آیات و احادیث «ویژگی‌های اخلاقی، فضایل اخلاقی، رذایل اخلاقی» - صفحه 7

امام علی علیه السلام

الْقَلْبُ الْمُحِبُّ لِلَّهِ يُحِبُّ كَثِيراً النَّصَبَ لِلَّهِ، وَ الْقَلْبُ اللَّاهِي عَنِ اللَّهِ يُحِبُّ الرَّاحَةَ.

ترجمه

دلی که دوستدار خداست، رنج و خستگی در راه او را بسیار دوست دارد؛ اما دلی که از [یاد] خدا غافل است، تنها راحتی و آسایش را می‌پسندد.

اندکی شرح

این کلامِ امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) یک معیار بسیار دقیق برای سنجشِ عیارِ محبت ما به خداست. در منطقِ عشق، زحمت کشیدن برای محبوب نه‌تنها خسته‌کننده نیست، بلکه شیرین و لذت‌بخش است. دلی که واقعاً خدا را دوست دارد، از تلاش، عبادت و تحمل سختی‌ها در مسیر رضایت او خسته نمی‌شود؛ اما دلی که از یاد خدا فاصله گرفته و سرگرمِ ظواهر شده است، حوصله هیچ زحمتی را ندارد و همیشه به دنبال راحت‌طلبی و فرار از مسئولیت‌های بندگی است. در واقع، میزانِ تحملِ سختی در راه حق، دماسنجِ محبتِ ما به خداست.

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ، مَنْ أَرَادَ الْغِنَى بِلَا مَالٍ، وَ رَاحَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْحَسَدِ، وَ السَّلَامَةَ فِي الدِّينِ، فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَى اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي مَسْأَلَتِهِ بِأَنْ يُكَمِّلَ عَقْلَهُ؛ فَمَنْ عَقَلَ، قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ، وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ، اسْتَغْنَى، وَ مَنْ لَمْ يَقْنَعْ بِمَا يَكْفِيهِ، لَمْ يُدْرِكِ الْغِنَى أَبَداً.

ترجمه

ای هشام! هر که می‌خواهد بدون داشتن ثروت بی‌نیاز باشد، و دلش از [رنج] حسادت بیاساید، و دینش سالم بماند، باید عاجزانه از درگاه خداوند عزوجل بخواهد که خرد او را به کمال رساند؛ چرا که هر کس خردورزی کند، به قدر کفایت قناعت می‌کند؛ و هر که به قدر کفایت قناعت کند، بی‌نیاز می‌شود؛ و آن کس که به حد نیاز بسنده نکند، هرگز [طعم] بی‌نیازی را نخواهد چشید.

اندکی شرح

انسان خردمند، واقع‌بین است و می‌فهمد که برای یک زندگی آرام، تنها به برطرف شدن نیازهای واقعی‌اش احتیاج دارد، نه انباشتن بی‌نهایت ثروت. وقتی به همین مقدار راضی شد، عمیقاً احساس «بی‌نیازی» می‌کند و چون چشم‌داشتی به داشته‌های دیگران ندارد، از رنج «حسادت» رها می‌شود و دینش نیز از آسیب حرص و طمع سالم می‌ماند. در مقابل، کسی که به حد نیاز راضی نیست، حتی اگر تمام دنیا را هم به او بدهند، باز هم از درون احساس فقر می‌کند و هرگز روی آرامش را نخواهد دید. به همین دلیل است که امام (علیه‌السلام) می‌فرمایند اگر کسی خواهان بی‌نیازی، آرامش روان و سلامت دین است، پیش از هر چیز باید از خداوند بخواهد که «عقلش» را کامل کند؛ چرا که کلید رسیدن به تمام این نعمت‌ها، خردمندی است.

خداوند متعال

وَ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ ۚ وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ أَبْقَىٰ ﴿۱۳۱﴾

ترجمه

و هرگز چشمانت را [با حسرت] به امکاناتی که به گروه‌هایی از آنان داده‌ایم خیره مکن؛ [این‌ها تنها] شکوفه و زرق‌وبرق زندگی دنیاست تا آنان را با آن بیازماییم؛ و روزی پروردگارت بهتر و ماندگارتر است.

اندکی شرح

قرآن در این آیه به یکی از مهم‌ترین عوامل سلب آرامش روان اشاره می‌کند: «مقایسه کردن زندگی خود با داشته‌های مادی دیگران». خداوند برای درمان این حسرت، از تجملات دنیا با تعبیر دقیق «زَهْرَة» (شکوفه) یاد می‌کند؛ چرا که شکوفه‌ها هرچند زیبا و فریبنده‌اند، اما عمری بسیار کوتاه دارند و زود پژمرده می‌شوند. افزون بر این، همان‌طور که شکوفه «میوه» نیست تا انسان را تغذیه کند، زرق‌وبرق دنیا نیز تنها چشم را پر می‌کند، اما هرگز روح انسان را سیراب و آرام نمی‌سازد. همچنین آیه یادآوری می‌کند چیزی که تو از دور می‌بینی و حسرتش را می‌خوری، در واقع ابزار «امتحان» (لِنَفْتِنَهُمْ) و دردسر آن شخص است، نه لزوماً مایه خوشبختی‌اش. در نهایت، خداوند اطمینان می‌دهد که «رزق حقیقی پروردگار» {چه آرامش درون و چه پاداش‌های ابدی} هم ارزشمندتر است و هم برخلاف آن شکوفه‌های فانی، برای همیشه ماندگار خواهد بود.

خداوند متعال

أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِكُم ۖ مَّسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَ الضَّرَّاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللهِ ۗ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللهِ قَرِيبٌ ﴿۲۱۴﴾

ترجمه

آیا گمان کرده‌اید که [بی‌هیچ رنج و آزمونی] وارد بهشت می‌شوید، در حالی که هنوز حوادثی شبیه آنچه بر سر پیشینیانِ شما آمد، به سراغتان نیامده است؟ همانان که چنان دچار سختی و آسیب شدند و [در کوره حوادث] به لرزه درآمدند که حتی پیامبر و کسانی که با او ایمان آورده بودند، [از شدت فشار] می‌گفتند: «پس یاری خدا کِی فرا می‌رسد؟» آگاه باشید! بی‌شک یاریِ خدا نزدیک است.

اندکی شرح

گاهی گمان می‌کنیم همین که ادعای ایمان کردیم، دیگر همه‌چیز باید بر وفق مراد باشد. اما قرآن این تصورِ فانتزی را به هم می‌ریزد و یادآوری می‌کند که بهشت و پیروزی، پاداشِ آدم‌های راحت‌طلب نیست. وقتی تصمیم می‌گیریم پای حق بایستیم، طبیعتاً با فشارهای سنگینِ مالی، جانی و روانی روبه‌رو می‌شویم؛ تا جایی که گاهی جامعه‌ی ایمانی در کوره حوادث به لرزه درمی‌آید (زُلْزِلُوا).

اما نکته کلیدی و امیدبخشِ آیه اینجاست: رسیدن به اوج سختی، به معنای بن‌بست یا رها شدن از سوی خدا نیست. وقتی فشارها آن‌قدر سنگین می‌شود که حتی پیامبر و مؤمنانِ همراهش از شدت سختی به زبان می‌آیند و می‌گویند: «پس یاری خدا کِی می‌رسد؟»، قرآن با قاطعیت نوید می‌دهد که «یاریِ خدا نزدیک است». پیام آیه این است که در آزمون‌های بزرگ، گاهی نصرت نهاییِ خدا درست در اوج سختی‌ها فرا می‌رسد؛ به این شرط که مؤمنان «ایستادگی» کنند و «تمام توان» خود را پای کار بیاورند.

خداوند متعال

وَ لَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ ۗ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ ﴿۱۵۵﴾ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ﴿۱۵۶﴾ أُولَـٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ  ۖ وَ أُولَـٰئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ﴿۱۵۷﴾

ترجمه

قطعا همه شما را با چيزی از ترس، گرسنگی، زيان مالی و جانی، و كمبود ميوه‏ ها آزمايش مي‏كنيم و بشارت ده به استقامت كنندگان! (155) آنها كه هر گاه مصيبتی به آنها رسد می‌گويند: ما از آن خدا هستيم و به سوی او باز می‌‏گرديم! (156) اينها همانها هستند كه الطاف و رحمت خدا شامل حالشان شده و آنها هستند هدايت يافتگان. (157)