل فهمیده نمی‌رود؟ آیه دلیلِ این نوع لجبازی را «ظُلماً و عُلُوّاً» (ستم و برتری‌جویی) می‌داند. در این ماجرا، فرعونیان معجزات حضرت موسی را دیدند و عقلشان کاملاً فهمید که او بر حق است؛ اما پیش خودشان حساب کردند که اگر این حقیقت را بپذیرند، باید از قدرت، ثروت و جایگاهِ خداییِ خود دست بکشند. در واقع، چون «دلِ» آن‌ها اسیرِ این منافع و غرور بود، با عقلشان همراهی نکرد و با اینکه در درونشان می‌دانستند حق چیست، آگاهانه آن را پس زدند.

برای حل این مشکل باید بدانیم که روشِ همراه کردنِ «عقل» با روشِ همراه کردنِ «دل» کاملاً متفاوت است. عقل با استدلال، منطق و مطالعه قانع می‌شود؛ اما دل با «تقوا، مراقبت و عمل» رام می‌شود. برنامه‌های عملیِ دین {مثل نماز اول وقت، بیداریِ سحر، انتخاب دوستِ مناسب، یا رفتن به زیارت اربعین} در کنار سایر حکمت‌ها و برکاتشان، نقش بسیار مهمی در همین زمینه دارند. این اعمالِ مستمر، دل را نرم و تربیت می‌کنند تا در برابر حقیقتی که عقل فهمیده، لجبازی نکند و با آن هماهنگ شود.

خداوند متعال

ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوأَىٰ أَن كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَ كَانُوا بِهَا يَسْتَهْزِئُونَ ‎﴿١٠﴾‏

ترجمه

در نهایت، سرانجامِ کسانی که مرتکبِ زشتی‌ها شدند، به آنجا ختم شد که آیات خدا را تکذیب کردند و همواره آن‌ها را به مسخره می‌گرفتند.

اندکی شرح

قرآن در این آیه، به یکی از ظریف‌ترین و در عین حال خطرناک‌ترین ویژگی‌های درون انسان اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه «رفتارِ غلط، عقیده را نابود می‌کند». وقتی انسان دست به گناه و زشتی می‌زند، در درونش دچار یک تضادِ آزاردهنده و عذاب وجدان می‌شود؛ چرا که رفتارِ او با باورهایش {مثل وجود خدا و روز حساب} هم‌خوانی ندارد. در این نقطه، فرد بر سر یک دوراهی قرار می‌گیرد: یا باید از گناه دست بکشد تا آرامش درونی‌اش برگردد، یا باید باورش را تغییر دهد تا بتواند بدون مزاحمتِ وجدان، به مسیرِ خطای خود ادامه دهد. وقتی کسی بر گناه پافشاری می‌کند و نمی‌خواهد از آن دست بکشد، ناچاراً راه دوم را انتخاب می‌کند. او برای توجیهِ سبک زندگی‌اش و خاموش کردنِ کاملِ صدای وجدان، ابتدا صورت‌مسئله را پاک کرده و حقیقت را «انکار» می‌کند (كَذَّبُوا). اما کار به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ او برای اینکه به خودش و دیگران ثابت کند که هیچ ترسی در دل ندارد و راهش کاملاً درست است، حالت تهاجمی می‌گیرد و مقدسات را به «تمسخر» می‌کشد (يَسْتَهْزِئُونَ). در واقع، قرآن به زیبایی نشان می‌دهد که ریشه بسیاری از دین‌ستیزی‌ها و تمسخرِ حقایق، نه در استدلال‌های منطقی، بلکه در لجاجتِ ناشی از آلودگی‌های عملی است.

امام علی علیه السلام

انْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ، فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ، وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ؛ فَلَنْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدًى، وَ لَنْ يُعِيدُوكُمْ فِي رَدًى. فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا، وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا؛ وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا، وَ لَا تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا.

ترجمه

[ای مردم!] به اهل‌بیت پیامبرتان چشم بدوزید؛ همواره در مسیر آنان گام بردارید و پا جای پایشان بگذارید؛ چرا که آنان هرگز شما را از راه هدایت بیرون نمی‌برند و به تباهی و گمراهی بازنمی‌گردانند. پس اگر توقف کردند [و دست نگه داشتند]، شما نیز توقف کنید، و اگر به پا خاستند، شما هم به پا خیزید. از آنان پیشی نگیرید که گمراه می‌شوید، و از ایشان عقب نمانید که نابود خواهید شد.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این خطبه، یک شاخصِ قطعی برای در امان ماندن از انحراف ارائه می‌دهند. از آنجا که اهل‌بیت (علیهم‌السلام) دارای مقام «عصمت» هستند، تنها راهنمایانی محسوب می‌شوند که پیروی از آن‌ها، سعادت انسان را صددرصد تضمین می‌کند. منطقِ امام بسیار روشن و عقلانی است: در یک مسیر سخت و مه‌آلود، اگر از راهنمای راه‌بلد جلو بزنیم، قطعاً گم می‌شویم و اگر از سرِ ترس یا خستگی عقب بمانیم، آسیب می‌بینیم. تنها راهِ سالم رسیدن، «هم‌قدمیِ مطلق» با رهبران الهی است؛ چه زمانی که مانند امام حسن (علیه‌السلام) مصلحت را در نرمش و توقف می‌بینند، و چه زمانی که مانند امام حسین (علیه‌السلام) فرمانِ قیام و مبارزه صادر می‌کنند.

این منطقِ عقلانی و تشکیلاتی، مختصِ زمان حضور امام معصوم نیست؛ بلکه در دوران غیبت نیز، امتدادِ همین مسیر در پیروی از «ولی‌فقیه» تجلی می‌یابد. در بزنگاه‌های حساسِ سیاسی و اجتماعی، معمولاً دو گروه به کشور آسیب می‌زنند: اول کسانی که از روی احساسات، کاسه داغ‌تر از آش می‌شوند و با تندروی، جلوتر از رهبری حرکت کرده و هزینه‌تراشی می‌کنند؛ و دوم کسانی که به خاطر محافظه‌کاری یا عافیت‌طلبی، وقتی باید پای کار باشند، جا می‌زنند. کلام امام به ما می‌آموزد که هنرِ حرکتِ درست، تنظیمِ دقیقِ سرعت با ضرب‌آهنگِ رهبری است؛ نه یک قدم جلوتر، نه یک قدم عقب‌تر.

امام صادق علیه السلام

إِيَّاكَ أَنْ تَكُونَ مِمَّنْ يَخَافُ عَلَى الْعِبَادِ مِنْ ذُنُوبِهِمْ، وَ يَأْمَنُ الْعُقُوبَةَ مِنْ ذَنْبِهِ؛ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا يُخْدَعُ عَنْ جَنَّتِهِ، وَ لَا يُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِطَاعَتِهِ.

ترجمه

مبادا از کسانی باشی که به خاطر گناهانِ مردم، نگرانِ عاقبتِ آن‌ها هستند، اما خود را از کیفرِ گناهِ خویش در امان می‌دانند! بی‌شک خداوندِ تبارک و تعالی را نمی‌توان برای ورود به بهشتش فریب داد، و به آنچه نزد اوست [از پاداش و جایگاه امن] جز با فرمان‌برداری‌اش نمی‌توان دست یافت.

اندکی شرح

پیام این روایت بسیار روشن است: از کسانی نباشیم که مدام حواسشان به عیب و خطای دیگران است، اما از اشتباهات خودشان کاملاً غافل‌اند. گاهی افراد مدام روی ایرادات مردم دست می‌گذارند و به بقیه هشدار می‌دهند، اما یادشان می‌رود که خودشان هم پر از نقطه‌ضعف‌اند و خیال می‌کنند از عواقبِ کارهای خودشان در امان‌اند. امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند با این کارها نمی‌شود خدا را فریب داد. صرفِ اینکه حرف‌های قشنگ بزنیم، شعارِ خوبی بدهیم و از بقیه بخواهیم درست رفتار کنند، برای سعادتمند شدنِ ما کافی نیست. تنها راهش این است که خودمان واقعاً «اهل عمل» باشیم و به اصولی که خداوند برای رشد و نجاتمان تعیین کرده، پایبند بمانیم.

امام صادق علیه السلام

لَا تَغْتَرُّوا بِصَلَاتِهِمْ وَ لَا بِصِيَامِهِمْ، فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَّمَا لَهِجَ بِالصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَكَهُ اسْتَوْحَشَ، وَ لَكِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ.

ترجمه

فریب نماز و روزه افراد را نخورید؛ چرا که گاهی انسان چنان به نماز و روزه عادت می‌کند که اگر آن را کنار بگذارد، دچار اضطراب [و ناآرامی] می‌شود. بلکه آنان را با «راست‌گویی» و «امانت‌داری» بیازمایید.

اندکی شرح

ما در تصمیمات مهم زندگی {مثل ازدواج، شراکت مالی یا سپردن مسئولیت‌ها} ناگزیریم افراد را ارزیابی کنیم. گاهی دیدنِ تقوای ظاهریِ یک نفر (مثل نماز و روزه) باعث می‌شود چشم‌بسته به او اعتماد کنیم. اما این روایت هشدار می‌دهد که عباداتِ فردی، گاهی از روی اخلاص نیستند؛ بلکه صرفاً به یک «عادتِ رفتاری» تبدیل شده‌اند، تا جایی که شخص اگر آن‌ها را ترک کند، نه از ترس خدا، بلکه صرفاً به خاطر به هم خوردنِ عادتش احساس ناآرامی می‌کند. به همین دلیل، امام (علیه‌السلام) برای سنجش عیارِ واقعیِ افراد، ما را به «رفتار اجتماعی» آن‌ها ارجاع می‌دهند. در بزنگاه‌هایی که پای منافع شخصی به میان می‌آید، دروغ گفتن یا خیانت بسیار وسوسه‌انگیز است. کسی که در این شرایطِ سخت، روی خواسته‌ی نفسِ خود پا می‌گذارد و «راست‌گویی» و «امانت‌داری» را انتخاب می‌کند، نشان می‌دهد که دین‌داری‌اش ریشه‌دار و واقعی است، نه صرفاً یک عادتِ ظاهری.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ مِمَّنْ يَنْتَحِلُ هَذَا الْأَمْرَ لَيَكْذِبُ حَتَّى إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَحْتَاجُ إِلَى كَذِبِهِ.

ترجمه

به راستی در میان کسانی که خود را به این امر [= مکتب اهل‌بیت] نسبت می‌دهند، افرادی هستند که چنان دروغ می‌گویند که حتی شیطان هم به دروغِ آن‌ها محتاج می‌شود!

اندکی شرح

این روایت هشداری جدی به کسانی است که خود را پیرو اهل‌بیت می‌دانند، اما گناهِ دروغ را در رفتارشان عادی کرده‌اند. وقتی کسی ادعای حضور در مسیر حق را دارد ولی به راحتی دروغ می‌گوید، عملاً به ابزار دست شیطان تبدیل می‌شود. دلیلِ نیازمندیِ شیطان به این افراد آن است که وسوسه‌های پنهانِ او همیشه کارساز نیست؛ اما دروغِ کسی که به دین و اهل‌بیت منتسب است، چنان تأثیر مخربی دارد و باعث بدبینی یا انحرافِ دیگران می‌شود که شیطان برای پیشبرد اهدافش، به او و دروغ‌هایش تکیه می‌کند.