آیات و احادیث موضوعی

امام علی علیه السلام

الْمَرْأَةُ شَرٌّ كُلُّهَا، وَشَرُّ مَا فِيهَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْهَا.

ترجمه

زن سراسر [مایه زحمت و] دردسر است؛ و سخت‌ترین بخشِ این دردسر آن است که چاره‌ای جز بودنِ با او نیست [و زندگیِ مرد بدون او ممکن نیست].

اندکی شرح

اگر کلمه «شر» را در اینجا «موجودی ذاتاً بد و پلید» معنا کنیم، این کلام با نگاه قرآن که زن را مایه آرامش و «خیر» می‌داند، کاملاً در تضاد خواهد بود. اما در ادبیات عرب، «شر» همیشه به معنای پلیدی نیست؛ بلکه به معنای «دردسر، سختی و بارِ مسئولیت» نیز به کار می‌رود؛ همان‌طور که قرآن می‌فرماید: «إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً» (وقتی انسان دچار سختی و دردسر می‌شود، بی‌تابی می‌کند). این کلامِ امام، با بیانی لطیف و آمیخته به نوعی طنزِ حکیمانه، شبیه به همان ضرب‌المثل معروف فارسی است که می‌گوید: «زن بلاست، اما هیچ خانه‌ای بی‌بلا مباد!». در واقع، امام (علیه‌السلام) به واقعیتِ سختی‌ها و مسئولیت‌های سنگینِ زندگی با همسر {مانند لزومِ درکِ ظرافت‌های عاطفیِ زن و بارِ سنگینِ تأمین معاش} اشاره می‌کنند، اما بلافاصله تأکید می‌کنند که این «دردسر»، یک ضرورتِ گریزناپذیر است و چرخِ زندگیِ مرد بدون حضور زن هرگز نمی‌چرخد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ‎﴿١٣﴾

ترجمه

ای مردم! بی‌شک ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم، و شما را به صورت ملت‌ها و قبیله‌های گوناگون درآوردیم تا یکدیگر را بشناسید [و با هم ارتباط برقرار کنید]؛ قطعاً ارزشمندترینِ شما نزد خداوند، باتقواترینِ شماست. یقیناً خداوند [به درون و اعمال شما] کاملاً دانا و آگاه است.

اندکی شرح

این آیه خط بطلانی بر تمام تبعیض‌های نژادی، جنسیتی و طبقاتی می‌کشد. قرآن صراحتاً اعلام می‌کند که تفاوت در جنسیت (زن یا مرد بودن) و تفاوت در نژاد و ملیت، صرفاً برای «شناخت متقابل» و شکل‌گیری ارتباطات انسانی است، نه دلیلی برای برتری‌جویی. در منطق خداوند، نه مرد بودن امتیاز است و نه زن بودن؛ نه تعلق به فلان نژاد افتخار است و نه ثروت و مقام. تنها معیارِ واقعی برای سنجشِ ارزش انسان‌ها «تقوا» (خویشتن‌داری و رعایت حریم الهی) است. از آنجا که تقوا یک ویژگی کاملاً درونی و اکتسابی است، راه رسیدن به بالاترین درجاتِ انسانی برای همه افراد، فارغ از جنسیت و ملیت، کاملاً باز و برابر است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّ خَيْرَ نِسَائِكُمُ: الْوَلُودُ، الْوَدُودُ، الْعَفِيفَةُ، الْعَزِيزَةُ فِي أَهْلِهَا، الذَّلِيلَةُ مَعَ بَعْلِهَا، الْمُتَبَرِّجَةُ مَعَ زَوْجِهَا، الْحَصَانُ عَلَى غَيْرِهِ، الَّتِي تَسْمَعُ قَوْلَهُ وَتُطِيعُ أَمْرَهُ، وَإِذَا خَلَا بِهَا بَذَلَتْ لَهُ مَا يُرِيدُ مِنْهَا، وَلَمْ تَبَذَّلْ كَتَبَذُّلِ الرَّجُلِ.

ترجمه

بی‌شک بهترینِ زنانِ شما زنی است که فرزندآور، بسیار مهربان و پاکدامن باشد؛ در میان خانواده و اقوامش محترم و باوقار باشد، اما در برابر شوهرش نرم‌خو و متواضع باشد؛ تنها برای همسرش خودآرایی کند و خود را از [نگاه] دیگران کاملاً بپوشاند؛ حرف شوهرش را گوش دهد و با او همراه باشد؛ و هرگاه با همسرش خلوت کرد، نیاز او را برآورده کند، اما [در عین حال] لطافت زنانه‌اش را حفظ کند و مانند مردان رفتارِ بی‌پروا نداشته باشد.

اندکی شرح

شاید با خواندن واژه‌هایی مانند «اطاعت» یا «نرم‌خویی در برابر همسر»، این تصور پیش بیاید که اسلام نگاهی مردسالارانه دارد؛ اما برای فهم دقیق این کلام، باید به «نظام خانواده» در اسلام نگاه کرد. اسلام بارِ بسیار سنگینِ تأمین تمام هزینه‌های زندگی، ایجاد امنیت و رویارویی با فشارهای بیرون از خانه را منحصراً بر دوش مرد گذاشته است {حتی اگر زن ثروتمند باشد}. در مقابلِ این تکالیفِ سخت، از زن خواسته شده تا با هنرِ زنانگی، محبت، آراستگی و همراهیِ خود، کانون خانواده را گرم نگه دارد. در واقع، این فرمان‌پذیری و نرم‌خویی به معنای حقارت یا سلب اختیارِ زن نیست؛ بلکه یک چرخه دوطرفه است: مرد با تمام توان سپرِ بلای خانواده می‌شود و زن با ایجاد آرامش روانی، به او انرژی و انگیزه می‌دهد تا این بار سنگین را به دوش بکشد.

امام علی علیه السلام

الْآنَ فَاعْمَلُوا، وَالْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ، وَالْأَبْدَانُ صَحِيحَةٌ، وَالْأَعْضَاءُ لَدْنَةٌ، وَالْمُنْقَلَبُ فَسِيحٌ، وَالْمَجَالُ عَرِيضٌ.

ترجمه

همین حالا دست به کار شوید [و عمل کنید]؛ تا زمانی که زبان‌ها گویاست، بدن‌ها سالم و اندام‌ها نرم و فرمان‌پذیرند؛ تا راه بازگشت [و جبران گذشته] باز است و فرصتِ پیشِ رو، وسیع و گسترده است.

اندکی شرح

انسان معمولاً کارهای مهم، تغییر دادن مسیر زندگی یا جبران اشتباهات را به آینده موکول می‌کند؛ با این توهم که در آینده هم دقیقاً همین توانایی و شرایط فعلی را خواهد داشت. اما این حدیث یادآوری می‌کند که ابزارهای اصلی ما برای هرگونه اقدام و تغییری (زبانِ گویا، بدنِ سالم، انعطاف‌پذیری جسمی و فرصتِ زمانی) همگی تاریخ انقضا دارند. پیش از آنکه بیماری، پیری یا مرگ این سرمایه‌ها را از ما بگیرد و قدرتِ جبران سلب شود، باید از تنها داراییِ قطعیِ خود، یعنی «اکنون»، استفاده کرد.

امام علی علیه السلام

كَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، وَمَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَيْهِ، وَمَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِيهِ؛ وَمَا ابْتَلَى اللَّهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ.

ترجمه

چه بسیارند کسانی که با غرق شدن در نعمت‌ها، کم‌کم به سوی تباهی کشیده می‌شوند؛ و چه بسیارند کسانی که چون [خداوند] عیب‌هایشان را می‌پوشاند، مغرور می‌گردند؛ و چه بسیارند کسانی که با تعریف و تمجیدِ دیگران فریب می‌خورند؛ و خداوند هیچ‌کس را به چیزی سخت‌تر از «مهلت دادن» نیازموده است.

اندکی شرح

گاهی انسان فکر می‌کند چون غرق در نعمت است، آبرویش حفظ شده و مردم از او تعریف می‌کنند، پس حتماً مسیر درستی را می‌رود. در حالی که این‌ها می‌تواند یک زنگ خطر باشد. بزرگ‌ترین و سخت‌ترین امتحان الهی این است که انسان به حال خود رها شود و فرصت پیدا کند تا با خیال راحت در مسیر اشتباهش پیش برود.

امام باقر علیه السلام

إِذَا أُدْخِلَ الْمُؤْمِنُ قَبْرَهُ نُودِيَ: أَلَا إِنَّ أَوَّلَ حِبَائِكَ الْجَنَّةُ، وَ حِبَاءَ مَنْ تَبِعَكَ الْمَغْفِرَةُ.

ترجمه

هنگامی که مؤمن درون قبرش گذاشته می‌شود، ندایی به او می‌رسد: «آگاه باش! نخستین هدیه [و پیشکشِ ورود] تو بهشت است، و هدیه کسانی که تو را بدرقه کرده‌اند [و در تشییع پیکرت حاضر بوده‌اند]، آمرزش [گناهانشان] است.»

اندکی شرح

ارزش و احترام مؤمن در پیشگاه خدا به قدری بالاست که حتی کسانی که صرفاً برای بدرقه و احترامِ او قدم برداشته‌اند نیز دستِ خالی برنمی‌گردند و هدیه آن‌ها، بخشش و آمرزش الهی است.

امام علی علیه السلام

السَّخَاءُ مَا كَانَ ابْتِدَاءً، فَأَمَّا مَا كَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَيَاءٌ وَتَذَمُّمٌ.

ترجمه

سخاوت [واقعی] آن است که آغازگرانه (بدون درخواست) باشد؛ اما آنچه پس از درخواست داده شود، از روی شرم و برای گریز از سرزنش است.

اندکی شرح

بخشندگیِ حقیقی آن است که انسان پیش از آنکه نیازمند مجبور به بیان نیاز خود شود و آبرویش به خطر بیفتد، به او یاری رساند. کمکی که پس از تقاضا صورت می‌گیرد، غالباً نه از روی کرمِ خالص، بلکه به دلیل فشار روانی، رودربایستی و ترس از بخیل شمرده شدن است.

امام علی علیه السلام

مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ، أَسَاءَ الْعَمَلَ.

ترجمه

هر کس آرزو[های مادی] را طولانی کند، کردارش را زشت و تباه می‌سازد.

اندکی شرح

آرزوهای دراز و دست‌نیافتنی، تمام تمرکز و توان انسان را معطوف به آینده‌ای موهوم می‌کند و او را از واقعیت‌ها و وظایفِ حال حاضر غافل می‌سازد. این غفلت، سبب می‌شود انسان برای رسیدن به آن آرزوها، مرزهای اخلاق را زیر پا بگذارد و به کارهای نادرست دست بزند.

امام علی علیه السلام

الْحَذَرَ الْحَذَرَ! فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ، حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ.

ترجمه

برحذر باش، برحذر باش! به خدا سوگند، [خداوند گناهان را چنان] پرده‌پوشی کرده است که گویی آمرزیده است.

اندکی شرح

این کلامِ کوتاه، یک زنگ خطرِ جدی برای بیداریِ انسان است. گاهی خداوند به دلیل لطف و مهربانی‌اش، خطاهای ما را از چشم دیگران می‌پوشاند و آبروی ما را حفظ می‌کند؛ اما ما اشتباهاً این فرصت دادن را به حسابِ بی‌خیالی می‌گذاریم و فکر می‌کنیم گناهمان کلاً پاک شده است.

امام جواد علیه السلام

عَنْ قَاسِمٍ الصَّيْقَلِ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى الرِّضَا (علیه‌السلام): أَنِّي أَعْمَلُ أَغْمَادَ السُّيُوفِ مِنْ جُلُودِ الْحُمُرِ الْمَيْتَةِ، فَيُصِيبُ ثِيَابِي، فَأُصَلِّي فِيهَا؟ فَكَتَبَ (علیه‌السلام) إِلَيَّ: «اتَّخِذْ ثَوْباً لِصَلَاتِكَ». فَكَتَبْتُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي (علیه‌السلام): كُنْتُ كَتَبْتُ إِلَى أَبِيكَ (علیه‌السلام) بِكَذَا وَكَذَا، فَصَعَّبَ عَلَيَّ ذَلِكَ ... . فَكَتَبَ (علیه‌السلام) إِلَيَّ: «كُلُّ أَعْمَالِ الْبِرِّ بِالصَّبْرِ، يَرْحَمُكَ اللَّهُ؛ ...».

ترجمه

قاسم صیقل می‌گوید: به امام رضا (علیه‌السلام) نامه‌ای نوشتم [و پرسیدم]: «من غلاف‌های شمشیر را از پوست الاغ‌های مردار می‌سازم و [رطوبت و آلودگیِ] آن به لباسم می‌رسد؛ آیا می‌توانم در همان لباس نماز بخوانم؟» حضرت در پاسخم نوشتند: «برای نمازت لباس جداگانه‌ای در نظر بگیر». [مدتی بعد] به امام جواد (علیه‌السلام) نامه‌ای نوشتم [و عرض کردم]: «به پدر شما چنین و چنان نوشته بودم، اما این کار [یعنی تعویض مداوم لباس برای نماز] بر من سخت آمد ...». حضرت در پاسخم نوشتند: «خداوند تو را رحمت کند! تمام کارهای نیک نیازمند صبر [و تحمل سختی] است ...».

اندکی شرح

این روایت یک واقعیت مهم را درباره سبک زندگی دینی به ما یادآوری می‌کند. خیلی وقت‌ها ما در انجام تکالیف شرعی یا کارهای خوب، دنبال راحت‌ترین و بی‌دردسرترین راه می‌گردیم و اگر کمی زحمت داشته باشد، زود خسته می‌شویم یا بهانه‌تراشی می‌کنیم. وقتی راوی از دردسرِ عوض کردن لباس برای نماز گلایه می‌کند، امام (علیه‌السلام) یک قانون طلایی را به او یادآور می‌شوند: «هیچ کارِ خوبی بدون زحمت و صبر به دست نمی‌آید». در واقع، مسیر رشد و بندگی، مسیرِ راحتیِ مطلق و بدون چالش نیست؛ بلکه ارزشِ کار خیر، دقیقاً به همان صبری است که برای انجامش به خرج می‌دهیم.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ، وَ خَلَقَ مَعَهُمْ أَرْزَاقَهُمْ حَلَالاً طَيِّباً؛ فَمَنْ تَنَاوَلَ شَيْئاً مِنْهَا حَرَاماً، قُصَّ بِهِ مِنْ ذَلِكَ الْحَلَالِ.

ترجمه

بی‌شک خداوندِ عزوجل بندگان را آفرید و روزیِ آنان را نیز همراهشان [به‌صورت] حلال و پاکیزه خلق کرد؛ پس هر کس چیزی از این روزی را از راه حرام به دست آورد، [دقیقاً] به همان اندازه از سهمِ حلالِ او کم خواهد شد.

اندکی شرح

این حدیث به یک قانون دقیق در نظام آفرینش اشاره دارد: روزیِ مقدر شده برای هر انسان، از همان ابتدا پاک و حلال آفریده شده است. اگر کسی برای کسب درآمد به راه‌های حرام متوسل شود، در واقع چیزی به کلِ دارایی‌اش اضافه نکرده است؛ بلکه تنها همان سهم حلالی را که قرار بود به دستش برسد، از بین برده و حرام را جایگزین آن کرده است. در نتیجه، روزیِ حرام، افزون بر رزق حلال نیست، بلکه کسرِ از آن است.

امام سجاد علیه السلام

 ذُكِرَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ) غَلَاءُ السِّعْرِ، فَقَالَ: «وَمَا عَلَيَّ مِنْ غَلَائِهِ! إِنْ غَلَا فَهُوَ عَلَيْهِ، وَإِنْ رَخُصَ فَهُوَ عَلَيْهِ»

ترجمه

در حضور امام سجاد (علیه‌السلام) از گرانیِ قیمت‌ها سخن به میان آمد. ایشان فرمودند: «بار این گرانی بر دوش من نیست! اگر گران شود، [تأمین روزیِ من] بر عهده خداست، و اگر ارزان هم شود، باز بر عهده اوست.

امام علی علیه السلام

كُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً.

ترجمه

همواره دشمنِ ظالم و یاورِ مظلوم باشيد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ۚ إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ۚ وَ إِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَفْقَهُونَ ‎﴿٦٥﴾

ترجمه

ای پیامبر! مؤمنان را به جنگ برانگیز که اگر از شما بیست نفر صابر باشند بر دویست نفر چیره می شوند، و اگر از شما صد نفر [صابر] باشند بر هزار نفر از کافران چیره می شوند؛ زیرا آنان گروهی هستند [که حقایق توحید و قدرت خدا را] نمی فهمند. (۶۵)

خداوند متعال

... فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَ جُنُودِهِ ۚ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللهِ ۗ وَ اللهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ‎﴿٢٤٩﴾

ترجمه

... زمانی که او و کسانی که با او ایمان آورده بودند از نهر گذشتند، [گروهی از آنان] گفتند: ما را امروز قدرت مقابله با جالوت و سپاهیانش نیست. ولی کسانی که یقین داشتند که دیدارکننده خدایند، گفتند: چه بسا گروه اندکی که به توفیق خدا بر گروه بسیاری پیروز شدند، و خدا با شکیبایان است. (۲۴۹)