آیات و احادیث «علم و دانش، تحصیل علم، دانش‌اندوزی» - صفحه 4

امام حسن مجتبی علیه السلام

عَجَبٌ‌ لِمَنْ‌ يَتَفَكَّرُ فِي مَأْكُولِهِ‌ كَيْفَ‌ لَا يَتَفَكَّرُ فِي مَعْقُولِهِ،‌ فَيُجَنِّبُ‌ بَطْنَهُ‌ مَا يُؤْذِيهِ‌، وَ يُودِعُ‌ صَدْرَهُ‌ مَا يُرْدِيهِ‌!

ترجمه

در شگفتم از كسى كه دربارۀ خوراك جسم خود مى‌انديشد چگونه دربارۀ خوراك فكر خود نمى‌انديشد؟ شكمش را از آنچه زيانبار است پرهيز مى‌دهد، اما در سينۀ خود چيزهايى مى‌سپارد كه مايۀ نابوديش مى‌شود.

امام صادق علیه السلام

الْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ، لَا يَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ إِلَّا بُعْداً.

ترجمه

کسی که بدون بینش و آگاهی عمل می‌کند، مانند کسی است که در بیراهه قدم برمی‌دارد؛ او هر چه بر سرعتِ حرکتش بیفزاید، تنها [از مقصد خویش] دورتر می‌شود.

اندکی شرح

این حدیث یک قانونِ عقلی و جهان‌شمول را بیان می‌کند: «جهتِ حرکت، مهم‌تر از سرعتِ آن است». وقتی انسان بدون تحقیق و آگاهی (بصیرت) دست به اقدامی می‌زند، درست مثل مسافری است که در جاده‌ای اشتباه با سرعت بالا حرکت می‌کند. در چنین شرایطی، تلاش بیشتر نه تنها او را به هدف نمی‌رساند، بلکه فاصله‌اش را با مقصد بیشتر کرده و جبرانِ اشتباه را سخت‌تر می‌کند. این قاعده در مسائل دنیوی کاملاً ملموس است؛ تصمیماتِ هیجانی و بدون شناخت، هرچند با صرفِ انرژی و هزینه فراوان همراه باشد، معمولاً به هدر رفتنِ عمر و سرمایه ختم می‌شود.

در مسیر دین و معنویت نیز ماجرا همین است. در مکتب اسلام، ارزشِ هر کار به «معرفت و نیتِ آگاهانه» گره خورده است. کسی که بدون شناختِ دستورات خدا و صرفاً بر اساس سلیقه شخصی یا تعصبِ کورکورانه عمل می‌کند، در واقع در حال «بندگی» نیست؛ چرا که حقیقتِ اطاعت تنها زمانی محقق می‌شود که انسان بداند پروردگار دقیقاً چه چیزی از او خواسته است. چنین عملِ خودسرانه‌ای، بیشتر نوعی لجاجت است تا عبادت؛ به همین دلیل، عملِ بدون بصیرت، حتی اگر ظاهرِ زیبایی داشته باشد، انسان را به رضایت پروردگار نزدیک نمی‌کند.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا يَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا.

ترجمه

هرگاه عالم به علمش عمل نكند، [اثر] موعظه اش از دل ها زايل مى شود؛ آن چنان كه باران از روى سنگ صاف مى لغزد.

امام باقر علیه السلام

الْعِلْمُ مَقْرُونٌ إِلَى الْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ وَ مَنْ عَمِلَ عَلِمَ وَ الْعِلْمُ يَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ.

ترجمه

علم و عمل به هم بسته شده اند. بنا بر اين، هر كه بداند عمل كند و هر كه عمل كند بداند. علم، عمل را صدا مى زند، اگر پاسخش داد مى ماند و الا مى رود.

امام صادق علیه السلام

مَن تَعَلَّمَ لِلَّهِ و عَمِلَ لِلَّهِ و عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِيَ في مَلَكوتِ السَّماواتِ عَظيما، فقيلَ: تَعَلَّمَ لِلَّهِ، و عَمِلَ لِلَّهِ، و عَلَّمَ لِلَّهِ!

ترجمه

هر كه براى خدا علم بياموزد و براى خدا [به آن] عمل كند و براى خدا به ديگران آموزش دهد، در ملكوت آسمانها از او به بزرگى ياد شود و گفته آيد: براى خدا آموخت، براى خدا عمل كرد و براى خدا آموزش داد!

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

أَشَدُّ مِنْ يُتْمِ الْيَتِيمِ الَّذِي انْقَطَعَ عَنْ أَبِيهِ، يُتْمُ يَتِيمٍ انْقَطَعَ عَنْ إِمَامِهِ وَ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِ، وَ لَا يَدْرِي كَيْفَ حُكْمُهُ فِيمَا يُبْتَلَىٰ بِهِ مِنْ شَرَائِعِ دِينِهِ. أَلَا فَمَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِنَا عَالِماً بِعُلُومِنَا وَ هَذَا الْجَاهِلُ بِشَرِيعَتِنَا الْمُنْقَطِعُ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا يَتِيمٌ فِي حِجْرِهِ، أَلَا فَمَنْ هَدَاهُ وَ أَرْشَدَهُ وَ عَلَّمَهُ شَرِيعَتَنَا كَانَ مَعَنَا فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَىٰ.

ترجمه

سخت تر از یتیمی کسی که پدرش از دنیا رفته است، يتيمى كسى است كه از امام خود بريده شده و توان دسترسى به او را ندارد و حكم مسائل دينى مورد ابتلايش را نمى داند. بدانيد كه هر كس از شيعيان ما به علوم ما آگاه باشد، اين شخصى كه به شريعت ما آگاه نيست و دسترسى به ما ندارد، [همچون] يتيمى است در دامان او. بدانيد كه هر كس او را هدايت و ارشاد كند و شريعت و احكام ما را به او بياموزد، در جمع بهشتيان برين با ما خواهد بود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الْمُؤْمِنُ إِذَا مَاتَ وَ تَرَكَ وَرَقَةً وَاحِدَةً عَلَيْهَا عِلْمٌ تَكُونُ تِلْكَ الْوَرَقَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سِتْراً فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النَّارِ وَ أَعْطَاهُ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَىٰ بِكُلِّ حَرْفٍ مَكْتُوبٍ عَلَيْهَا مَدِينَةً أَوْسَعَ مِنَ الدُّنْيَا سَبْعَ مَرَّاتٍ.

ترجمه

هر گاه مؤمن بميرد و يك برگه كه روى آن علمى نوشته شده باشد از خود بر جاى گذارد، روز قيامت آن برگه پرده ميان او و آتش مى شود و خداوند تبارك و تعالى به ازاى هر حرفى كه روى آن نوشته شده، شهرى هفت برابر پهناورتر از دنيا به او مى دهد.