آیات و احادیث «اقتصاد اسلامی و مسائل مالی» - صفحه 3

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الْأَرْضِ ۖ وَ لَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ وَ لَسْتُم بِآخِذِيهِ إِلَّا أَن تُغْمِضُوا فِيهِ ۚ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ ﴿۲۶۷﴾ الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ ۖ وَ اللهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَ فَضْلًا ۗ وَ اللهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿۲۶۸﴾

ترجمه

ای اهل ایمان! از پاکیزه های آنچه [از راه داد و ستد] به دست آورده اید، و آنچه [از گیاهان و معادن] برای شما از زمین بیرون آورده ایم، انفاق کنید و برای انفاق کردن دنبال مال ناپاک و بی ارزش و معیوب نروید، در حالی که اگر آن را به عنوان حقّ شما به خود شما می دادند، جز [با] چشم پوشی [و دلسردی] نمی گرفتید و بدانید که خدا، بی نیاز و ستوده است. (267) شیطان، شما را [به هنگام انفاق مال با ارزش] از تهیدستی و فقر می ترساند، و شما را به کار زشت [چون بخل وخودداری از زکات و صدقات] امر می کند، و خدا شما را از سوی خود وعده آمرزش و فزونی رزق می دهد؛ و خدا بسیار عطا کننده و داناست. (268)

امام صادق علیه السلام

لَوْ أَنَّ النَّاسَ أَدَّوْا زَكَاةَ أَمْوَالِهِمْ مَا بَقِيَ مُسْلِمٌ‌ فَقِيراً مُحْتَاجاً وَ لَاسْتَغْنَىٰ بِمَا فَرَضَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ إِنَّ النَّاسَ مَا افْتَقَرُوا وَ لَا احْتَاجُوا وَ لَا جَاعُوا وَ لَا عَرُوا إِلَّا بِذُنُوبِ الْأَغْنِيَاءِ.

ترجمه

اگر مردم زكات اموال خود را مى‌پرداختند، هيچ مسلمانى نيازمند نمى‌ماند و به سبب آنچه خداوند عزّ و جلّ براى او واجب كرده است بى نياز مى‌شد. مردم، فقير و نيازمند و گرسنه و برهنه نشدند مگر به گناه [ترك زكات] از سوى ثروتمندان.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

لَا تَقْطَعُوا عَلَى السَّائِلِ مَسْأَلَتَهُ فَلَوْلَا أَنَّ الْمَسَاكِينَ يَكْذِبُونَ مَا أَفْلَحَ مَنْ رَدَّهُمْ.

ترجمه

خواهش سائل را رد نكنيد؛ اگر دروغ گويى گدايان نبود، دست رد زننده به سينه آنان هرگز رستگار نمى شد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

كَمَا لَا يَحِلُّ لِغَرِيمِكَ أَنْ يَمْطُلَكَ وَ هُوَ مُوسِرٌ فَكَذَلِكَ لَا يَحِلُّ لَكَ أَنْ تُعْسِرَهُ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّهُ مُعْسِرٌ.

ترجمه

همچنان‌که برای بدهکار تو ـ در صورت توانایی بر پرداخت ـ جایز نیست کوتاهی کند، برای تو نیز ـ در صورت علم به ناتوانی وی در پرداخت ـ جایز نیست او را در تنگنا قرار دهی.

امام کاظم علیه السلام

مَنْ طَلَبَ هَذَا الرِّزْقَ مِنْ حِلِّهِ لِيَعُودَ بِهِ‌ عَلَىٰ نَفْسِهِ وَ عِيَالِهِ كَانَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

هركه براى تأمين خود و خانواده‌اش در پى كسب اين روزى از راه حلال برآيد مانند مجاهد در راه خداست.

امام رضا علیه السلام

اَلَّذِي يَطْلُبُ مِنْ فَضْلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا يَكُفُّ بِهِ عِيَالَهُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

كسى كه براى تأمين زندگىِ خانواده‌اش، در طلب فضل خداوند عز و جل بر مى‌آيد، اجرش، بيشتر از مجاهدِ در راه خداوند عز و جل است.

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ، مَنْ أَرَادَ الْغِنَى بِلَا مَالٍ، وَ رَاحَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْحَسَدِ، وَ السَّلَامَةَ فِي الدِّينِ، فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَى اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي مَسْأَلَتِهِ بِأَنْ يُكَمِّلَ عَقْلَهُ؛ فَمَنْ عَقَلَ، قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ، وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ، اسْتَغْنَى، وَ مَنْ لَمْ يَقْنَعْ بِمَا يَكْفِيهِ، لَمْ يُدْرِكِ الْغِنَى أَبَداً.

ترجمه

ای هشام! هر که می‌خواهد بدون داشتن ثروت بی‌نیاز باشد، و دلش از [رنج] حسادت بیاساید، و دینش سالم بماند، باید عاجزانه از درگاه خداوند عزوجل بخواهد که خرد او را به کمال رساند؛ چرا که هر کس خردورزی کند، به قدر کفایت قناعت می‌کند؛ و هر که به قدر کفایت قناعت کند، بی‌نیاز می‌شود؛ و آن کس که به حد نیاز بسنده نکند، هرگز [طعم] بی‌نیازی را نخواهد چشید.

اندکی شرح

انسان خردمند، واقع‌بین است و می‌فهمد که برای یک زندگی آرام، تنها به برطرف شدن نیازهای واقعی‌اش احتیاج دارد، نه انباشتن بی‌نهایت ثروت. وقتی به همین مقدار راضی شد، عمیقاً احساس «بی‌نیازی» می‌کند و چون چشم‌داشتی به داشته‌های دیگران ندارد، از رنج «حسادت» رها می‌شود و دینش نیز از آسیب حرص و طمع سالم می‌ماند. در مقابل، کسی که به حد نیاز راضی نیست، حتی اگر تمام دنیا را هم به او بدهند، باز هم از درون احساس فقر می‌کند و هرگز روی آرامش را نخواهد دید. به همین دلیل است که امام (علیه‌السلام) می‌فرمایند اگر کسی خواهان بی‌نیازی، آرامش روان و سلامت دین است، پیش از هر چیز باید از خداوند بخواهد که «عقلش» را کامل کند؛ چرا که کلید رسیدن به تمام این نعمت‌ها، خردمندی است.

خداوند متعال

... وَ مَن يَتَّقِ اللهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا ﴿۲﴾ وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ... ﴿۳﴾

ترجمه

... و هر كس تقوای الهی پيشه كند خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌‏كند. (3) و او را از جائی كه گمان ندارد روزی می‌دهد ... (4)

خداوند متعال

أَ وَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَ يَقْدِرُ ... ﴿۵۲﴾

ترجمه

آیا ندانستند که خداوند روزی را برای هر کس که بخواهد [بر اساس حکمتش] وسعت می‌بخشد یا محدود می‌کند؟

اندکی شرح

این آیه یادآوری می‌کند که گشایش یا تنگی روزی، به اراده و حکمت خداوند گره خورده است. اگر روزی صرفاً نتیجه هوش و تلاش مادی بود، باید همیشه افراد زیرک‌تر و پرکارتر ثروتمندتر می‌بودند؛ اما اینکه گاهی معادلات مادی به هم می‌ریزد، نشان می‌دهد که اسباب ظاهری مستقل نیستند و اراده‌ای بالاتر جهان را مدیریت می‌کند. پیام آیه این است که نه در هنگام ثروت مغرور شویم {و آن را تنها هنر خود بدانیم} و نه در زمان تنگی معیشت ناامید گردیم. البته روشن است که این اراده الهی، هرگز به معنای نفی مسئولیت انسان نیست و ما همچنان موظفیم برای کسب روزی حلال، تلاش خود را به کار بگیریم.

خداوند متعال

وَ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ ۚ وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ أَبْقَىٰ ﴿۱۳۱﴾

ترجمه

و هرگز چشمانت را [با حسرت] به امکاناتی که به گروه‌هایی از آنان داده‌ایم خیره مکن؛ [این‌ها تنها] شکوفه و زرق‌وبرق زندگی دنیاست تا آنان را با آن بیازماییم؛ و روزی پروردگارت بهتر و ماندگارتر است.

اندکی شرح

قرآن در این آیه به یکی از مهم‌ترین عوامل سلب آرامش روان اشاره می‌کند: «مقایسه کردن زندگی خود با داشته‌های مادی دیگران». خداوند برای درمان این حسرت، از تجملات دنیا با تعبیر دقیق «زَهْرَة» (شکوفه) یاد می‌کند؛ چرا که شکوفه‌ها هرچند زیبا و فریبنده‌اند، اما عمری بسیار کوتاه دارند و زود پژمرده می‌شوند. افزون بر این، همان‌طور که شکوفه «میوه» نیست تا انسان را تغذیه کند، زرق‌وبرق دنیا نیز تنها چشم را پر می‌کند، اما هرگز روح انسان را سیراب و آرام نمی‌سازد. همچنین آیه یادآوری می‌کند چیزی که تو از دور می‌بینی و حسرتش را می‌خوری، در واقع ابزار «امتحان» (لِنَفْتِنَهُمْ) و دردسر آن شخص است، نه لزوماً مایه خوشبختی‌اش. در نهایت، خداوند اطمینان می‌دهد که «رزق حقیقی پروردگار» {چه آرامش درون و چه پاداش‌های ابدی} هم ارزشمندتر است و هم برخلاف آن شکوفه‌های فانی، برای همیشه ماندگار خواهد بود.