آیات و روایات درباره اخلاقی

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ۚ إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ۚ وَ إِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَفْقَهُونَ ‎﴿٦٥﴾

ترجمه

ای پیامبر! مؤمنان را به جنگ برانگیز که اگر از شما بیست نفر صابر باشند بر دویست نفر چیره می شوند، و اگر از شما صد نفر [صابر] باشند بر هزار نفر از کافران چیره می شوند؛ زیرا آنان گروهی هستند [که حقایق توحید و قدرت خدا را] نمی فهمند. (۶۵)

خداوند متعال

... فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَ جُنُودِهِ ۚ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللهِ ۗ وَ اللهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ‎﴿٢٤٩﴾

ترجمه

... زمانی که او و کسانی که با او ایمان آورده بودند از نهر گذشتند، [گروهی از آنان] گفتند: ما را امروز قدرت مقابله با جالوت و سپاهیانش نیست. ولی کسانی که یقین داشتند که دیدارکننده خدایند، گفتند: چه بسا گروه اندکی که به توفیق خدا بر گروه بسیاری پیروز شدند، و خدا با شکیبایان است. (۲۴۹)

امام علی علیه السلام

الصَّبْرُ صَبْرَانِ: صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ حَسَنٌ جَمِيلٌ، وَ أَحْسَنُ مِنْ ذَلِكَ الصَّبْرُ عِنْدَ مَا حَرَّمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْكَ‏.

ترجمه

صبر دو گونه است: صبر هنگام مصيبت كه نيكو و زيبا است؛ اما بهتر از آن، صبر و شکیبایی در خوددارى از چيزهايى است كه خداوند عزّ و جلّ بر تو حرام كرده است.

امام علی علیه السلام

مَنْ كَانَ عِنْدَ نَفْسِهِ عَظِيماً كَانَ عِنْدَ اللهِ حَقِيراً.

ترجمه

هر كه در نظرِ خودش بزرگ باشد، نزد خدا كوچک است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَنْفُسَكُمْ مَرْهُونَةٌ بِأَعْمَالِكُمْ فَفُكُّوهَا بِاسْتِغْفَارِكُمْ.

‏‏ ترجمه

ای مردم! جان‌هایتان در گرو اعمال شماست؛ پس با استغفار آزادش کنید.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الرَّجُلَ يُذْنِبُ الذَّنْبَ فَيُحْرَمُ صَلَاةَ اللَّيْلِ، وَ إِنَّ الْعَمَلَ السَّيِّئَ أَسْرَعُ فِي صَاحِبِهِ مِنَ السِّكِّينِ فِي اللَّحْمِ.

ترجمه

بی‌شک آدمی گناهی مرتکب می‌شود و [در پیِ آن] از نماز شب محروم می‌گردد؛ مسلماً سرعتِ اثرگذاریِ کار بد بر انجام‌دهنده‌اش، از سرعتِ بُرشِ چاقو در گوشت بیشتر است.

اندکی شرح

پیامدِ کارِ بد فقط به آخرت محدود نمی‌شود؛ بلکه بخشی از اثرِ آن، بلافاصله در همین دنیا ظاهر می‌شود و انسان را از کارهای خوب {مثل نماز شب} محروم می‌کند. تشبیه کار بد به چاقو، نشان‌دهنده سرعتِ این تخریب است؛ یعنی همان‌طور که چاقو در یک چشم‌به‌هم‌زدن گوشت را می‌بُرد، گناه هم بی‌درنگ روح آدم را زخمی می‌کند و توانِ عبادت و کار خیر را از او می‌گیرد.

امام علی علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ إِلَىٰ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ إِنِّي قَدْ حُرِمْتُ الصَّلَاةَ بِاللَّيْلِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنْتَ رَجُلٌ قَدْ قَيَّدَتْكَ ذُنُوبُكَ.

 ترجمه

 مردى خدمت اميرالمؤمنين آمد و گفت: من از نماز شب محروم شدم. على عليه السلام در جواب فرمود: تو مردى هستى كه گناهانت تو را به بند كشيده است.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ أَهْلَ الْحَقِّ لَمْ يَزَالُوا مُنْذُ كَانُوا فِي شِدَّةٍ، أَمَا إِنَّ ذَلِكَ إِلَىٰ مُدَّةٍ قَلِيلَةٍ وَ عَافِيَةٍ طَوِيلَةٍ.

ترجمه

بی‌شک اهل حق از همان ابتدا همواره در سختی بوده‌اند؛ اما آگاه باشید که این دورانِ سختی کوتاه است و [در پیِ آن] آرامش و آسایشی طولانی خواهد بود.

اندکی شرح

ایستادن پای حق، همیشه با سختی و هزینه همراه بوده است. اما امام برای اینکه در این مسیر خسته نشویم، روی یک نکته مهم دست می‌گذارند؛ اینکه سختی‌های مسیر حق هرچقدر هم زیاد باشد، بالاخره تمام می‌شود و موقتی است، ولی نتیجه‌اش یک آرامش و آسایش همیشگی است. وقتی انسان بداند بعد از یک رنج کوتاه قرار است به یک راحتیِ طولانی برسد، تحمل آن سختی برایش بسیار آسان‌تر می‌شود.

امام سجاد علیه السلام

اتَّقُوا الْكَذِبَ الصَّغِيرَ مِنْهُ وَ الْكَبِيرَ فِي كُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَذَبَ فِي الصَّغِيرِ اجْتَرَىٰ عَلَى الْكَبِيرِ.

ترجمه

از دروغ خودداری كنيد، چه دروغ كوچک باشد و چه بزرگ، چه دروغ جدی باشد و چه شوخی؛ زيرا اگر انسان دروغ كوچكی بگويد، بر گفتن دروغ بزرگ نيز دل و جرات پيدا می‌كند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الْمُؤْمِنُ بَيْنَ خَمْسِ شَدَائِدَ: مُؤْمِنٍ يَحْسُدُهُ وَ مُنَافِقٍ يُبْغِضُهُ وَ كَافِرٍ يُقَاتِلُهُ وَ شَيْطَانٍ يُضِلُّهُ وَ نَفْسٍ تُنَازِعُهُ.

ترجمه

‏‏مؤمن، با پنج سختی دست به گریبان است: مؤمنی دیگر که به او حسادت می‌ورزد، منافقی که او را دشمن می‌دارد، کافری که با او می‌جنگد، شیطانی که درصدد گمراه کردن اوست و نفْسی که با او کشمکش می‌کند.

خداوند متعال

أَحَسِبَ النَّاسُ أَن يُتْرَكُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لَا يُفْتَنُونَ ‎﴿٢﴾‏ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۖ فَلَيَعْلَمَنَّ اللهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ ‎﴿٣﴾

ترجمه

آیا مردم گمان کرده اند، همین که بگویند: ایمان آوردیم، رها می شوند و آنان [به وسیله جان، مال، اولاد و حوادث] مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟ (2) در حالی که یقیناً کسانی را که پیش از آنان بودند، آزمایش کرده ایم [پس اینان هم بی تردید آزمایش می شوند]، و بی تردید خدا کسانی را که [در ادعای ایمان] راست گفته اند می شناسد، و قطعاً دروغگویان را نیز می شناسد. (3)

امام علی علیه السلام

شَرُّ النَّاسِ مَنْ كَانَ مُتَتَبِّعاً لِعُيُوبِ النَّاسِ عَمْياً لِمَعَايِبِه‏ِ.

ترجمه

بدترین مردم کسی است که دنبال عیب‌های مردم باشد و عیب‌های خود را نبيند.

امام باقر علیه السلام

مَا مِنْ إِنْسَانٍ يَطْعُنُ فِي عَيْنِ مُؤْمِنٍ إِلَّا مَاتَ بِشَرِّ مِيتَةٍ وَ كَانَ قَمِناً أَنْ لَا يَرْجِعَ إِلَىٰ خَيْرٍ.

ترجمه

هيچ انسانى نيست كه پيش روى مومنى از او بد گويد و طعنه زند، مگر اين كه به بدترين شكل بميرد و سزاوار است كه روى خير و سعادت را نبيند.

امام علی علیه السلام

مَنْ أَبْصَرَ زَلَّتَهُ صَغُرَتْ عِنْدَهُ زَلَّةُ غَيْرِهِ.

ترجمه

كسى كه لغزش خود را ببيند، لغزش ديگران نزدش كوچک آيد.

امام صادق علیه السلام

أَوْحَى اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَىٰ مُوسَىٰ عَلَيْهِ السَّلَامُ‏: يَا مُوسَىٰ، لَا تَفْرَحْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ، وَ لَا تَدَعْ ذِكْرِي عَلَىٰ كُلِّ حَالٍ؛ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِي الذُّنُوبَ، وَ إِنَّ تَرْكَ ذِكْرِي يُقْسِي الْقُلُوبَ.

ترجمه

خداى عزّوجلّ به موسى عليه ‏السلام وحى كرد: اى موسى! برای زيادى ثروت شاد مشو و در هيچ حالى مرا فراموش مكن؛ زيرا با زيادی ثروت گناهان فراموش می‌‏شود و از ياد بردن من قساوت قلب می‌آورد.