آیات و احادیث «اخلاق اسلامی» - صفحه 6

امام علی علیه السلام

مَنْ تَرَكَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ شَيْئاً، عَوَّضَهُ اللَّهُ خَيْراً مِمَّا تَرَكَ.

ترجمه

هر کس به خاطر خداوند سبحان از چیزی [که به آن تمایل دارد] چشم‌پوشی کند، خداوند بهتر از آنچه را که رها کرده، به او عطا خواهد کرد.

اندکی شرح

وقتی انسان به خاطر رضای خدا روی خواسته‌های دلش پا می‌گذارد و از یک منفعت، لذت یا گناه می‌گذرد، در ظاهر چیزی را از دست داده است؛ اما خداوند تضمین کرده که جای خالیِ آن را با چیزی بسیار ارزشمندتر و بهتر پر خواهد کرد. در واقع، معامله با خدا هیچ‌گاه باخت ندارد.

امام علی علیه السلام

لَا تُكْثِرِ الْعِتَابَ، فَإِنَّهُ يُورِثُ الضَّغِينَةَ، وَ يَجُرُّ إِلَى الْبِغْضَةِ.

ترجمه

در سرزنش کردنِ [دیگران] زیاده‌روی مکن؛ چرا که این کار بذر کینه را در دل می‌کارد و سرانجام به نفرت و دشمنی می‌انجامد.

اندکی شرح

انتقاد و گلایه اگر از حد بگذرد، نه تنها باعث اصلاح رفتار طرف مقابل نمی‌شود، بلکه نتیجه عکس می‌دهد. سرزنشِ مداوم، غرورِ شخص را جریحه‌دار کرده و احساسات منفی را روی هم تلنبار می‌کند؛ تا جایی که یک رابطه دوستانه و معمولی، آرام‌آرام به کینه و نفرتی عمیق تبدیل می‌شود.

خداوند متعال

... وَ مَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ... ﴿۳﴾

ترجمه

و کسی که بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است.

امام صادق علیه السلام

الْمُؤْمِنُ حَسَنُ الْمَعُونَةِ، خَفِيفُ الْمَئُونَةِ، جَيِّدُ التَّدْبِيرِ لِمَعِيشَتِهِ، لَا يُلْسَعُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ.

ترجمه

مؤمن، یاوری خوب و کم‌خرج و کم‌زحمت است؛ زندگی‌اش را خوب اداره می کند؛ از یک سوراخ دوبار گزیده نمی‌شود.

امام علی علیه السلام

الصَّبْرُ فِي الْأُمُورِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذَا فَارَقَ الرَّأْسُ الْجَسَدَ فَسَدَ الْجَسَدُ وَ إِذَا فَارَقَ الصَّبْرُ الْأُمُورَ فَسَدَتِ الْأُمُورُ.

ترجمه

صبر در کارها، به منزلۀ سر در بدن است. همچنان که اگر سر از بدن جدا شود، بدن فاسد می‌گردد، صبر نیز هرگاه از کارها جدا شود، کارها تباه می‌گردد.

امام علی علیه السلام

إعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ دَلِيلٌ عَلَىٰ ضَعْفِ عَقْلِهِ.

ترجمه

خودپسندى آدمى، نشانگر سستى خرد اوست.

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ‌ إِنَّ الْعَاقِلَ لَا يُحَدِّثُ مَنْ يَخَافُ تَكْذِيبَهُ وَ لَا يَسْأَلُ مَنْ يَخَافُ مَنْعَهُ وَ لَا يَعِدُ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَ لَا يَرْجُو مَا يُعَنَّفُ بِرَجَائِهِ‌ وَ لَا يُقْدِمُ عَلَىٰ مَا يَخَافُ فَوْتَهُ بِالْعَجْزِ عَنْهُ‌.

ترجمه

اى هشام! خردمند به كسى كه مى ترسد تكذيبش كند، سخنى نمى‌گويد؛ و از كسى كه مى‌ترسد مضايقه كند، چيزى نمى‌خواهد؛ و وعده‌اى را كه از عهده انجامش برنمى آيد، نمى‌دهد؛ و به آنچه كه در اميدواريش سرزنش شود، اميد نمى‌بندد؛ و به كارى كه می‌ترسد در آن درماند، اقدام نمى‌ورزد.

امام علی علیه السلام

 أَلَا وَ إِنِّي لَمْ أَرَ كَالْجَنَّةِ نَامَ طَالِبُهَا وَ لَا كَالنَّارِ نَامَ هَارِبُهَا!

ترجمه

آگاه باشید که من چیزی همانند بهشت ندیدم که جوینده آن در خواب باشد، و چیزی را چون آتش دوزخ ندیدم که گریزانِ از آن خفته باشد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا يَنْظُرُ إِلَى صُوَرِكُمْ وَ لَا إِلَى أَمْوَالِكُمْ، وَ لَكِنْ يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ وَ أَعْمَالِكُمْ.

ترجمه

به راستی که خداوند تبارک و تعالی، به چهره‌ها و دارایی‌های شما نگاه نمی‌کند؛ بلکه نگاهِ او به دل‌ها و اعمالِ شماست.

اندکی شرح

این حدیث، تفاوتِ زاویه دیدِ خدا با نگاهِ روزمره ما را نشان می‌دهد. ما معمولاً آدم‌ها را با دو خط‌کشِ «ظاهر» و «دارایی» قضاوت می‌کنیم؛ اما پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند این ویترین‌های بیرونی در دستگاه خدا هیچ اعتباری ندارند. معیارِ سنجشِ خداوند، فقط «دل» (نیت‌ها، باورها، حب و بغض‌ها و...) و «عملِ» ماست. یعنی در نهایت، آن چیزی که عیار و ارزشِ واقعیِ انسان را مشخص می‌کند، نه قیافه و حساب بانکی، بلکه دقیقاً همان چیزی است که در درونش می‌گذرد و کاری است که در عمل انجام می‌دهد.

خداوند متعال

وَ مَن يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللهَ يَجِدِ اللهَ غَفُورًا رَّحِيمًا ﴿۱۱۰﴾

ترجمه

و هر کس کار زشتی کند یا برخود ستم ورزد، سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را بسیار آمرزنده و مهربان خواهد یافت.

خداوند متعال

قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللهِ ۚ إِنَّ اللهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا ۚ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ﴿۵۳﴾

ترجمه

بگو: ای بندگان من که [با ارتکاب گناه] بر خود زیاده روی کردید! از رحمت خدا نومید نشوید، یقیناً خدا همه گناهان را می آمرزد؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.

اندکی شرح

گاهی سنگینیِ اشتباهات، ما را دچار دو حسِ آزاردهنده می‌کند: اول اینکه از شدت شرمندگی حس می‌کنیم دیگر رویِ بازگشت به درگاه خدا را نداریم؛ و دوم اینکه از جبرانِ گذشته کاملاً ناامید می‌شویم و پیش خودمان فکر می‌کنیم «حالا که کار از کار گذشته و راهی به سوی نجات نیست، پس تلاش برای خوب بودن چه فایده‌ای دارد؟» و سپس خود را در مسیر خطا رها می‌کنیم. اما خداوند در این آیه، دقیقاً دست روی همین نقطه می‌گذارد. او با صمیمی‌ترین لحنِ ممکن (ای بندگانِ من) صدایمان می‌زند و می‌گوید راهِ بازگشت برای هیچ‌کس بسته نیست. پیام روشنِ آیه این است که در اوجِ تاریکی و شرمندگی هم حق نداریم مأیوس شویم؛ بلکه کافی است اراده کنیم و در مسیر درست قدم بگذاریم تا ببینیم خداوندِ مهربان چگونه دستمان را می‌گیرد، یاری‌مان می‌کند تا آسیب‌های گذشته را جبران کنیم و با پاک کردنِ آثار آن خطاها از وجودمان، فرصت شروعی دوباره را به ما می‌بخشد.

امام سجاد علیه السلام

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ مَا مِنْ عَمَلٍ قَبِيحٍ إِلَّا قَدْ عَمِلْتُهُ، فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه و آله: فَهَلْ مِنْ وَالِدَيْكَ أَحَدٌ حَيٌّ؟ قَالَ: أَبِي، قَالَ: فَاذْهَبْ فَبَرَّهُ. قَالَ: فَلَمَّا وَلَّىٰ، قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه و آله: لَوْ كَانَتْ أُمُّهُ.

ترجمه

مردى خدمت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمد به ايشان عرض كرد: هيچ كار زشتى نيست كه نكرده باشم. آيا راه توبه و بازگشت برايم وجود دارد؟ حضرت فرمود: آيا از پدر و مادرت كسى زنده هست‌؟ عرض كردم: پدرم. فرمود: برو و به او نيكى كن. وقتى آن مرد رفت، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: كاش مادرش مى‌بود!

امام حسین علیه السلام

يَا ابْنَ آدَمَ تَفَكَّرْ وَ قُلْ أَيْنَ مُلُوكُ الدُّنْيَا وَ أَرْبَابُهَا الَّذِين‏َ عَمَرُوا وَ احْتَفَرُوا أَنْهَارَهَا وَ غَرَسُوا أَشْجَارَهَا وَ مَدَّنُوا مَدَائِنَهَا فَارَقُوهَا وَ هُمْ كَارِهُونَ‏.

ترجمه

اى فرزندآدم! انديشه كن و بگو: كجايند پادشاهان جهان و صاحبان دنيا كه آن را آباد كردند و نهرها كندند و درختان را كاشتند و شهرها را بنا كردند و بعد با ناخرسندى از آنها جدا شدند.

امام حسین علیه السلام

رُوِيَ أَنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ع جَاءَهُ رَجُلٌ وَ قَالَ أَنَا رَجُلٌ عَاصٍ وَ لَا أَصْبِرُ عَنِ الْمَعْصِيَةِ فَعِظْنِي بِمَوْعِظَةٍ فَقَالَ ع افْعَلْ خَمْسَةَ أَشْيَاءَ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ فَأَوَّلُ ذَلِكَ لَا تَأْكُلْ رِزْقَ اللهِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الثَّانِي اخْرُجْ مِنْ وَلَايَةِ اللهِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الثَّالِثُ اطْلُبْ مَوْضِعاً لَا يَرَاكَ اللهُ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الرَّابِعُ إِذَا جَاءَ مَلَكُ الْمَوْتِ لِيَقْبِضَ رُوحَكَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِكَ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الْخَامِسُ إِذَا أَدْخَلَكَ مَالِكٌ فِي النَّارِ فَلَا تَدْخُلْ فِي النَّارِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ.

ترجمه

مردى آمد خدمت امام حسين عليه السلام و گفت مردى گناهكارم و نمى‌توانم از گناه خودارى كنم مرا موعظه كن. امام عليه السلام در پاسخ فرمود: پنج كار انجام بده بعد هر چه خواستى گناه كن: ۱. روزی خدا را مخور و هر چه می‌خواهی گناه کن؛ ۲. از ولايت و قلمرو حكومت خدا بیرون برو و هر چه می‌خواهی گناه کن؛ ۳. جایی را انتخاب کن تا خداوند تو را نبیند و هر چه می‌خواهی گناه کن؛ ۴. وقتی عزرائیل برای گرفتن جان تو آمد او را از خود بران و هر چه می‌خواهی گناه کن؛ ۵. زمانی که مالک دوزخ تو را به سوی آتش می‌برد در آتش وارد مشو و هر چه می‌خواهی گناه کن.

امام صادق علیه السلام

أَرْوَحُ الرَّوْحِ الْيَأْسُ مِنَ النَّاسِ.

ترجمه

بهترین راحتی و آسودگی، بی‌توقعی از مردم است.