آیات و احادیث «جهاد با نفس، خودسازی، هوای نفس، غلبه بر نفس اماره»

امام علی علیه السلام

عِنْدَ حُضُورِ الشَّهَوَاتِ وَ اللَّذَّاتِ، يَتَبَيَّنُ وَرَعُ الْأَتْقِيَاءِ.

ترجمه

هنگام فراهم شدن بساط شهوت‌ها و لذت‌هاست که عیار خویشتن‌داری پرهیزکاران آشکار می‌شود.

اندکی شرح

ادعای پاک‌دامنی در شرایط عادی و دور از وسوسه، کار چندان سختی نیست؛ عیار واقعی ایمان و اراده انسان، دقیقاً در لحظه‌ای مشخص می‌شود که بساط گناه و لذت‌های نامشروع کاملاً فراهم باشد. بنابراین، پرهیزکاری حقیقی این نیست که انسان هیچ میل و رغبتی به لذت‌ها نداشته باشد؛ بلکه هنر اصلی، قدرت «نه گفتن» به نفس در همان بزنگاهی است که همه‌چیز برای لغزش مهیاست.

امام صادق علیه السلام

إِزَالَةُ الْجِبَالِ أَهْوَنُ مِنْ إِزَالَةِ قَلْبٍ عَنْ مَوْضِعِهِ.

ترجمه

جابه‌جا کردن کوه‌ها، آسان‌تر از جدا کردن یک قلب از جایگاهش [یعنی باورها و عادات ریشه‌دار] است.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این تشبیه بسیار زیبا، به قدرت شگفت‌انگیز و صلابت باورها و عادات درونی انسان اشاره می‌کنند. علمای اخلاق با استناد به این حدیث تأکید دارند که وقتی یک عقیده یا صفت اخلاقی (چه خوب و چه بد) در قلب انسان ریشه بدواند و نهادینه شود، تغییر دادن آن از جابه‌جا کردن یک کوه عظیم هم دشوارتر است. پیام روشن این کلام دو چیز است: اول، هشداری است تا مراقب باشیم قلبمان را به چه چیزهایی پیوند می‌زنیم و چه عاداتی را در خود پرورش می‌دهیم؛ و دوم، یادآوری این حقیقت است که اصلاح اخلاق و تغییر باورهای ریشه‌دار یک انسان، یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد، بلکه نیازمند زمان، مدارا و تلاشی تدریجی و مستمر است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

ذَاكِرُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْغَافِلِينَ، كَالْمُقَاتِلِ عَنِ الْفَارِّينَ؛ وَ الْمُقَاتِلُ عَنِ الْفَارِّينَ لَهُ الْجَنَّةُ.

ترجمه

کسی که در میانِ غافلان به یاد خدای عزوجل باشد، همچون رزمنده‌ای است که به جای فراریان، یک‌تنه [در میدان] می‌جنگد؛ و پاداشِ کسی که به جای فراریان بجنگد، بهشت است.

اندکی شرح

یاد خدا در خلوت و محیط‌های معنوی کار چندان سختی نیست؛ اما هنر اصلی این است که وقتی در محیط یا جمعی قرار می‌گیریم که همه خدا را فراموش کرده‌اند و غرق در روزمرگی یا گناه هستند، ما همرنگ جماعت نشویم و یاد خدا را در دلمان زنده نگه داریم. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) این مقاومتِ روحی را به کارِ یک رزمنده شجاع تشبیه می‌کنند. وقتی در میدان نبرد، بقیه کم می‌آورند، می‌ترسند و فرار می‌کنند، آن رزمنده‌ای که یک‌تنه می‌ایستد و مقاومت می‌کند، ارزش کارش هزاران برابر است. کسی هم که در دلِ غفلتِ جامعه بیدار می‌ماند و تسلیمِ جوّ حاکم نمی‌شود، در حالِ مبارزه‌ای سخت با نفسِ خویش است؛ مبارزه‌ای که ارزش و پاداش آن، هم‌ترازِ تنها ایستادن در خط مقدمِ نبرد است.

امام صادق علیه السلام

إِيَّاكَ أَنْ تَكُونَ مِمَّنْ يَخَافُ عَلَى الْعِبَادِ مِنْ ذُنُوبِهِمْ، وَ يَأْمَنُ الْعُقُوبَةَ مِنْ ذَنْبِهِ؛ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا يُخْدَعُ عَنْ جَنَّتِهِ، وَ لَا يُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِطَاعَتِهِ.

ترجمه

مبادا از کسانی باشی که به خاطر گناهانِ مردم، نگرانِ عاقبتِ آن‌ها هستند، اما خود را از کیفرِ گناهِ خویش در امان می‌دانند! بی‌شک خداوندِ تبارک و تعالی را نمی‌توان برای ورود به بهشتش فریب داد، و به آنچه نزد اوست [از پاداش و جایگاه امن] جز با فرمان‌برداری‌اش نمی‌توان دست یافت.

اندکی شرح

پیام این روایت بسیار روشن است: از کسانی نباشیم که مدام حواسشان به عیب و خطای دیگران است، اما از اشتباهات خودشان کاملاً غافل‌اند. گاهی افراد مدام روی ایرادات مردم دست می‌گذارند و به بقیه هشدار می‌دهند، اما یادشان می‌رود که خودشان هم پر از نقطه‌ضعف‌اند و خیال می‌کنند از عواقبِ کارهای خودشان در امان‌اند. امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند با این کارها نمی‌شود خدا را فریب داد. صرفِ اینکه حرف‌های قشنگ بزنیم، شعارِ خوبی بدهیم و از بقیه بخواهیم درست رفتار کنند، برای سعادتمند شدنِ ما کافی نیست. تنها راهش این است که خودمان واقعاً «اهل عمل» باشیم و به اصولی که خداوند برای رشد و نجاتمان تعیین کرده، پایبند بمانیم.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الْمُؤْمِنُ بَيْنَ خَمْسِ شَدَائِدَ: مُؤْمِنٍ يَحْسُدُهُ وَ مُنَافِقٍ يُبْغِضُهُ وَ كَافِرٍ يُقَاتِلُهُ وَ شَيْطَانٍ يُضِلُّهُ وَ نَفْسٍ تُنَازِعُهُ.

ترجمه

‏‏مؤمن، با پنج سختی دست به گریبان است: مؤمنی دیگر که به او حسادت می‌ورزد، منافقی که او را دشمن می‌دارد، کافری که با او می‌جنگد، شیطانی که درصدد گمراه کردن اوست و نفْسی که با او کشمکش می‌کند.

امام علی علیه السلام

شَرُّ النَّاسِ مَنْ كَانَ مُتَتَبِّعاً لِعُيُوبِ النَّاسِ عَمْياً لِمَعَايِبِه‏ِ.

ترجمه

بدترین مردم کسی است که دنبال عیب‌های مردم باشد و عیب‌های خود را نبيند.

امام علی علیه السلام

مَنْ أَبْصَرَ زَلَّتَهُ صَغُرَتْ عِنْدَهُ زَلَّةُ غَيْرِهِ.

ترجمه

كسى كه لغزش خود را ببيند، لغزش ديگران نزدش كوچک آيد.

امام صادق علیه السلام

أَوْحَى اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَىٰ مُوسَىٰ عَلَيْهِ السَّلَامُ‏: يَا مُوسَىٰ، لَا تَفْرَحْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ، وَ لَا تَدَعْ ذِكْرِي عَلَىٰ كُلِّ حَالٍ؛ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِي الذُّنُوبَ، وَ إِنَّ تَرْكَ ذِكْرِي يُقْسِي الْقُلُوبَ.

ترجمه

خداى عزّوجلّ به موسى عليه ‏السلام وحى كرد: اى موسى! برای زيادى ثروت شاد مشو و در هيچ حالى مرا فراموش مكن؛ زيرا با زيادی ثروت گناهان فراموش می‌‏شود و از ياد بردن من قساوت قلب می‌آورد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

لَا تَزُولُ قَدَمَا عَبْدٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ: عَنْ عُمُرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ، وَ عَنْ شَبَابِهِ فِيمَا أَبْلَاهُ، وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَيْنَ كَسَبَهُ وَ فِيمَا أَنْفَقَهُ، وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ.

ترجمه

در روز قیامت، هیچ بنده‌ای قدم از قدم برنمی‌دارد مگر اینکه درباره چهار چیز از او سؤال شود: از عمرش که آن را در چه راهی سپری کرده است؛ از جوانی‌اش که آن را صرف چه کاری کرده است؛ از ثروتش که از کجا به دست آورده و در کجا خرج کرده است؛ و از دوستی و محبتِ ما اهل‌بیت.

اندکی شرح

این روایت نشان می‌دهد که در روز قیامت، نسبت به چهار نعمت و سرمایه مهم حساسیت ویژه‌ای وجود دارد. اول «عمر» است؛ اینکه آیا این فرصت تکرارنشدنی صرفاً به روزمرگی گذشت، یا از آن برای بندگی خدا و رشد استفاده شد؟ دوم «جوانی» است؛ دورانی که انسان در اوج نشاط و توانمندی است و باید پاسخ دهد این انرژیِ متراکم را صرف چه راهی کرده است. سوم «ثروت» است که حسابی دوطرفه دارد: از یک سو بررسی می‌شود که از چه راهی (حلال یا حرام) به دست آمده، و از سوی دیگر می‌پرسند در کجا خرج شده است؟ آیا در مسیرهای درستی مثل تأمین آبرومندانه خانواده، کارهای خیر و کمک به دیگران صرف شد، یا در راه اسراف، گناه و خودخواهی هدر رفت؟

اما چهارمین مورد، «محبت اهل‌بیت (علیهم‌السلام)» است. اهمیت این خاندان صرفاً به خاطر نسبت فامیلی با پیامبر نیست؛ بلکه آن‌ها چراغ‌های هدایت و قطب‌نمای مسیر حق‌اند. در روز قیامت از ما می‌پرسند که با این نعمتِ بزرگ چه کردیم؟ آیا با محبت و پیرویِ عملی، قدم جای پایشان گذاشتیم و از جبهه حق حمایت کردیم؟ یا مانند بسیاری از مردم در طول تاریخ، نسبت به راه و کلامشان بی‌تفاوت بودیم و آن‌ها را در برابر ظلم، تنها و بی‌یاور گذاشتیم؟

امام کاظم علیه السلام

لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ حَسَناً اسْتَزَادَ اللهَ وَ إِنْ عَمِلَ سَيِّئاً اسْتَغْفَرَ اللهَ مِنْهُ وَ تَابَ إِلَيْهِ.

ترجمه

از ما نيست كسى كه هر روز اعمال خود را محاسبه نكند تا اگر نيكى كرده از خدا زیادی آن را بخواهد و اگر بدى كرده از خدا آمرزش بخواهد و توبه نمايد.

امام علی علیه السلام

اصْبِرْ عَلَى مَرَارَةِ الْحَقِّ وَ إِيَّاكَ أَنْ تَنْخَدِعَ لِحَلَاوَةِ الْبَاطِلِ.

ترجمه

تلخى حق را تحمل كن، و مبادا كه فريب شيرينى باطل را بخورى.

امام علی علیه السلام

عَجِبْتُ لِمَنْ عَرَفَ سُوءَ عَوَاقِبِ اللَّذَّاتِ كَيْفَ لَا يَعِفُّ.

ترجمه

در شگفتم از كسى كه فرجام ناگوار خوش گذرانی‌ها را می‌داند، چگونه [از آنها] خوددارى نمی‌کند!

امام علی علیه السلام

عَجِبْتُ لِمَنْ يَتَصَدَّیٰ لِإصْلَاحِ النَّاسِ وَ نَفْسُهُ أَشَدُّ شَيْ‏ءٍ فَسَاداً فَلَا يُصْلِحُهَا وَ يَتَعَاطَىٰ إِصْلَاحَ غَيْرِهِ.

ترجمه

در شگفتم از كسى كه به اصلاح مردم دست مى زند در حالى كه خود از همه فاسدتر است و خويشتن را اصلاح نمى كند و به كار اصلاح ديگران مى پردازد!

امام صادق علیه السلام

أنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ بَعَثَ بِسَرِيَّةٍ‌ فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِيَ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قِيلَ يَا رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ‌.

ترجمه

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله سپاهى را به جنگ اعزام كرد. وقتى برگشتند فرمود: خوشامد مى گويم به مردمانى كه جهاد اصغر را گذراندند ولى جهاد اكبر همچنان بر عهده آنان باقى مانده است. عرض شد: اى رسول خدا! جهاد اكبر چيست؟ فرمود: جهاد با نفس.

امام سجاد علیه السلام

الْخَيْرُ كُلُّهُ صِيَانَةُ الْإنْسَانِ نَفْسَهُ.

ترجمه

همۀ خير و خوبى در خويشتن دارى است.