آیات و احادیث موضوعی - صفحه 2

امام علی علیه السلام

مَنْ نَظَرَ فِي عُيُوبِ النَّاسِ فَأَنْكَرَهَا، ثُمَّ رَضِيَهَا لِنَفْسِهِ، فَذَلِكَ الْأَحْمَقُ بِعَيْنِهِ.

ترجمه

کسی که عیب‌های مردم را می‌بیند و از آن‌ها ایراد می‌گیرد، اما همان عیب‌ها را برای خودش می‌پسندد [و روا می‌داند]، احمق واقعی است.

اندکی شرح

خیلی اوقات ما رفتارهای اشتباه دیگران را به سرعت می‌بینیم و از آن‌ها انتقاد می‌کنیم؛ اما وقتی نوبت به خودمان می‌رسد، همان رفتارهای زشت را توجیه می‌کنیم و با آن‌ها مشکلی نداریم. پیام روشن این حدیث این است که داشتن استانداردهای دوگانه (یعنی سخت‌گیری بر دیگران و آسان‌گیری بر خود در برابر یک خطای مشابه)، نشانه بی‌خردی است. انسان عاقل اگر رفتاری را زشت و ناپسند می‌داند، پیش از هر کس باید آن را برای خودش ممنوع کند؛ در غیر این صورت، دچار خودفریبی و حماقت شده است.

امام علی علیه السلام

اتَّقُوا مَعَاصِيَ اللهِ فِي الْخَلَوَاتِ، فَإِنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الْحَاكِمُ.

ترجمه

از نافرمانی خدا در خلوت‌ها بپرهیزید؛ چرا که همان کسی که شاهد [اعمال شما] است، خودش قاضی و داور است.

اندکی شرح

در دادگاه‌های دنیوی، چون قاضی خودش صحنه جرم را ندیده، برای صدور حکم به شاهد نیاز دارد؛ و حتی اگر شاهدی هم پیدا شود، متهم می‌تواند شهادت او را انکار کند یا با بهانه‌تراشی قاضی را فریب دهد. اما امام علی (علیه‌السلام) در این حکمت کوتاه، به یک تفاوت تکان‌دهنده در دادگاه الهی اشاره می‌کنند: در پیشگاه خداوند، «شاهد» و «قاضی» یک نفر است. همان خدایی که در تاریک‌ترین خلوت‌ها بیننده‌ی رفتار ماست، در روز حسابرسی خودش قاضی پرونده است. و در دادگاهی که قاضی‌اش همان شاهد ماجرا باشد، دیگر نه نیازی به ارائه مدرک است، نه راهی برای انکار وجود دارد و نه می‌توان قاضی را فریب داد.

امام سجاد علیه السلام

لَيْسَ لَكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ بِمَا شِئْتَ، لِأَنَّ اللهَ يَقُولُ: ﴿وَ لَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ﴾.

ترجمه

تو حق نداری هر چه می‌خواهی بگویی؛ چرا که خداوند [در قرآن] می‌فرماید: «از آنچه به آن علم [و آگاهی] نداری، پیروی مکن.»

اندکی شرح

این روایت یک قاعده بسیار مهم اخلاقی و اجتماعی را به ما یادآوری می‌کند: انسان مجاز نیست هر حرفی را بدون تحقیق و اطمینان به زبان بیاورد. سخن گفتن بدون علم و آگاهی، صرفاً یک خطای فردی نیست؛ بلکه می‌تواند زمینه‌ساز پخش شایعات بی‌اساس، ریختن آبروی افراد، ایجاد تنش و اختلاف در جامعه و گمراهی دیگران شود. امام سجاد (علیه‌السلام) با استناد به آیه قرآن، هشدار می‌دهند که اظهار نظر درباره موضوعاتی که به آن‌ها اشراف نداریم، در واقع نوعی پیروی کورکورانه از جهل است. پیام روشن این کلام آن است که زبان انسان باید تابع عقل و آگاهی او باشد؛ بنابراین، پیش از بیان هر سخن، قضاوت یا نقل هر خبری، باید از صحت و دقت آن کاملاً مطمئن باشیم تا با حرف‌های نسنجیده، به خود و جامعه آسیب نزنیم.

امام صادق علیه السلام

مَنْ سَمِعَ شَيْئاً مِنَ الثَّوَابِ عَلَى شَيْءٍ فَصَنَعَهُ، كَانَ لَهُ؛ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى مَا بَلَغَهُ.

ترجمه

هر کس بشنود که [از جانب خداوند] پاداشی برای انجام کاری وعده داده شده است و آن کار را [به امید دریافت آن ثواب] انجام دهد، آن پاداش نصیبش خواهد شد؛ حتی اگر واقعیت امر، آن‌گونه که به او خبر رسیده است، نباشد.

اندکی شرح

این روایت به یکی از زیباترین جلوه‌های فضل و کرم خداوند اشاره دارد. پیام حدیث این است که اگر به شما خبری رسید که فلان کارِ خوب {مثلاً خواندن یک دعای خاص} فلان پاداشِ الهی را دارد، و شما به شوق رسیدن به آن ثواب، آن کار را انجام دادید، خداوند کریم دقیقاً همان پاداش را به شما می‌بخشد؛ حتی اگر بعدها مشخص شود که واقعیتِ ماجرا چیز دیگری بوده و اصلاً چنین وعده‌ای از سوی معصوم صادر نشده است. در حقیقت، پروردگار در اینجا به «روح بندگی و نیت پاک انسان» پاداش می‌دهد و با بزرگواری خود، کاستی آن خبر را جبران می‌کند.

البته یک نکته ظریف و مهم در اینجا وجود دارد؛ این مهربانی خداوند نباید مجوزی برای پذیرش خرافات یا نسبت دادن حرف‌های بی‌اساس به دین شود. تشخیص اینکه چه کاری از دیدگاه اسلام واقعاً شایسته و مستحب است، یک کار تخصصی و بر عهده فقهاست. با این حال، زیبایی این قانون الهی اینجاست که اگر عالِم دین پس از بررسی‌های دقیق به این نتیجه رسید که عملی مستحب است و مردم نیز به پیروی از او آن را انجام دادند، خداوند به پاس همین روح تسلیم و بندگی، ثواب را به آن‌ها عطا می‌کند؛ حتی اگر در واقعیت امر، آن‌گونه که فقیه نتیجه گرفته است، نباشد.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً فَعَمِلَ عَمَلاً قَلِيلاً، جَزَاهُ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ، وَ لَمْ يَتَعَاظَمْهُ أَنْ يَجْزِيَ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ لَهُ.

ترجمه

خداوند عزوجل هرگاه بنده‌ای را دوست بدارد و آن بنده کار [نیک] اندکی انجام دهد، در برابر همان کار کم، پاداش فراوانی به او می‌بخشد؛ و هرگز بر خداوند سنگین نیست که در ازای کاری اندک، پاداشی چنین بزرگ عطا کند.

اندکی شرح

در پیشگاه الهی، «حجم و کمیت» اعمال اهمیتی ندارد، بلکه عیار سنجش، «کیفیت، خلوص و نیت» انجام‌دهنده است. اینکه در حدیث می‌خوانیم خداوند بنده‌ای را «دوست می‌دارد»، در واقع نتیجه‌ی همان صدق نیت و صفای باطن آن بنده است. وقتی انسانی با چنین دل پاکی قدمی برمی‌دارد، حتی اگر کارش در ظاهر بسیار کوچک و ناچیز باشد، خداوند به پاس همان خلوص درونی، پاداشی عظیم و فراتر از حد تصور به او می‌بخشد. پیام روشن این کلام آن است که در بازار بندگی، خدا خریدار «دل‌های خالص» است، نه «کارهای پرحجم اما بی‌روح».

امام صادق علیه السلام

كُلُّ بِنَاءٍ لَيْسَ بِكَفَافٍ، فَهُوَ وَبَالٌ عَلَى صَاحِبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ترجمه

هر بنایی که بیش از حدِ نیاز [و ضرورت] باشد، در روز قیامت وبال گردن [و مایه گرفتاری] صاحبش خواهد بود.

اندکی شرح

این روایت به یکی از مصادیق روشن اسراف، یعنی «زیاده‌روی در مسکن» اشاره دارد. اسلام با داشتن خانه و سرپناه مناسب هیچ مخالفتی ندارد؛ چرا که کلمه «کفاف» دقیقاً به معنای تأمین شدن نیاز واقعی انسان و خانواده‌اش است. اما هشدار امام (علیه‌السلام) متوجه زمانی است که انسان خانه‌ای داشته باشد که متراژ و تجملات آن بسیار فراتر از حد نیاز او باشد. پیام صریح حدیث این است که چنین بنایی در روز قیامت به یک بار سنگین و دردسر بزرگ (وبال) برای صاحبش تبدیل خواهد شد؛ چرا که از یک سو، این فضاهای اضافه و تجملاتی معمولاً به ابزاری برای فخرفروشی و برتری‌جویی بر دیگران تبدیل شده و دل نیازمندان را می‌شکنند؛ و از سوی دیگر، سرمایه‌ای که می‌توانست گره از کار انسانی باز کند یا در مسیرهای بهتری صرف شود، صرف فضاها و زرق‌وبرقی شده است که هیچ ضرورت واقعی برای زندگی ندارند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ دَخَلَ السُّوقَ فَاشْتَرَى تُحْفَةً فَحَمَلَهَا إِلَى عِيَالِهِ، كَانَ كَحَامِلِ صَدَقَةٍ إِلَى قَوْمٍ مَحَاوِيجَ؛ وَلْيَبْدَأْ بِالْإِنَاثِ قَبْلَ الذُّكُورِ، فَإِنَّ مَنْ فَرَّحَ ابْنَتَهُ فَكَأَنَّمَا أَعْتَقَ رَقَبَةً مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ، وَ مَنْ أَقَرَّ بِعَيْنِ ابْنٍ فَكَأَنَّمَا بَكَى مِنْ خَشْيَةِ اللهِ، وَ مَنْ بَكَى مِنْ خَشْيَةِ اللهِ أَدْخَلَهُ اللهُ جَنَّاتِ النَّعِيمِ.

ترجمه

هر کس وارد بازار شود و هدیه‌ای بخرد و برای خانواده‌اش ببرد، [از نظر فضیلت و ثواب] مانند کسی است که صدقه‌ای را برای گروهی نیازمند می‌برد. و [در دادن هدیه] باید پیش از پسران، از دختران شروع کند. یقیناً هر کس دخترش را شاد کند، گویی برده‌ای از نسل اسماعیل (علیه‌السلام) را آزاد کرده است؛ و هر کس چشم پسری را روشن [و شاد] کند، گویی از ترس خدا گریسته است؛ و هر کس از ترس خدا بگرید، خداوند او را وارد بهشت‌های پرنعمت می‌سازد.

خداوند متعال

لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللهَ كَثِيرًا ‎﴿٢١﴾

ترجمه

بی‌شک در [سیره و رفتار] پیامبر خدا، الگوی نیکویی برای شماست؛ برای هر کس که به خدا و روز قیامت امید دارد و خدا را بسیار یاد می‌کند.

اندکی شرح

قرآن در این آیه یک مسیر عملی برای رسیدن به سعادت را نشان می‌دهد. پیام روشن آیه این است که اگر به خدا و روز قیامت امید دارید و به دنبال رستگاری در آخرت هستید، پیامبر الگوی نیکویی است تا با پیروی از او به این سعادت دست پیدا کنید. در حقیقت، خداوند یادآوری می‌کند که سعادت آخرت صرفاً با ادعا و آرزو به دست نمی‌آید، بلکه نیازمند عمل است؛ و برای پیاده‌کردن این عمل در زندگی، رفتار و منش پیامبر بهترین سرمشقی است که باید به آن اقتدا کرد.

امام علی علیه السلام

... وَ لَا يَعْتَذِرُ مِمَّا لَا يَعْلَمُ فَيَسْلَمَ، وَ لَا يَعَضُّ فِي الْعِلْمِ بِضِرْسٍ قَاطِعٍ فَيَغْنَمَ.

ترجمه

[عالم‌نمای مغرور،] نه از آنچه نمی‌داند اظهار بی‌اطلاعی می‌کند تا [خود و جامعه را از انحراف] در امان نگه دارد، و نه در علم و دانش تسلط و پایگاه محکمی دارد تا [به حقیقتی دست یابد و] سودی برساند.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این فراز، خطر «عالمان بی‌سواد و مغرور» را برای خودشان و جامعه به تصویر می‌کشند. چنین فردی در یک بن‌بست خطرناک گرفتار است: از یک سو، آن‌قدر تواضع ندارد که بگوید «نمی‌دانم» تا حداقل خودش را از گناه دروغ بستن به دین، و مردم را از گمراهی نجات دهد. از سوی دیگر، دانش عمیق و ریشه‌داری هم ندارد که بتواند گرهی از کار جامعه باز کند و نفعی برساند. در واقع، ترکیب «جهل» و «غرور» باعث شده او نه «شهامت اعتراف به ندانستن» داشته باشد تا امنیت‌آفرین باشد، و نه «دانش واقعی» داشته باشد تا حرفش سودی برساند.

امام صادق علیه السلام

جَاءَ جَبْرَئِيلُ إِلَى النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَقَالَ: «يَا مُحَمَّدُ! عِشْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ، وَ أَحْبِبْ مَنْ شِئْتَ فَإِنَّكَ مُفَارِقُهُ، وَ اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ لَاقِيهِ.»

ترجمه

جبرئیل نزد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) آمد و عرض کرد: «ای محمد! هر قدر که می‌خواهی زندگی کن، اما [بدان که] سرانجام خواهی مرد؛ به هر کس که می‌خواهی دل ببند، اما عاقبت از او جدا خواهی شد؛ و هر کاری که می‌خواهی انجام بده، اما سرانجام با [نتیجه‌ی] آن روبه‌رو خواهی شد.»

اندکی شرح

این حدیث، سه حقیقت قطعی و تغییرناپذیر هستی را پیش چشم انسان می‌گذارد تا او را از غفلت بیدار کند: اول اینکه مرگ، پایان حتمی هر زندگی است، هرچند بسیار طولانی باشد؛ دوم اینکه تمام دلبستگی‌ها و پیوندهای دنیوی روزی به جدایی ختم می‌شوند؛ و سوم اینکه تنها چیزی که برای همیشه با انسان می‌ماند و هرگز از او جدا نمی‌شود، «عمل» اوست. در واقع، این کلام به ما یادآوری می‌کند که به جای تکیه بر عمر فانی و آدم‌های رفتنی، حواسمان به اعمالمان باشد؛ چرا که در نهایت، تنها هم‌نشین ابدی ما، همان کارهایی است که در این دنیا انجام داده‌ایم.

امام علی علیه السلام

عِنْدَ حُضُورِ الشَّهَوَاتِ وَ اللَّذَّاتِ، يَتَبَيَّنُ وَرَعُ الْأَتْقِيَاءِ.

ترجمه

هنگام فراهم شدن بساط شهوت‌ها و لذت‌هاست که عیار خویشتن‌داری پرهیزکاران آشکار می‌شود.

اندکی شرح

ادعای پاک‌دامنی در شرایط عادی و دور از وسوسه، کار چندان سختی نیست؛ عیار واقعی ایمان و اراده انسان، دقیقاً در لحظه‌ای مشخص می‌شود که بساط گناه و لذت‌های نامشروع کاملاً فراهم باشد. بنابراین، پرهیزکاری حقیقی این نیست که انسان هیچ میل و رغبتی به لذت‌ها نداشته باشد؛ بلکه هنر اصلی، قدرت «نه گفتن» به نفس در همان بزنگاهی است که همه‌چیز برای لغزش مهیاست.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِيرَ لَيَقُولُ: يَا رَبِّ، ارْزُقْنِي حَتَّى أَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَيْرِ. فَإِذَا عَلِمَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِيَّةٍ، كَتَبَ اللهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا يَكْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ؛ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ.

ترجمه

بنده مؤمن تهیدست [در مناجات با خدا] می‌گوید: «پروردگارا! به من روزی [و گشایش مالی] عطا کن تا فلان کار نیک و فلان عمل خیر را انجام دهم.» و هنگامی که خداوند عزوجل بداند او در این خواسته، نیت راستین و عزم جدی دارد، دقیقاً همان پاداشی را برایش می‌نویسد که اگر آن کارها را انجام می‌داد، برایش ثبت می‌کرد؛ چرا که خداوند، وسعت‌بخش و بسیار بخشنده است.

اندکی شرح

شاید تا به حال این سؤال برایتان پیش آمده باشد که چرا فرصت انجام کارهای خیر برای همه یکسان نیست؟ آیا کسی که ثروت دارد و می‌تواند با انفاق و دستگیری از دیگران ثواب‌های بزرگی کسب کند، از کسی که به دلیل فقر از این توفیق محروم است، در مسیر کمال جلوتر می‌افتد؟ این روایت، پاسخی به این دغدغه است. در نگاه دینی، رشد و سعادت انسان‌ها در انحصار پول، جایگاه یا امکانات مادی نیست. بر اساس این روایت، اگر کسی به دلیل فقر، بیماری یا هر محدودیت دیگری نتواند عمل صالحی را انجام دهد، اما در قلبش «صادقانه» این نیت را داشته باشد که در صورت مهیا بودن شرایط حتماً آن را انجام می‌داد، همان بهره معنوی برایش ثبت می‌شود. پس فقر و محدودیت‌های دنیوی هرگز نمی‌توانند انسان را از رشد و سعادت محروم کنند.

امام صادق علیه السلام

إِزَالَةُ الْجِبَالِ أَهْوَنُ مِنْ إِزَالَةِ قَلْبٍ عَنْ مَوْضِعِهِ.

ترجمه

جابه‌جا کردن کوه‌ها، آسان‌تر از جدا کردن یک قلب از جایگاهش [یعنی باورها و عادات ریشه‌دار] است.

اندکی شرح

امام صادق (علیه‌السلام) در این تشبیه بسیار زیبا، به قدرت شگفت‌انگیز و صلابت باورها و عادات درونی انسان اشاره می‌کنند. علمای اخلاق با استناد به این حدیث تأکید دارند که وقتی یک عقیده یا صفت اخلاقی (چه خوب و چه بد) در قلب انسان ریشه بدواند و نهادینه شود، تغییر دادن آن از جابه‌جا کردن یک کوه عظیم هم دشوارتر است. پیام روشن این کلام دو چیز است: اول، هشداری است تا مراقب باشیم قلبمان را به چه چیزهایی پیوند می‌زنیم و چه عاداتی را در خود پرورش می‌دهیم؛ و دوم، یادآوری این حقیقت است که اصلاح اخلاق و تغییر باورهای ریشه‌دار یک انسان، یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد، بلکه نیازمند زمان، مدارا و تلاشی تدریجی و مستمر است.

امام صادق علیه السلام

عَلَيْكُمْ بِالدُّعَاءِ؛ فَإِنَّكُمْ لَا تَقَرَّبُونَ بِمِثْلِهِ، وَ لَا تَتْرُكُوا صَغِيرَةً لِصِغَرِهَا أَنْ تَدْعُوا بِهَا؛ إِنَّ صَاحِبَ الصِّغَارِ هُوَ صَاحِبُ الْكِبَارِ.

ترجمه

همواره دعا کنید؛ چرا که با هیچ چیزی مانند دعا، به خداوند نزدیک نمی‌شوید. مبادا خواسته‌ای را به خاطر کوچک بودنش رها کنید و آن را از خدا نخواهید؛ زیرا برآورنده‌ی نیازهای کوچک، همان برآورنده‌ی نیازهای بزرگ است.

اندکی شرح

معمولاً ما فقط در بحران‌ها و برای گره‌های بزرگ به سراغ دعا می‌رویم و گمان می‌کنیم کارهای کوچک و روزمره را خودمان به تنهایی می‌توانیم انجام دهیم. اما امام صادق (علیه‌السلام) یادآوری می‌کنند که اولاً، دعا صرفاً ابزاری برای رفع نیاز نیست، بلکه یکی از بهترین راه‌ها برای ارتباط با خدا و نزدیک شدن به اوست. ثانیاً، وقتی حتی برای کوچک‌ترین نیازهایمان دست به دعا برمی‌داریم، در واقع به این درک عمیق رسیده‌ایم که در هیچ کاری مستقل و بی‌نیاز از خدا نیستیم. پروردگاری که کلید حل بزرگ‌ترین مشکلات هستی در دست اوست، دقیقاً همان خدایی است که ساده‌ترین نیازهای روزمره ما نیز در اختیار اوست.

امام عسکری علیه السلام

أَبُو هَاشِمٍ الْجَعْفَرِيُّ قَالَ‌: شَكَوْتُ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) ضِيقَ الْحَبْسِ وَ كَتَلَ الْقَيْدِ، فَكَتَبَ إِلَيَّ: «أَنْتَ تُصَلِّي الْيَوْمَ الظُّهْرَ فِي مَنْزِلِكَ». فَأُخْرِجْتُ فِي وَقْتِ الظُّهْرِ فَصَلَّيْتُ فِي مَنْزِلِي كَمَا قَالَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ). وَ كُنْتُ مُضَيَّقاً فَأَرَدْتُ أَنْ أَطْلُبَ مِنْهُ دَنَانِيرَ فِي الْكِتَابِ فَاسْتَحْيَيْتُ، فَلَمَّا صِرْتُ إِلَى مَنْزِلِي وَجَّهَ إِلَيَّ بِمِائَةِ دِينَارٍ، وَ كَتَبَ إِلَيَّ: «إِذَا كَانَتْ لَكَ حَاجَةٌ فَلَا تَسْتَحْيِ وَ لَا تَحْتَشِمْ، وَ اطْلُبْهَا؛ فَإِنَّكَ تَرَى مَا تُحِبُّ إِنْ شَاءَ اللهُ».

ترجمه

ابوهاشم جعفری می‌گوید: [در نامه‌ای] به امام عسکری (علیه‌السلام) از سختی زندان و سنگینی غل و زنجیر شکایت کردم. ایشان در پاسخ برایم نوشتند: «تو امروز نماز ظهر را در خانه‌ات می‌خوانی.» هنگام ظهر از زندان آزاد شدم و همان‌طور که امام (علیه‌السلام) فرموده بودند، نماز را در خانه‌ام خواندم. از آنجا که در تنگنای مالی بودم، می‌خواستم در همان نامه از ایشان مقداری پول تقاضا کنم، اما خجالت کشیدم [و چیزی ننوشتم]. وقتی به خانه رسیدم، امام صد دینار برایم فرستادند و همراه آن نوشتند: «هرگاه نیازی داشتی، خجالت نکش و ملاحظه نکن؛ خواسته‌ات را بگو که ان‌شاءالله به آنچه دوست داری خواهی رسید.»

اندکی شرح

این روایت، تصویری آرامش‌بخش از احاطه و توجه همیشگی امام به شرایط پیروانش را نشان می‌دهد. وقتی ابوهاشم مشکل زندان را مطرح می‌کند، امام نه تنها بی‌تفاوت از کنار رنج او نمی‌گذرد، بلکه حتی از نیاز به زبان نیامده‌ی او نیز باخبر است و گره از کارش باز می‌کند. پیام اصلی این اتفاق آن است که بدانیم در هر شرایطی که باشیم، از نگاه و مراقبت امام زمانمان دور نیستیم و ایشان ما را در سختی‌ها رها نمی‌کنند. بر مبنای همین توجه و صمیمیت است که امام در پایان یادآور می‌شوند اهل‌بیت محرم‌ترین پناهگاه ما هستند و برای در میان گذاشتن مشکلاتمان با آن‌ها، هرگز نباید غریبی کنیم.