آیات و احادیث «اخلاق اسلامی» - صفحه 8

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ، إِنَّ الْعَاقِلَ نَظَرَ إِلَى الدُّنْيَا وَ إِلَى أَهْلِهَا، فَعَلِمَ أَنَّهَا لَا تُنَالُ إِلَّا بِالْمَشَقَّةِ، وَنَظَرَ إِلَى الْآخِرَةِ، فَعَلِمَ أَنَّهَا لَا تُنَالُ إِلَّا بِالْمَشَقَّةِ، فَطَلَبَ بِالْمَشَقَّةِ أَبْقَاهُمَا.

ترجمه

ای هشام! انسان خردمند به دنیا و اهل آن نگریست و دریافت که دنیا جز با رنج و زحمت به دست نمی‌آید؛ و به آخرت نگریست و دریافت که آن هم جز با رنج و زحمت به دست نمی‌آید. پس [حالا که هر دو مسیر نیازمند تلاش و سختی است،] با تحمل این رنج، در پیِ چیزی رفت که ماندگارتر است [یعنی آخرت].

اندکی شرح

این کلام امام (ع) یک منطق بسیار ساده و در عین حال عمیق را بیان می‌کند: «هیچ دستاوردی بدون رنج نیست». چه بخواهیم به موفقیت‌های دنیوی برسیم و چه به سعادت اخروی، در هر دو حالت باید سختی بکشیم. تفاوت انسان خردمند با دیگران در این است که او وقتی می‌بیند رنج و زحمت در زندگی اجتناب‌ناپذیر است، این سرمایه (یعنی تلاش و سختی کشیدنش) را در مسیری خرج می‌کند که سودش همیشگی و ماندگار باشد، نه موقت و از بین‌رفتنی.

امام علی علیه السلام

كَمْ مِنْ صَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ صِيَامِهِ إِلَّا الْجُوعُ وَ الظَّمَأُ، وَ كَمْ مِنْ قَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ قِيَامِهِ إِلَّا السَّهَرُ وَ الْعَنَاءُ.

ترجمه

چه بسا روزه دارى كه از روزه اش جز گرسنگى و تشنگى بهره‌اى ندارد و چه بسا شب زنده دارى كه از نمازش جز بيخوابى و سختى سودى نمى‌برد.

امام علی علیه السلام

ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ لِلْمُرَائِي: يَنْشَطُ إِذَا رَأَى النَّاسَ، وَ يَكْسَلُ إِذَا كَانَ وَحْدَهُ، وَ يُحِبُّ أَنْ يُحْمَدَ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِ.

ترجمه

شخص ریاکار سه نشانه دارد: وقتی چشمش به مردم می‌افتد، [برای انجام عبادت و کارهای نیک] پرانرژی و باانگیزه می‌شود؛ اما وقتی تنهاست، سستی و تنبلی می‌کند؛ و دوست دارد در تمام کارهایش مورد ستایش [و تشویق دیگران] قرار گیرد.

اندکی شرح

امام علی (علیه‌السلام) در این کلام، یک راهکار عملی برای «خودارزیابی» به ما نشان می‌دهند: برای اینکه بفهمیم نیتمان خالص است یا نه، کافی است حال خودمان را در «خلوت» و «جمع» مقایسه کنیم. وقتی انگیزه ما وابسته به نگاه دیگران باشد، طبیعتاً در تنهایی که تماشاگری نیست، رغبتی هم برای تلاش باقی نمی‌ماند. این تضاد رفتاری و انتظار تشویق در «همه کارها»، ثابت می‌کند که محور اعمال ما، رضایت خداوند یا ارزش ذاتی کار نیست؛ بلکه صرفاً به دنبال جلب توجه مردم هستیم.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

يَا أَبَا ذَرٍّ، لَا تَنْظُرْ إِلَى صِغَرِ الْخَطِيئَةِ، وَ لَكِنِ انْظُرْ إِلَى مَنْ عَصَيْتَ.

ترجمه

ای ابوذر! به کوچکیِ گناه نگاه نکن؛ بلکه به عظمتِ خدایی بنگر که او را نافرمانی می‌کنی.

اندکی شرح

ما انسان‌ها معمولاً خطاها را دسته‌بندی می‌کنیم و با مقایسه آن‌ها با یکدیگر، به خودمان تخفیف می‌دهیم که «این گناه کوچکی است و خیلی مهم نیست». اما این روایت یادآوری می‌کند که زشتی یک خطا با ظاهر آن سنجیده نمی‌شود، بلکه با جایگاه کسی سنجیده می‌شود که فرمانش زیر پا گذاشته شده است. وقتی انسان متوجه شود که با همان خطای به‌ظاهر کوچک، در حال نادیده گرفتن پروردگار هستی و بی‌اعتنایی به خواسته اوست، دیگر هیچ گناهی در چشمش حقیر و پیش‌پاافتاده جلوه نمی‌کند.

امام باقر علیه السلام

لَوْ يَعْلَمُ الْمُعْطِي مَا فِي الْعَطِيَّةِ مَا رَدَّ أَحَدٌ أَحَداً‏.

ترجمه

اگر درخواست شونده می‌دانست در بخشش چه پاداشی است، هرگز کسی سائلی را ردّ نمی‌کرد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

اِرْحَمْ مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكَ مَنْ فِي السَّمَاءِ.

ترجمه

بر اهل زمين رحم كن تا اهل آسمان بر تو رحم کنند.

امام رضا علیه السلام

الصَّغَائِرُ مِنَ الذُّنُوبِ طُرُقٌ إِلَى الْكَبَائِرِ.

ترجمه

گناهان کوچک، راهی است به سوی گناهان کبیره.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ طَلَبَ مَرْضَاةَ النَّاسِ بِمَا يُسْخِطُ اللهَ، كَانَ حَامِدُهُ مِنَ النَّاسِ ذَامّاً؛ وَ مَنْ آثَرَ طَاعَةَ اللهِ بِغَضَبِ النَّاسِ، كَفَاهُ اللهُ عَدَاوَةَ كُلِّ عَدُوٍّ، وَ حَسَدَ كُلِّ حَاسِدٍ، وَ بَغْيَ كُلِّ بَاغٍ، وَ كَانَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ نَاصِراً وَ ظَهِيراً.

ترجمه

هر كه خشنودى و ستايش مردم را با چيزى طلبد كه خدا را ناخشنود می‌كند، همان ستايندگان او، نكوهشگر او خواهند شد و هر كه طاعت خدا را بر خشم مردم ترجيح دهد، خداوند او را از دشمنىِ هر دشمنى و حسادتِ هر حسودى و تجاوزِ هر تجاوزگرى نگه دارد و خداوند عزّ و جلّ ياور و پشتيبان او باشد.

امام صادق علیه السلام

لَا تَنْظُرُوا إِلَىٰ أَهْلِ الْبَلَاءِ فَإِنَّ ذَلِكَ يَحْزُنُهُمْ.

ترجمه

به مبتلایان [به بیماری و گرفتاری] خیره نشوید، چون موجب اندوهشان می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

كَفَىٰ بِالْقَوْمِ إِثْماً أَنْ يَسْتَقِلُّوا مَا يُقَرِّبُهُ إِلَيْهِمْ أَخُوهُمْ.

ترجمه

مردم را همین گناه بس است که پذیرایی برادرشان را اندک شمارند.

امام صادق علیه السلام

أَحَبُّ إِخْوَانِي إِلَيَّ مَنْ أَهْدَىٰ إِلَيَّ عُيُوبِي.

ترجمه

محبوب‌ترین برادرانم نزد من کسی است که عیب‌های مرا به من هدیه کند.

امام صادق علیه السلام

الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ؛ لَا يَظْلِمُهُ، وَ لَا يَخْذُلُهُ، وَ لَا يَغْتَابُهُ، وَ لَا يَخُونُهُ، وَ لَا يَحْرِمُهُ.

ترجمه

مسلمان، برادر مسلمان است؛ به او ستم نمى‌كند، او را بى‌ياور نمى‌گذارد، از او غيبت نمى‌كند، به او خيانت نمى‌ورزد و او را محروم نمى‌گردانَد.

امام کاظم علیه السلام

إِنَّ التَّهْيِئَةَ مِمَّا يَزِيدُ فِي عِفَّةِ النِّسَاءِ وَ لَقَدْ تَرَكَ النِّسَاءُ الْعِفَّةَ بِتَرْكِ أَزْوَاجِهِنَّ التَّهْيِئَةَ.

ترجمه

خودآرایی مردان مایه افزایش عفت و پاکدامنی زنان است، {چنان‌که برخی} زنان عفت را بر اثر ناآراستگی همسرانشان رها کردند.

امام صادق علیه السلام

الْعَافِيَةُ نِعْمَةٌ خَفِيَّةٌ، إِذَا وُجِدَتْ نُسِيَتْ، وَ إِذَا فُقِدَتْ ذُكِرَت‏ْ.

ترجمه

عافيت نعمتى پنهان (ناشناخته) است. هر گاه باشد به دست فراموشى سپرده مى‌شود (كسى قدرش را نمى‌داند) و هر گاه نباشد به ياد آورده مى‌شود.

امام علی علیه السلام

إِنْ كُنْتُمْ لِلنَّجَاةِ طَالِبِينَ فَارْفُضُوا الْغَفْلَةَ وَ اللَّهْوَ، وَ الْزَمُوا الِاجْتِهَادَ وَ الْجِدَّ.

ترجمه

اگر خواهان نجات هستيد، غفلت و سرگرمى را دور افكنيد و به كوشش و جدّيت چنگ زنيد.