آیات و احادیث موضوعی

امام علی علیه السلام

عِنْدَ حُضُورِ الشَّهَوَاتِ وَ اللَّذَّاتِ، يَتَبَيَّنُ وَرَعُ الْأَتْقِيَاءِ.

ترجمه

هنگام فراهم شدن بساط شهوت‌ها و لذت‌هاست که عیار خویشتن‌داری پرهیزکاران آشکار می‌شود.

اندکی شرح

ادعای پاک‌دامنی در شرایط عادی و دور از وسوسه، کار چندان سختی نیست؛ عیار واقعی ایمان و اراده انسان، دقیقاً در لحظه‌ای مشخص می‌شود که بساط گناه و لذت‌های نامشروع کاملاً فراهم باشد. بنابراین، پرهیزکاری حقیقی این نیست که انسان هیچ میل و رغبتی به لذت‌ها نداشته باشد؛ بلکه هنر اصلی، قدرت «نه گفتن» به نفس در همان بزنگاهی است که همه‌چیز برای لغزش مهیاست.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِيرَ لَيَقُولُ: يَا رَبِّ، ارْزُقْنِي حَتَّى أَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَيْرِ. فَإِذَا عَلِمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِيَّةٍ، كَتَبَ اللهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا يَكْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ؛ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ.

ترجمه

بنده مؤمن تهیدست [در مناجات با خدا] می‌گوید: «پروردگارا! به من روزی [و گشایش مالی] عطا کن تا فلان کار نیک و فلان عمل خیر را انجام دهم.» و هنگامی که خداوند عزوجل بداند او در این خواسته، نیت راستین و عزم جدی دارد، دقیقاً همان پاداشی را برایش می‌نویسد که اگر آن کارها را انجام می‌داد، برایش ثبت می‌کرد؛ چرا که خداوند، وسعت‌بخش و بسیار بخشنده است.

اندکی شرح

شاید تا به حال این سؤال برایتان پیش آمده باشد که چرا فرصت انجام کارهای خیر برای همه یکسان نیست؟ آیا کسی که ثروت دارد و می‌تواند با انفاق و دستگیری از دیگران ثواب‌های بزرگی کسب کند، از کسی که به دلیل فقر از این توفیق محروم است، در مسیر کمال جلوتر می‌افتد؟ این روایت، پاسخی به این دغدغه است. در نگاه دینی، رشد و سعادت انسان‌ها در انحصار پول، جایگاه یا امکانات مادی نیست. بر اساس این روایت، اگر کسی به دلیل فقر، بیماری یا هر محدودیت دیگری نتواند عمل صالحی را انجام دهد، اما در قلبش «صادقانه» این نیت را داشته باشد که در صورت مهیا بودن شرایط حتماً آن را انجام می‌داد، همان بهره معنوی برایش ثبت می‌شود. پس فقر و محدودیت‌های دنیوی هرگز نمی‌توانند انسان را از رشد و سعادت محروم کنند.

امام صادق علیه السلام

إِزَالَةُ الْجِبَالِ أَهْوَنُ مِنْ إِزَالَةِ قَلْبٍ عَنْ مَوْضِعِهِ.

ترجمه

جابه‌جا کردن کوه‌ها، آسان‌تر از جدا کردن یک قلب از جایگاهش [یعنی باورها و عادات ریشه‌دار] است.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این تشبیه بسیار زیبا، به قدرت شگفت‌انگیز و صلابت باورها و عادات درونی انسان اشاره می‌کنند. علمای اخلاق با استناد به این حدیث تأکید دارند که وقتی یک عقیده یا صفت اخلاقی (چه خوب و چه بد) در قلب انسان ریشه بدواند و نهادینه شود، تغییر دادن آن از جابه‌جا کردن یک کوه عظیم هم دشوارتر است. پیام روشن این کلام دو چیز است: اول، هشداری است تا مراقب باشیم قلبمان را به چه چیزهایی پیوند می‌زنیم و چه عاداتی را در خود پرورش می‌دهیم؛ و دوم، یادآوری این حقیقت است که اصلاح اخلاق و تغییر باورهای ریشه‌دار یک انسان، یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد، بلکه نیازمند زمان، مدارا و تلاشی تدریجی و مستمر است.

امام صادق علیه السلام

عَلَيْكُمْ بِالدُّعَاءِ؛ فَإِنَّكُمْ لَا تَقَرَّبُونَ بِمِثْلِهِ، وَ لَا تَتْرُكُوا صَغِيرَةً لِصِغَرِهَا أَنْ تَدْعُوا بِهَا؛ إِنَّ صَاحِبَ الصِّغَارِ هُوَ صَاحِبُ الْكِبَارِ.

ترجمه

همواره دعا کنید؛ چرا که با هیچ چیزی مانند دعا، به خداوند نزدیک نمی‌شوید. مبادا خواسته‌ای را به خاطر کوچک بودنش رها کنید و آن را از خدا نخواهید؛ زیرا برآورنده‌ی نیازهای کوچک، همان برآورنده‌ی نیازهای بزرگ است.

اندکی شرح

معمولاً ما فقط در بحران‌ها و برای گره‌های بزرگ به سراغ دعا می‌رویم و گمان می‌کنیم کارهای کوچک و روزمره را خودمان به تنهایی می‌توانیم انجام دهیم. اما امام صادق (علیه‌السلام) یادآوری می‌کنند که اولاً، دعا صرفاً ابزاری برای رفع نیاز نیست، بلکه یکی از بهترین راه‌ها برای ارتباط با خدا و نزدیک شدن به اوست. ثانیاً، وقتی حتی برای کوچک‌ترین نیازهایمان دست به دعا برمی‌داریم، در واقع به این درک عمیق رسیده‌ایم که در هیچ کاری مستقل و بی‌نیاز از خدا نیستیم. پروردگاری که کلید حل بزرگ‌ترین مشکلات هستی در دست اوست، دقیقاً همان خدایی است که ساده‌ترین نیازهای روزمره ما نیز در اختیار اوست.

امام عسکری علیه السلام

أَبُو هَاشِمٍ الْجَعْفَرِيُّ قَالَ‌: شَكَوْتُ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) ضِيقَ الْحَبْسِ وَ كَتَلَ الْقَيْدِ، فَكَتَبَ إِلَيَّ: «أَنْتَ تُصَلِّي الْيَوْمَ الظُّهْرَ فِي مَنْزِلِكَ». فَأُخْرِجْتُ فِي وَقْتِ الظُّهْرِ فَصَلَّيْتُ فِي مَنْزِلِي كَمَا قَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ). وَ كُنْتُ مُضَيَّقاً فَأَرَدْتُ أَنْ أَطْلُبَ مِنْهُ دَنَانِيرَ فِي الْكِتَابِ فَاسْتَحْيَيْتُ، فَلَمَّا صِرْتُ إِلَى مَنْزِلِي وَجَّهَ إِلَيَّ بِمِائَةِ دِينَارٍ، وَ كَتَبَ إِلَيَّ: «إِذَا كَانَتْ لَكَ حَاجَةٌ فَلَا تَسْتَحْيِ وَ لَا تَحْتَشِمْ، وَ اطْلُبْهَا؛ فَإِنَّكَ تَرَى مَا تُحِبُّ إِنْ شَاءَ اللهُ».

ترجمه

ابوهاشم جعفری می‌گوید: [در نامه‌ای] به امام عسکری (علیه‌السلام) از سختی زندان و سنگینی غل و زنجیر شکایت کردم. ایشان در پاسخ برایم نوشتند: «تو امروز نماز ظهر را در خانه‌ات می‌خوانی.» هنگام ظهر از زندان آزاد شدم و همان‌طور که امام (علیه‌السلام) فرموده بودند، نماز را در خانه‌ام خواندم. از آنجا که در تنگنای مالی بودم، می‌خواستم در همان نامه از ایشان مقداری پول تقاضا کنم، اما خجالت کشیدم [و چیزی ننوشتم]. وقتی به خانه رسیدم، امام صد دینار برایم فرستادند و همراه آن نوشتند: «هرگاه نیازی داشتی، خجالت نکش و ملاحظه نکن؛ خواسته‌ات را بگو که ان‌شاءالله به آنچه دوست داری خواهی رسید.»

اندکی شرح

این روایت، تصویری آرامش‌بخش از احاطه و توجه همیشگی امام به شرایط پیروانش را نشان می‌دهد. وقتی ابوهاشم مشکل زندان را مطرح می‌کند، امام نه تنها بی‌تفاوت از کنار رنج او نمی‌گذرد، بلکه حتی از نیاز به زبان نیامده‌ی او نیز باخبر است و گره از کارش باز می‌کند. پیام اصلی این اتفاق آن است که بدانیم در هر شرایطی که باشیم، از نگاه و مراقبت امام زمانمان دور نیستیم و ایشان ما را در سختی‌ها رها نمی‌کنند. بر مبنای همین توجه و صمیمیت است که امام در پایان یادآور می‌شوند اهل‌بیت محرم‌ترین پناهگاه ما هستند و برای در میان گذاشتن مشکلاتمان با آن‌ها، هرگز نباید غریبی کنیم.

امام صادق علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ مُوسِرٌ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نَقِيُّ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى رَسُولِ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ). فَجَاءَ رَجُلٌ مُعْسِرٌ دَرِنُ الثَّوْبِ، فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِ الْمُوسِرِ، فَقَبَضَ الْمُوسِرُ ثِيَابَهُ مِنْ تَحْتِ فَخِذَيْهِ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «أَ خِفْتَ أَنْ يَمَسَّكَ مِنْ فَقْرِهِ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُصِيبَهُ مِنْ غِنَاكَ شَيْءٌ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَخِفْتَ أَنْ يُوَسِّخَ ثِيَابَكَ؟» قَالَ: لَا. قَالَ: «فَمَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟» فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ! إِنَّ لِي قَرِيناً يُزَيِّنُ لِي كُلَّ قَبِيحٍ، وَ يُقَبِّحُ لِي كُلَّ حَسَنٍ، وَ قَدْ جَعَلْتُ لَهُ نِصْفَ مَالِي. فَقَالَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِلْمُعْسِرِ: «أَ تَقْبَلُ؟» قَالَ: لَا. فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: وَ لِمَ؟ قَالَ: أَخَافُ أَنْ يَدْخُلَنِي مَا دَخَلَكَ.

ترجمه

مرد ثروتمندی با لباس‌های تمیز و فاخر خدمت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) رسید و در محضر ایشان نشست. سپس مرد تنگدستی با لباس‌های کهنه و چرک‌آلود وارد شد و کنار آن مرد ثروتمند نشست. مرد ثروتمند [با دیدن او، خودش را کشید و] لباسش را جمع‌وجور کرد. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به او فرمودند: «ترسیدی چیزی از فقر او به تو سرایت کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی چیزی از ثروت تو به او برسد؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «ترسیدی لباست را کثیف کند؟» عرض کرد: خیر. فرمودند: «پس چه چیزی باعث شد این کار را بکنی؟» عرض کرد: ای رسول خدا! من همدمی [= نفس سرکش یا شیطان وسوسه‌گر] دارم که هر کار زشتی را در نظرم زیبا جلوه می‌دهد و هر کار خوبی را برایم زشت می‌نمایاند. [اکنون برای جبران این رفتارم] نیمی از دارایی‌ام را به این مرد می‌بخشم. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به مرد تنگدست فرمودند: «آیا می‌پذیری؟» عرض کرد: خیر. مرد ثروتمند با تعجب پرسید: چرا؟ پاسخ داد: «می‌ترسم همان خصلتی که در وجود تو رخنه کرده [یعنی غرور و خودبرتربینی]، به وجود من هم راه پیدا کند!»

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «مَا مِنْ عَبْدٍ أُرِيدُ أَنْ أُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ إِلَّا ابْتَلَيْتُهُ فِي جَسَدِهِ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ كَفَّارَةً لِذُنُوبِهِ [فَبِها]، وَ إِلَّا شَدَّدْتُ عَلَيْهِ عِنْدَ مَوْتِهِ، حَتَّى يَأْتِيَنِي وَ لَا ذَنْبَ لَهُ، ثُمَّ أُدْخِلُهُ الْجَنَّةَ. وَ مَا مِنْ عَبْدٍ أُرِيدُ أَنْ أُدْخِلَهُ النَّارَ إِلَّا صَحَّحْتُ لَهُ جِسْمَهُ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي [فَبِها]، وَ إِلَّا آمَنْتُ خَوْفَهُ مِنْ سُلْطَانِهِ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي [فَبِها]، وَ إِلَّا وَسَّعْتُ عَلَيْهِ فِي رِزْقِهِ؛ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي [فَبِها]، وَ إِلَّا هَوَّنْتُ عَلَيْهِ مَوْتَهُ، حَتَّى يَأْتِيَنِي وَ لَا حَسَنَةَ لَهُ عِنْدِي، ثُمَّ أُدْخِلُهُ النَّارَ».

ترجمه

خداوند عزوجل می‌فرماید: «هیچ بنده‌ای نیست که بخواهم او را به بهشت ببرم، مگر آنکه او را به درد و رنج جسمانی مبتلا می‌کنم؛ پس اگر این [بیماری] کفاره‌ی گناهانش شد [که چه بهتر]، وگرنه لحظه‌ی جان دادن را بر او سخت می‌گیرم تا در حالی به پیشگاه من آید که هیچ گناهی بر دوشش نمانده باشد، و سپس او را راهی بهشت می‌کنم. و هیچ بنده‌ای نیست که [به خاطر اعمالش] بخواهم او را به دوزخ ببرم، مگر آنکه بدنش را سالم و تندرست نگه می‌دارم؛ پس اگر این [تندرستی] برای تسویه‌ی طلب او از من [بابت کارهای نیکش] کافی بود [که چه بهتر]، وگرنه او را از ترس حاکمان و قدرتمندان در امان می‌دارم؛ اگر این [امنیت] طلب او را تسویه کرد [که هیچ]، وگرنه روزی‌اش را وسعت می‌بخشم؛ و اگر این [ثروت] هم برای تسویه‌ی طلبش کافی نبود، مرگ را بر او آسان می‌کنم تا در حالی به پیشگاه من آید که هیچ طلب و کار نیکی نزد من نداشته باشد، و سپس او را راهی دوزخ می‌کنم.»

امام باقر علیه السلام

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ يُكْرِمَ عَبْداً وَ لَهُ ذَنْبٌ، ابْتَلَاهُ بِالسُّقْمِ؛ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ لَهُ، ابْتَلَاهُ بِالْحَاجَةِ؛ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ بِهِ ذَلِكَ، شَدَّدَ عَلَيْهِ الْمَوْتَ لِيُكَافِيَهُ بِذَلِكَ الذَّنْبِ. وَ إِذَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ يُهِينَ عَبْداً وَ لَهُ عِنْدَهُ حَسَنَةٌ، صَحَّحَ بَدَنَهُ؛ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ بِهِ ذَلِكَ، وَسَّعَ عَلَيْهِ فِي رِزْقِهِ؛ فَإِنْ هُوَ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ بِهِ، هَوَّنَ عَلَيْهِ الْمَوْتَ لِيُكَافِيَهُ بِتِلْكَ الْحَسَنَةِ.

ترجمه

وقتی خداوند عزوجل بخواهد به بنده‌ای که گناهی بر گردن دارد لطف کند، او را به بیماری مبتلا می‌کند؛ اگر چنین نکند، به تنگدستی دچارش می‌سازد؛ و اگر این کار را هم نکند، جان دادن را بر او سخت می‌گیرد تا [در همین دنیا] تاوان آن گناه را با او تسویه کند. اما هنگامی که بخواهد بنده‌ای را که کار نیکی پیش خدا دارد خوار کند، او را تندرست نگه می‌دارد؛ اگر چنین نکند، روزی‌اش را فراوان می‌کند؛ و اگر این کار را هم نکند، مرگ را بر او آسان می‌گیرد تا پاداش آن کار نیک را [در همین دنیا] با او تسویه کند.

اندکی شرح

بر اساس این روایت، بیماری، فقر یا سختی جان دادن لزوماً نشانه غضب خدا نیست؛ بلکه گاهی لطف پروردگار در حق انسان‌های درستکاری است که لغزش‌هایی داشته‌اند. خدا با این سختی‌ها، گناهانشان را در همین دنیا پاک می‌کند تا بار آن به آخرت کشیده نشود. در نقطه مقابل، سلامتی، ثروت و مرگ راحت نیز همیشه نشانه محبوبیت پیش خدا نیست. گاهی افراد بدکاری که چند کار نیک هم در پرونده دارند، پاداش کارهای خوبشان را در همین دنیا با سلامتی و گشایش مالی می‌گیرند تا در آخرت هیچ طلب و بهره‌ای نداشته باشند. گویی سنت خداوند بر این است که تا جای ممکن، حساب لغزش‌های خوبان و کارهای نیک بدان را در همین دنیا تسویه کند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّمَا مَثَلُ الْمَرْأَةِ مَثَلُ الضِّلْعِ الْمُعْوَجِّ؛ إِنْ تَرَكْتَهُ انْتَفَعْتَ بِهِ، وَ إِنْ أَقَمْتَهُ كَسَرْتَهُ.

ترجمه

حکایت [طبیعت] زن، حکایت استخوان خمیده‌ی دنده است؛ اگر آن را به همان حال که هست واگذاری، از آن بهره‌مند می‌شوی، و اگر بخواهی [به زور] صافش کنی، آن را می‌شکنی.

اندکی شرح

این روایت با یک تشبیه زیبا، به تفاوت‌های طبیعی و روان‌شناختی زن و مرد اشاره می‌کند. استخوان دنده برای اینکه بتواند از قلب و اندام‌های حیاتی محافظت کند، «باید» خمیده و قوس‌دار باشد؛ در واقع این خمیدگی نقص آن نیست، بلکه لازمه‌ی کارکرد درست آن است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) با این مثال به مردان یادآوری می‌کنند که روحیات و عواطف زن، ویژگی‌های خاص خودش را دارد. اگر مرد بخواهد زن را دقیقاً مطابق با میل، منطق یا روحیات مردانه‌ی خودش تغییر دهد (تلاش برای صاف کردن دنده)، نه تنها موفق نمی‌شود، بلکه به روح و روان او آسیب جدی می‌زند (شکستن دنده). اما اگر این طبیعت متفاوت را بپذیرد و با آن مدارا کند، می‌تواند از برکات آن بهره‌مند شود؛ چرا که اتفاقاً همین ظرافت‌های عاطفی است که به زن توانایی می‌بخشد تا نقش حیاتی مادری و همسری را به بهترین شکل ایفا کند و کانون خانواده را گرم و زنده نگه دارد.

امام رضا علیه السلام

إِنَّ لِكُلِّ إِمَامٍ عَهْداً فِي عُنُقِ أَوْلِيَائِهِ وَ شِيعَتِهِ، وَ إِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَ حُسْنِ الْأَدَاءِ زِيَارَةَ قُبُورِهِمْ؛ فَمَنْ زَارَهُمْ رَغْبَةً فِي زِيَارَتِهِمْ، وَ تَصْدِيقاً بِمَا رَغِبُوا فِيهِ، كَانَ أَئِمَّتُهُمْ شُفَعَاءَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ترجمه

هر امامی بر گردن دوستان و شیعیان خود عهد و پیمانی دارد، و نشانه‌ی کمال وفاداری به این پیمان و ادای نیکوی آن، زیارت قبور آنان است. پس هر کس با شوق و علاقه به زیارتشان برود و آنچه را که امامان [درباره فضیلت این کار] وعده داده‌اند باور داشته باشد، در روز قیامت، امامانش شفیع او خواهند بود.

اندکی شرح

این حدیث بیان می‌کند که امامان بر گردن شیعیان خود حقوقی دارند، از جمله زیارت آن‌ها. به نظر می‌رسد اهمیت زیارت و تأکید بر آن، فراتر از ثمرات معنوی برای خود زائر باشد؛ در واقع، حضور مشتاقانه پیروان در زیارتگاه‌ها، شاید مؤثرترین راه برای زنده نگه داشتن نام، مکتب و آرمان‌های یک امام در بستر جامعه است. وقتی شیعه با تحمل زحمت سفر و از سر شوق قدم در این مسیر می‌گذارد، در واقع با حضور خود این چراغ را روشن نگه می‌دارد و نشان می‌دهد که پای عهد و مکتب امامش ایستاده است. در عوضِ این ادای حق، امام نیز وعده داده است که شفیع این شخص خواهد بود و او را در صحرای قیامت تنها نخواهد گذاشت.

امام علی علیه السلام

وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ (علیه‌السلام) قَالَهُ وَ هُوَ يَلِي غُسْلَ رَسُولِ اللهِ (صلی‌الله‌علیه‌وآله) وَ تَجْهِيزَهُ: بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا رَسُولَ اللهِ! لَقَدِ انْقَطَعَ بِمَوْتِكَ مَا لَمْ يَنْقَطِعْ بِمَوْتِ غَيْرِكَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَ الْإِنْبَاءِ وَ أَخْبَارِ السَّمَاءِ. خَصَّصْتَ حَتَّى صِرْتَ مُسَلِّياً عَمَّنْ سِوَاكَ، وَ عَمَّمْتَ حَتَّى صَارَ النَّاسُ فِيكَ سَوَاءً. وَ لَوْلَا أَنَّكَ أَمَرْتَ بِالصَّبْرِ، وَ نَهَيْتَ عَنِ الْجَزَعِ، لَأَنْفَدْنَا عَلَيْكَ مَاءَ الشُّئُونِ، وَ لَكَانَ الدَّاءُ مُمَاطِلًا، وَ الْكَمَدُ مُحَالِفاً، وَ قَلَّا لَكَ! وَ لَكِنَّهُ مَا لَا يُمْلَكُ رَدُّهُ، وَ لَا يُسْتَطَاعُ دَفْعُهُ. بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي! اذْكُرْنَا عِنْدَ رَبِّكَ، وَ اجْعَلْنَا مِنْ بَالِكَ.

ترجمه

از سخنان امام علی (علیه‌السلام) در حالی که پیکر پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) را غسل می‌داد و برای خاک‌سپاری آماده می‌کرد:

پدر و مادرم فدایت ای رسول خدا! با درگذشت تو چیزی قطع شد که با مرگ هیچ‌کس دیگری قطع نشده بود؛ [رشته‌ی] پیامبری، فرود آمدن وحی و اخبار آسمان. مصیبت رفتن تو چنان بزرگ و بی‌مانند است که ما را در هر داغ دیگری تسلی می‌دهد [و در برابر غم تو، دردهای دیگر رنگ می‌بازد]؛ و چنان فراگیر است که همه مردم در سوگ تو یکسان عزادارند. اگر ما را به صبوری فرمان نداده و از بی‌تابی بازنداشته بودی، آن‌قدر در فراقت اشک می‌ریختیم تا چشمه‌ی اشکمان بخشکد؛ و این دردِ جانکاه برای همیشه در وجودمان ریشه می‌دواند و اندوه، همدم همیشگی‌مان می‌شد؛ که البته همین‌ها هم در سوگ تو ناچیز است! اما چه کنیم که مرگ، حقیقتی است که نه می‌توان آن را بازگرداند و نه می‌توان از آن جلوگیری کرد. پدر و مادرم فدایت! ما را در پیشگاه پروردگارت یاد کن و همیشه در خاطر خود نگه دار.

خداوند متعال

وَ إِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ ‎﴿٤﴾

ترجمه

و به‌راستی که تو از اخلاقی بسیار والا و عظیم برخورداری.

اندکی شرح

منظور از «خُلق عظیم» در این آیه، همان سعه‌صدر، مهربانی، گذشت و مدارای بی‌نظیر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در برخوردهای اجتماعی است. در روزگاری که خشونت و کینه حرف اول را می‌زد، همین اخلاقِ نرم و پرجاذبه بود که سرسخت‌ترین دشمنان را خلع سلاح می‌کرد و دل‌ها را به آغوش اسلام می‌کشاند. این آیه، یک درس و معیارِ همیشگی برای ماست که خود را پیرو آن حضرت می‌دانیم؛ به‌ویژه برای کسانی که دغدغه‌ی ترویج دین را دارند. الگوگیری از اخلاق پیامبر یعنی بدانیم پیش از آنکه حرف‌ها و استدلال‌های ما روی دیگران اثر بگذارد، این «رفتار و اخلاق ما» است که دل‌ها را جذب یا دفع می‌کند. در مکتب پیامبر اکرم، ادعای دین‌داری و دفاع از اسلام، بدون داشتن اخلاق نیکو و مدارا با مردم، هیچ جایگاهی ندارد.

امام صادق علیه السلام

مَا أَظُنُّ رَجُلًا يَزْدَادُ فِي الْإِيمَانِ خَيْرًا، إِلَّا ازْدَادَ حُبًّا لِلنِّسَاءِ.

ترجمه

گمان نمی‌کنم مردی در ایمان خود رشد کند و بر خوبی‌اش افزوده شود، مگر آنکه محبت و مهرورزی‌اش نسبت به زنان [و همسر خود] بیشتر شود.

اندکی شرح

این روایت، نگاه غلط و رایجی را که تصور می‌کند «دین‌داری و تقوا» با «دوری از لذت‌های حلال و بی‌توجهی به همسر» مساوی است، کاملاً رد می‌کند. در منطق اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، رشد معنوی انسان را خشک، خشن و بی‌احساس نمی‌کند؛ بلکه برعکس، هرچه ایمان یک مرد عمیق‌تر می‌شود، قلبش لطیف‌تر شده و ظرفیت محبت و مهرورزی‌اش نسبت به همسرش افزایش می‌یابد. در واقع، عشق به همسر و گرم نگه‌داشتن کانون خانواده، نه تنها مانع مسیر بندگی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های قطعی ارتقای ایمان و تکامل روحی انسان است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

سَجَدَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سَجْدَةً أَطَالَ فِيهَا، فَقَالَ النَّاسُ عِنْدَ انْقِضَاءِ الصَّلَاةِ: يَا رَسُولَ اللهِ، إِنَّكَ سَجَدْتَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ صَلَاتِكَ أَطَلْتَهَا حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ حَدَثَ أَمْرٌ، أَوْ أَنَّهُ أَتَاكَ الْوَحْيُ! فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «كُلُّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ، وَ لَكِنَّ ابْنِي هَذَا ارْتَحَلَنِي، فَكَرِهْتُ أَنْ أُعَجِّلَهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ».

فَكَانَ الْحَسَنُ أَوِ الْحُسَيْنُ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) قَدْ جَاءَ وَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فِي سَجْدَتِهِ، فَامْتَطَى ظَهْرَهُ.

ترجمه

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) [در یکی از نمازهای جماعت] سجده‌ای را بسیار طول دادند. پس از پایان نماز، مردم گفتند: «ای رسول خدا! شما در میان نمازتان سجده‌ای کردید و آن را چنان طول دادید که گمان کردیم اتفاقی افتاده یا وحی بر شما نازل شده است!» پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «هیچ‌کدام از این‌ها نبود؛ بلکه این پسرم [بر پشتم] سوار شده بود و من دلم نیامد او را با شتاب پایین بیاورم، [صبر کردم] تا خودش به خواسته‌اش برسد [و پایین بیاید].»

[راوی می‌گوید:] امام حسن یا امام حسین (علیهماالسلام) آمده بود و در حالی که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در سجده بودند، بر پشتِ ایشان سوار شده بود.

اندکی شرح

گاهی اوقات پدر و مادرها از شیطنت و بازیگوشیِ فرزندانشان کلافه می‌شوند و گمان می‌کنند برای تربیتِ درست، باید همان لحظه با کودک برخورد کنند تا دیگر این کارها را تکرار نکند. اما حقیقت این است که شیطنت و جنب‌وجوش، اقتضای طبیعیِ دنیای کودکی است. وقتی معصوم‌ترین کودکانِ عالَم (امام حسن و امام حسین علیهماالسلام) این‌گونه بازیگوشی می‌کردند، چگونه توقع داریم کودکانِ ما همیشه دست‌به‌سینه و ساکت بنشینند؟

از سوی دیگر، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به عنوان برترین مربّیِ عالَم، نه‌تنها کودک را برای این کار تنبیه یا سرزنش نمی‌کنند، بلکه با مهربانی با دنیای او همراه می‌شوند. وقتی چنین کودکانِ معصومی بازیگوشی می‌کنند و چنان مربّیِ بزرگی به آن‌ها سخت نمی‌گیرد و با اقتضائاتِ کودکانه‌شان راه می‌آید، دیگر چه بهانه‌ای برای ما باقی می‌ماند که این حقِ طبیعی را از کودکانمان بگیریم و با سخت‌گیری‌های بی‌جا، دنیای زیبایشان را خراب کنیم؟

امام عسکری علیه السلام

عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ: صَلَاةُ الْخَمْسِينَ، وَ زِيَارَةُ الْأَرْبَعِينَ، وَ التَّخَتُّمُ فِي الْيَمِينِ، وَ تَعْفِيرُ الْجَبِينِ، وَ الْجَهْرُ بِـ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ».

ترجمه

نشانه‌های مؤمن [و پیرو مکتب اهل‌بیت] پنج چیز است: خواندن پنجاه و یک رکعت نماز [واجب و مستحب در شبانه‌روز]، خواندن زیارت اربعین، انگشتر در دست راست کردن، پیشانی بر خاک نهادن [در حال سجده]، و بلند گفتنِ «بسم الله الرحمن الرحیم» [در نمازها].

اندکی شرح

این حدیث در واقع یک «کارت شناساییِ رفتاری» برای شیعیان و پیروان مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) است. در دورانی که مذاهب مختلف اسلامی در جامعه حضور داشتند، امام عسکری (علیه‌السلام) این پنج ویژگی را به عنوان معیار و شاخصه‌ای روشن برای شناسایی و تمایز شیعیان از سایرین بیان فرمودند. در خصوص «زیارت اربعین» نیز، منظور این نیست که شخص لزوماً باید در روز بیستم صفر در کربلا حضور داشته باشد تا این نشانه در او محقق شود؛ بلکه همین که مؤمنان در هر کجای جهان که هستند، در این روز زیارت‌نامه اربعین را قرائت کنند و ارتباط قلبی خود را با سیدالشهدا (علیه‌السلام) تجدید نمایند، مصداق این روایت قرار می‌گیرند.