آیات و احادیث «اخلاق اسلامی» - صفحه 3

امام علی علیه السلام

مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ، أَسَاءَ الْعَمَلَ.

ترجمه

هر کس آرزو[های مادی] را طولانی کند، کردارش را زشت و تباه می‌سازد.

اندکی شرح

آرزوهای دراز و دست‌نیافتنی، تمام تمرکز و توان انسان را معطوف به آینده‌ای موهوم می‌کند و او را از واقعیت‌ها و وظایفِ حال حاضر غافل می‌سازد. این غفلت، سبب می‌شود انسان برای رسیدن به آن آرزوها، مرزهای اخلاق را زیر پا بگذارد و به کارهای نادرست دست بزند.

امام علی علیه السلام

الْحَذَرَ الْحَذَرَ! فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ، حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ.

ترجمه

برحذر باش، برحذر باش! به خدا سوگند، [خداوند گناهان را چنان] پرده‌پوشی کرده است که گویی آمرزیده است.

اندکی شرح

این کلامِ کوتاه، یک زنگ خطرِ جدی برای بیداریِ انسان است. گاهی خداوند به دلیل لطف و مهربانی‌اش، خطاهای ما را از چشم دیگران می‌پوشاند و آبروی ما را حفظ می‌کند؛ اما ما اشتباهاً این فرصت دادن را به حسابِ بی‌خیالی می‌گذاریم و فکر می‌کنیم گناهمان کلاً پاک شده است.

امام جواد علیه السلام

عَنْ قَاسِمٍ الصَّيْقَلِ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى الرِّضَا (علیه‌السلام): أَنِّي أَعْمَلُ أَغْمَادَ السُّيُوفِ مِنْ جُلُودِ الْحُمُرِ الْمَيْتَةِ، فَيُصِيبُ ثِيَابِي، فَأُصَلِّي فِيهَا؟ فَكَتَبَ (علیه‌السلام) إِلَيَّ: «اتَّخِذْ ثَوْباً لِصَلَاتِكَ». فَكَتَبْتُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي (علیه‌السلام): كُنْتُ كَتَبْتُ إِلَى أَبِيكَ (علیه‌السلام) بِكَذَا وَكَذَا، فَصَعَّبَ عَلَيَّ ذَلِكَ ... . فَكَتَبَ (علیه‌السلام) إِلَيَّ: «كُلُّ أَعْمَالِ الْبِرِّ بِالصَّبْرِ، يَرْحَمُكَ اللَّهُ؛ ...».

ترجمه

قاسم صیقل می‌گوید: به امام رضا (علیه‌السلام) نامه‌ای نوشتم [و پرسیدم]: «من غلاف‌های شمشیر را از پوست الاغ‌های مردار می‌سازم و [رطوبت و آلودگیِ] آن به لباسم می‌رسد؛ آیا می‌توانم در همان لباس نماز بخوانم؟» حضرت در پاسخم نوشتند: «برای نمازت لباس جداگانه‌ای در نظر بگیر». [مدتی بعد] به امام جواد (علیه‌السلام) نامه‌ای نوشتم [و عرض کردم]: «به پدر شما چنین و چنان نوشته بودم، اما این کار [یعنی تعویض مداوم لباس برای نماز] بر من سخت آمد ...». حضرت در پاسخم نوشتند: «خداوند تو را رحمت کند! تمام کارهای نیک نیازمند صبر [و تحمل سختی] است ...».

اندکی شرح

این روایت یک واقعیت مهم را درباره سبک زندگی دینی به ما یادآوری می‌کند. خیلی وقت‌ها ما در انجام تکالیف شرعی یا کارهای خوب، دنبال راحت‌ترین و بی‌دردسرترین راه می‌گردیم و اگر کمی زحمت داشته باشد، زود خسته می‌شویم یا بهانه‌تراشی می‌کنیم. وقتی راوی از دردسرِ عوض کردن لباس برای نماز گلایه می‌کند، امام (علیه‌السلام) یک قانون طلایی را به او یادآور می‌شوند: «هیچ کارِ خوبی بدون زحمت و صبر به دست نمی‌آید». در واقع، مسیر رشد و بندگی، مسیرِ راحتیِ مطلق و بدون چالش نیست؛ بلکه ارزشِ کار خیر، دقیقاً به همان صبری است که برای انجامش به خرج می‌دهیم.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ، وَ خَلَقَ مَعَهُمْ أَرْزَاقَهُمْ حَلَالاً طَيِّباً؛ فَمَنْ تَنَاوَلَ شَيْئاً مِنْهَا حَرَاماً، قُصَّ بِهِ مِنْ ذَلِكَ الْحَلَالِ.

ترجمه

بی‌شک خداوندِ عزوجل بندگان را آفرید و روزیِ آنان را نیز همراهشان [به‌صورت] حلال و پاکیزه خلق کرد؛ پس هر کس چیزی از این روزی را از راه حرام به دست آورد، [دقیقاً] به همان اندازه از سهمِ حلالِ او کم خواهد شد.

اندکی شرح

این حدیث به یک قانون دقیق در نظام آفرینش اشاره دارد: روزیِ مقدر شده برای هر انسان، از همان ابتدا پاک و حلال آفریده شده است. اگر کسی برای کسب درآمد به راه‌های حرام متوسل شود، در واقع چیزی به کلِ دارایی‌اش اضافه نکرده است؛ بلکه تنها همان سهم حلالی را که قرار بود به دستش برسد، از بین برده و حرام را جایگزین آن کرده است. در نتیجه، روزیِ حرام، افزون بر رزق حلال نیست، بلکه کسرِ از آن است.

امام سجاد علیه السلام

 ذُكِرَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) غَلَاءُ السِّعْرِ، فَقَالَ: «وَمَا عَلَيَّ مِنْ غَلَائِهِ! إِنْ غَلَا فَهُوَ عَلَيْهِ، وَإِنْ رَخُصَ فَهُوَ عَلَيْهِ»

ترجمه

در حضور امام سجاد (علیه‌السلام) از گرانیِ قیمت‌ها سخن به میان آمد. ایشان فرمودند: «بار این گرانی بر دوش من نیست [که نگرانش باشم]! اگر گران شود، [تأمین روزیِ من] بر عهده خداست، و اگر ارزان هم شود، باز بر عهده اوست.»

اندکی شرح

معمولاً انسان وقتی با افزایش قیمت‌ها و سختی‌های اقتصادی روبه‌رو می‌شود، دچار اضطراب و نگرانی نسبت به آینده می‌گردد. این سخن امام سجاد (علیه‌السلام) یادآوری می‌کند که هرچند تلاش برای کسب روزی وظیفه ماست، اما نتیجه نهایی و رساندنِ روزی در دست خداوند است. این نگاه، به معنای رها کردن تلاش و برنامه‌ریزی نیست؛ بلکه به این معناست که انسان در کنار تلاش عاقلانه، قلب خود را از وابستگی و اضطرابِ افراطی نسبت به عوامل مادی آزاد کند و به تدبیر الهی اعتماد داشته باشد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا ۚ وَ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا ‎﴿٩﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نعمت خدا را بر خود به یاد آورید؛ آن‌گاه که لشکریانی [عظیم] به سوی شما هجوم آوردند، پس ما تندبادی [کوبنده] و سپاهیانی که آن‌ها را نمی‌دیدید بر سرشان فرستادیم [و نقشه‌هایشان را در هم شکستیم]. و خداوند همواره به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

اندکی شرح

این آیه یادآوریِ یکی از سنت‌های قطعیِ خداوند در تقابلِ جبهه حق و باطل است. قرآن به مؤمنان گوشزد می‌کند که در اوج بحران‌ها و زمانی که دشمنان با تمام قوا و تجهیزات به میدان می‌آیند، تنها به محاسباتِ مادی و ظاهری تکیه نکنند. خداوند لشکریانِ پنهانی دارد {از نیروهای طبیعت گرفته تا امدادهای غیبی} که در حساس‌ترین لحظات، معادلاتِ دشمن را به هم می‌ریزند و تهدیدها را خنثی می‌کنند. (واقعه‌ی طوفان شن در طبس را که به خاطر دارید؟)

اما نکته‌ی بسیار ظریف و هشداردهنده در پایان آیه نهفته است: «خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست». این یعنی امدادهای غیبی بی‌قیدوشرط نیستند. خداوند نظاره‌گرِ رفتارِ ماست که آیا در برابر تهدیدها و جنگ‌های روانیِ دشمن ایستادگی می‌کنیم، یا دچار ترس، تفرقه و انفعال می‌شویم. اگر مؤمنان در میدانِ عمل وظیفه‌ی خود را انجام دهند و جا نزنند، پشتیبانیِ لشکریانِ نامرئیِ خدا قطعی خواهد بود.

خداوند متعال

شَرُّ النَّاسِ مَنْ يَخْشَى النَّاسَ فِي رَبِّهِ، وَ لَا يَخْشَى رَبَّهُ فِي النَّاسِ.

ترجمه

بدترینِ مردم کسی است که در راه [اطاعت از] پروردگارش از مردم بترسد، و در برخورد با مردم [و رعایت حقوقشان] از خدا نترسد.

اندکی شرح

یکی از بدترین حالات برای یک انسان این است که ترس و جسارتش در بدترین جای ممکن خرج شود؛ یعنی آنجا که پای دستور خدا و وظیفه دینی در میان است، به خاطر ترس از حرف، قضاوت یا واکنش مردم کوتاه بیاید، و از سوی دیگر آنجا که پای حق‌وحقوق مردم در میان است، هیچ ترسی از خدا نداشته باشد و به راحتی به دیگران ظلم کند.

امام علی علیه السلام

الصَّبْرُ صَبْرَانِ: صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ حَسَنٌ جَمِيلٌ، وَ أَحْسَنُ مِنْ ذَلِكَ الصَّبْرُ عِنْدَ مَا حَرَّمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْكَ‏.

ترجمه

صبر دو گونه است: صبر هنگام مصيبت كه نيكو و زيبا است؛ اما بهتر از آن، صبر و شکیبایی در خوددارى از چيزهايى است كه خداوند عزّ و جلّ بر تو حرام كرده است.

امام علی علیه السلام

مَنْ كَانَ عِنْدَ نَفْسِهِ عَظِيماً كَانَ عِنْدَ اللهِ حَقِيراً.

ترجمه

هر كه در نظرِ خودش بزرگ باشد، نزد خدا كوچک است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَنْفُسَكُمْ مَرْهُونَةٌ بِأَعْمَالِكُمْ فَفُكُّوهَا بِاسْتِغْفَارِكُمْ.

‏‏ ترجمه

ای مردم! جان‌هایتان در گرو اعمال شماست؛ پس با استغفار آزادش کنید.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الرَّجُلَ يُذْنِبُ الذَّنْبَ فَيُحْرَمُ صَلَاةَ اللَّيْلِ، وَ إِنَّ الْعَمَلَ السَّيِّئَ أَسْرَعُ فِي صَاحِبِهِ مِنَ السِّكِّينِ فِي اللَّحْمِ.

ترجمه

بی‌شک آدمی گناهی مرتکب می‌شود و [در پیِ آن] از نماز شب محروم می‌گردد؛ مسلماً سرعتِ اثرگذاریِ کار بد بر انجام‌دهنده‌اش، از سرعتِ بُرشِ چاقو در گوشت بیشتر است.

اندکی شرح

پیامدِ کارِ بد فقط به آخرت محدود نمی‌شود؛ بلکه بخشی از اثرِ آن، بلافاصله در همین دنیا ظاهر می‌شود و انسان را از کارهای خوب {مثل نماز شب} محروم می‌کند. تشبیه کار بد به چاقو، نشان‌دهنده سرعتِ این تخریب است؛ یعنی همان‌طور که چاقو در یک چشم‌به‌هم‌زدن گوشت را می‌بُرد، گناه هم بی‌درنگ روح آدم را زخمی می‌کند و توانِ عبادت و کار خیر را از او می‌گیرد.

امام علی علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ إِلَىٰ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ إِنِّي قَدْ حُرِمْتُ الصَّلَاةَ بِاللَّيْلِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنْتَ رَجُلٌ قَدْ قَيَّدَتْكَ ذُنُوبُكَ.

 ترجمه

 مردى خدمت اميرالمؤمنين آمد و گفت: من از نماز شب محروم شدم. على عليه السلام در جواب فرمود: تو مردى هستى كه گناهانت تو را به بند كشيده است.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ أَهْلَ الْحَقِّ لَمْ يَزَالُوا مُنْذُ كَانُوا فِي شِدَّةٍ، أَمَا إِنَّ ذَلِكَ إِلَىٰ مُدَّةٍ قَلِيلَةٍ وَ عَافِيَةٍ طَوِيلَةٍ.

ترجمه

بی‌شک اهل حق از همان ابتدا همواره در سختی بوده‌اند؛ اما آگاه باشید که این دورانِ سختی کوتاه است و [در پیِ آن] آرامش و آسایشی طولانی خواهد بود.

اندکی شرح

ایستادن پای حق، همیشه با سختی و هزینه همراه بوده است. اما امام برای اینکه در این مسیر خسته نشویم، روی یک نکته مهم دست می‌گذارند؛ اینکه سختی‌های مسیر حق هرچقدر هم زیاد باشد، بالاخره تمام می‌شود و موقتی است، ولی نتیجه‌اش یک آرامش و آسایش همیشگی است. وقتی انسان بداند بعد از یک رنج کوتاه قرار است به یک راحتیِ طولانی برسد، تحمل آن سختی برایش بسیار آسان‌تر می‌شود.

امام سجاد علیه السلام

اتَّقُوا الْكَذِبَ الصَّغِيرَ مِنْهُ وَ الْكَبِيرَ فِي كُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَذَبَ فِي الصَّغِيرِ اجْتَرَىٰ عَلَى الْكَبِيرِ.

ترجمه

از دروغ خودداری كنيد، چه دروغ كوچک باشد و چه بزرگ، چه دروغ جدی باشد و چه شوخی؛ زيرا اگر انسان دروغ كوچكی بگويد، بر گفتن دروغ بزرگ نيز دل و جرات پيدا می‌كند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الْمُؤْمِنُ بَيْنَ خَمْسِ شَدَائِدَ: مُؤْمِنٍ يَحْسُدُهُ وَ مُنَافِقٍ يُبْغِضُهُ وَ كَافِرٍ يُقَاتِلُهُ وَ شَيْطَانٍ يُضِلُّهُ وَ نَفْسٍ تُنَازِعُهُ.

ترجمه

‏‏مؤمن، با پنج سختی دست به گریبان است: مؤمنی دیگر که به او حسادت می‌ورزد، منافقی که او را دشمن می‌دارد، کافری که با او می‌جنگد، شیطانی که درصدد گمراه کردن اوست و نفْسی که با او کشمکش می‌کند.