آیات و احادیث «علم و دانش، تحصیل علم، دانش‌اندوزی» - صفحه 2

امام باقر علیه السلام

 زَكَاةُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللهِ.

ترجمه

زكات دانش، آموختن آن به بندگان خداست.

امام علی علیه السلام

لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَمْ يَعْلَمِ الشَّيْ‏ءَ أَنْ يَتَعَلَّمَه‏ُ.

ترجمه

هیچ کس از شما از آموختن چیزی که نمی‌داند، شرم نکند.

امام علی علیه السلام

لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ لَا أَعْلَمُ.

ترجمه

هیچ کس از شما اگر چيزى را از او پرسيدند که پاسخش را نمی‌داند، از گفتنِ «نمی‌دانم» شرم نکند.

امام صادق علیه السلام

كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الْوَرَعَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الصَّلَاةَ وَ الْخَيْرَ فَإِنَّ ذَلِكَ دَاعِيَةٌ.

ترجمه

مردم را به غير زبان خود [به مذهب خويش] دعوت كنيد، تا پارسايى و سخت‌کوشی [در عمل و عبادت] و نماز و خوبى را از شما ببينند؛ زيرا اینها خود دعوت كننده هستند.

امام سجاد علیه السلام

 لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ وَ لَوْ بِسَفْكِ الْمُهَجِ وَ خَوْضِ اللُّجَجِ.

ترجمه

اگر مردم مى‌دانستند در طلب علم چه فايده‌ايست، بى‌گمان در پى آن مى‌رفتند؛ اگر چه با ريختن خون دل و فرورفتن در اعماق دريا باشد.

امام صادق علیه السلام

لَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَتَفَقَّهُ مِنْ أَصْحَابِنَا. يَا بَشِيرُ! إِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ إِذَا لَمْ يَسْتَغْنِ بِفِقْهِهِ احْتَاجَ إِلَيْهِمْ، فَإِذَا احْتَاجَ إِلَيْهِمْ أَدْخَلُوهُ فِي بَابِ ضَلَالَتِهِمْ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ.

ترجمه

هیچ خیری نیست در آن دسته از پیروان ما که به دنبال فهم عمیقِ دین نمی‌روند. ای بشیر! اگر کسی از میان آن‌ها، با دانشِ دینیِ خود [از دیگران] بی‌نیاز نشود، ناچار به آنان [= صاحبان اندیشه‌های زاویه‌دار] محتاج می‌گردد؛ و هنگامی که به آنان نیازمند شد، او را بی‌آنکه خودش متوجه شود، به وادیِ گمراهیِ خویش می‌کشانند.

اندکی شرح

شاید در نگاه اول به نظر برسد راهکارِ ندانستن، صرفاً «پرسیدن از یک عالم دینی» است؛ اما این روایت به یک لایه عمیق‌تر و یک تله روان‌شناختی اشاره دارد. مشکلِ کسی که در دین «تفقه» (فهم عمیق و ریشه‌ای) ندارد، فقط ندانستنِ چند مسئله ساده نیست؛ بلکه نداشتنِ «دستگاه فکری و قدرت تحلیل» است. همین بی‌مایگی باعث می‌شود که در مواجهه با سؤالات و شبهات، به جای مراجعه به منابع اصیل، جذبِ پاسخ‌های ظاهراً جذابِ دیگران شود. چنین فردی وقتی برای رفع این «نیازِ فکری»، پای حرف‌های افراد یا رسانه‌های زاویه‌دار می‌نشیند، غالباً دچار یک اعتمادبه‌نفسِ کاذب است و پیش خود می‌گوید: «من حرف‌هایشان را می‌شنوم، حرف‌های خوبشان را برمی‌دارم و باطلشان را رها می‌کنم!»

اما بیایید با یک مثال ببینیم در واقعیت چه اتفاقی می‌افتد: فرض کنید چنین فردی برای یافتنِ پاسخِ سؤالاتش، مخاطبِ شخص یا رسانه‌ای می‌شود که خیلی زیبا و منطقی از «اخلاق، حقوق انسان‌ها و مهربانیِ خدا» حرف می‌زند. او پیش خود می‌گوید من فقط از تحلیل‌های خوبِ این‌ها استفاده می‌کنم. اما آن جریان، آرام‌آرام و در لابه‌لای همین حرف‌های قشنگ، این ایده را تزریق می‌کند که: «خدا فقط به دلِ آدم نگاه می‌کند؛ پس احکام ظاهری {مثل نماز، حجاب یا رعایت حلال و حرام} خیلی هم مهم نیستند!» چون این فرد پایه فکریِ محکمی ندارد، این حرفِ باطل به نظرش کاملاً منطقی می‌آید. او اصلاً احساس نمی‌کند که در حالِ انحراف است؛ بلکه فکر می‌کند به درکِ بالاتری از دین رسیده! اینجاست که هشدارِ تکان‌دهنده‌ی امام (علیه‌السلام) معنا پیدا می‌کند: «وَهُوَ لَا يَعْلَمُ» (در حالی که خودش هم نمی‌فهمد). یعنی فرد بدون اینکه رسماً تغییر عقیده بدهد، تمامِ جهان‌بینی‌اش عوض شده و در زمینِ فکریِ دیگران بازی می‌کند.

امام باقر علیه السلام

خُذُوا الْكَلِمَةَ الطَّيِّبَةَ مِمَّنْ قَالَهَا وَ إِنْ لَمْ يَعْمَلْ بِهَا‏.

ترجمه

سخن نیک را از هر که گفت بگیرید،‌ اگر چه او خود،‌ بدان عمل نکند.

امام علی علیه السلام

عَجِبْتُ لِمَنْ يَتَصَدَّیٰ لِإصْلَاحِ النَّاسِ وَ نَفْسُهُ أَشَدُّ شَيْ‏ءٍ فَسَاداً فَلَا يُصْلِحُهَا وَ يَتَعَاطَىٰ إِصْلَاحَ غَيْرِهِ.

ترجمه

در شگفتم از كسى كه به اصلاح مردم دست مى زند در حالى كه خود از همه فاسدتر است و خويشتن را اصلاح نمى كند و به كار اصلاح ديگران مى پردازد!

امام علی علیه السلام

اللهَ اللهَ فِي الْجِهَادِ بِأَمْوَالِكُمْ، و أَنْفُسِكُمْ، و أَلْسِنَتِكُمْ، فِي سَبِيلِ اللهِ.

ترجمه

خدا را، خدا را در نظر آورید و در جهاد با مال و جان و زبان خويش در راه خداوند كوتاهى نكنيد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مِنَ الصَّدَقَةِ أَنْ يَتَعَلَّمَ الرَّجُلُ الْعِلْمَ وَ يُعَلِّمَهُ النَّاسَ‏.

ترجمه

از انواع صدقه آن است که انسان علمی را فراگیرد و به مردم یاد دهد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

غَرِيبَتَانِ كَلِمَةُ حِكْمَةٍ مِنْ سَفِيهٍ فَاقْبَلُوهَا وَ كَلِمَةُ سَفَهٍ مِنْ حَكِيمٍ فَاغْفِرُوهَا.

ترجمه

دو چيز، عجیب است: سخن حكيمانه که از نادان شنیده شود؛ آن را بپذيريد، و سخن ابلهانه که از حكيم شنیده شود؛ آن را بر او ببخشاييد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَىٰ كُلِّ مُسْلِمٍ ألَا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْمِ.‌

ترجمه

طلب دانش بر هر مسلمانى واجب است؛ بدانيد كه خداوند جويندگان دانش را دوست دارد.

امام سجاد علیه السلام

إِنَّ أَبْغَضَ النَّاسِ إِلَى اللهِ مَنْ يَقْتَدِي بِسُنَّةِ إِمَامٍ وَ لَا يَقْتَدِي بِأَعْمَالِهِ.

ترجمه

مبغوض‌ترین مردم نزد خداوند کسی است که خود را پیرو روش امامی بداند ولی از رفتار و کردار او پیروی نکند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَثَلُ الَّذِي يُعَلِّمُ الْخَيْرَ وَ لَا يَعْمَلُ بِهِ مَثَلُ السِّرَاجِ يُضِي‏ءُ لِلنَّاسِ وَ يُحْرِقُ نَفْسَهُ‏.

ترجمه

كسى كه خوبى را تعليم مى دهد و خودش به آن عمل نمى كند، مانند چراغى است كه براى مردم نور مى دهد اما خودش را مى سوزاند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً، رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَى اللهِ فَاسْتَجَابَ لَهُ وَ قَبِلَ مِنْهُ فَأَطَاعَ اللهَ، فَأَدْخَلَهُ اللهُ الْجَنَّةَ، وَ أَدْخَلَ الدَّاعِيَ النَّارَ؛ بِتَرْكِهِ عِلْمَهُ، وَ اتِّبَاعِهِ الْهَوَى، وَ طُولِ الْأَمَلِ.

ترجمه

پشیمان‌ترین و حسرت‌زده‌ترین فرد در میان اهل جهنم، کسی است که بنده‌ای را به سوی خدا دعوت کرده و آن شخص دعوتش را پذیرفته و از خدا اطاعت کرده است؛ در نتیجه خداوند آن فرد [هدایت‌شده] را به بهشت می‌برد، اما خود دعوت‌کننده را به جهنم می‌فرستد! چرا که به علم خود عمل نکرده و پیرو هوای نفس و آرزوهای دراز بوده است.