آیات و احادیث «علم و دانش، تحصیل علم، دانش‌اندوزی» - صفحه 3

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ لَمْ يَصْبِرْ عَلَىٰ ذُلِّ التَّعَلُّمِ سَاعَةً بَقِيَ فِي ذُلِّ الْجَهْلِ أَبَداً.

ترجمه

هر كس بر خوارى ساعتى دانش آموختن صبر نكند، براى هميشه در خوارى نادانى بماند.

امام رضا علیه السلام

رَحِمَ اللهُ عَبْداً أَحْيَا أَمْرَنَا قُلْتُ كَيْفَ يُحْيِي أَمْرَكُمْ قَالَ يَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَ يُعَلِّمُهَا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ كَلاَمِنَا لَاتَّبَعُونَا.

ترجمه

خداوند، رحمت كند آن بنده‌اى را كه امر ما را زنده كند!». گفتم: چگونه امر شما را زنده كند؟ فرمود: «علوم ما را فراگيرد و به مردم بياموزد، كه اگر مردمْ زيبايى‌هاى گفتار ما را مى‌دانستند، از ما پيروى مى‌كردند».

امام علی علیه السلام

مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ، وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ.

ترجمه

کسی که خود را در جایگاه پیشوا و راهنمای مردم قرار می‌دهد، باید پیش از آموزش دادن به دیگران، از آموزش [و خودسازی] خویش آغاز کند؛ و باید پیش از آنکه با زبانش به تربیت مردم بپردازد، با رفتار و کردارش آنان را تربیت کند.

اندکی شرح

در این کلام، واژه «امام» دایره بسیار وسیعی دارد و صرفاً به معنای حاکم یا رهبر سیاسی نیست؛ بلکه هر کسی را که در جایگاه الگو و راهنمای دیگران قرار می‌گیرد {مانند یک مبلّغ دین، یک معلم، یا پدر و مادر} شامل می‌شود. امام علی (علیه‌السلام) تأکید می‌کنند که چنین افرادی پیش از دستگیری از دیگران، ابتدا باید روی رشد و اصلاح خودشان کار کنند. نصیحت کردن زبانی کار آسانی است، اما آنچه واقعاً روی اطرافیان تأثیر می‌گذارد، دیدن رفتار و عملکرد درست یک الگوست. در واقع، پیام روشن این کلام آن است که تا زمانی که حرف و عمل یک راهنما یکی نباشد، توصیه‌های زبانی او هیچ اثر تربیتی عمیقی نخواهد داشت.

امام باقر علیه السلام

الْجُهَّالُ يُعْجِبُهُمْ حِفْظُهُمْ لِلرِّوَايَةِ وَ الْعُلَمَاءُ يَحْزُنُهُمْ تَرْكُهُمْ لِلرِّعَايَةِ.

ترجمه

مردمان نادان از اين كه روايت حفظ داشته باشند شاد مى‌شوند و دانشمندان از ترك پايبندى بدان اندوهگين مى‌شوند.

خداوند متعال

وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۚ أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَىٰ عَذَابِ السَّعِيرِ ﴿۲۱﴾

ترجمه

و چون به آنان گویند: از آنچه خدا نازل کرده است، پیروی کنید، می گویند: [پیروی نمی کنیم] بلکه ما از آنچه پدرانمان را بر آن یافته ایم، پیروی می کنیم. آیا [کورکورانه از گذشتگان پیروی می کنند] و هرچند که شیطان آنان را با این پیروی به عذاب فروزان دعوت کند؟!

خداوند متعال

وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۗ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَ لَا يَهْتَدُونَ ﴿۱۷۰﴾

ترجمه

و هنگامی که به آنان [که مشرک و کافرند] گویند: از آنچه خدا نازل کرده پیروی کنید، می گویند: نه، بلکه از آیینی که پدرانمان را بر آن یافتیم، پیروی می کنیم. آیا هر چند پدرانشان چیزی نمی فهمیدند و راه [حق را به سبب کوردلی] نمی یافتند [باز هم کورکورانه از آنان پیروی خواهند کرد؟!]

خداوند متعال

إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ مَا هَـٰذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ ﴿۵۲﴾ قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ ﴿۵۳﴾

ترجمه

[یاد کن] زمانی را که به پدرش و قومش گفت: این مجسمه هایی که شما ملازم پرستش آنها شده اید، چیست؟ (52) گفتند: پدرانمان را پرستش کنندگان آنها یافتیم [لذا به پیروی از پدرانمان آنها را می پرستیم!!] (53)

امام کاظم علیه السلام

يَا هِشَامُ‌، قَلِيلُ الْعَمَلِ مِنَ الْعَالِمِ مَقْبُولٌ مُضَاعَفٌ‌، وَ كَثِيرُ الْعَمَلِ مِنْ أَهْلِ الْهَوىٰ وَ الْجَهْلِ مَرْدُودٌ.

ترجمه

ای هشام! اعمال اندک دانشمند، چند برابر پذیرفته می شود و اعمال زیاد هواپرستان و نادانان، پذیرفته نمی گردد.

خداوند متعال

... إِنَّمَا يَخْشَى اللهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ ... ﴿۲۸﴾

ترجمه

از بندگان خدا فقط دانشمندان از او می ترسند.

خداوند متعال

أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ ... ﴿۴۴﴾

ترجمه

آیا مردم را به نیکی فرمان می‌دهید، اما [اصلاح] خودتان را فراموش می‌کنید؟...

اندکی شرح

این آیه تلنگری بیدارکننده به کسانی است که همیشه در جایگاه نصیحت دیگران نشسته‌اند، اما از وضعیت خودشان کاملاً غافل شده‌اند. گاهی انسان چنان غرق در راهنمایی و امر و نهی اطرافیان می‌شود که گویی تکالیف الهی، انجام کارهای نیک و حسابرسی آخرت، فقط برای دیگران نوشته شده و خودش تافته‌ای جدابافته است و نیازی به اصلاح ندارد! قرآن این «خودفراموشی» را به شدت نقد می‌کند و یادآور می‌شود که دعوت دیگران به خوبی‌ها، هرگز جایگزین عمل خود انسان نمی‌شود و نجات‌بخش او نخواهد بود.

خداوند متعال

... فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿۴۳﴾

ترجمه

اگر نمی دانید از اهل دانش و اطلاع بپرسید.

امام حسن مجتبی علیه السلام

عَجَبٌ‌ لِمَنْ‌ يَتَفَكَّرُ فِي مَأْكُولِهِ‌ كَيْفَ‌ لَا يَتَفَكَّرُ فِي مَعْقُولِهِ،‌ فَيُجَنِّبُ‌ بَطْنَهُ‌ مَا يُؤْذِيهِ‌، وَ يُودِعُ‌ صَدْرَهُ‌ مَا يُرْدِيهِ‌!

ترجمه

در شگفتم از كسى كه دربارۀ خوراك جسم خود مى‌انديشد چگونه دربارۀ خوراك فكر خود نمى‌انديشد؟ شكمش را از آنچه زيانبار است پرهيز مى‌دهد، اما در سينۀ خود چيزهايى مى‌سپارد كه مايۀ نابوديش مى‌شود.

امام صادق علیه السلام

الْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ، لَا يَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ إِلَّا بُعْداً.

ترجمه

کسی که بدون بینش و آگاهی عمل می‌کند، مانند کسی است که در بیراهه قدم برمی‌دارد؛ او هر چه بر سرعتِ حرکتش بیفزاید، تنها [از مقصد خویش] دورتر می‌شود.

اندکی شرح

این حدیث یک قانونِ عقلی و جهان‌شمول را بیان می‌کند: «جهتِ حرکت، مهم‌تر از سرعتِ آن است». وقتی انسان بدون تحقیق و آگاهی (بصیرت) دست به اقدامی می‌زند، درست مثل مسافری است که در جاده‌ای اشتباه با سرعت بالا حرکت می‌کند. در چنین شرایطی، تلاش بیشتر نه تنها او را به هدف نمی‌رساند، بلکه فاصله‌اش را با مقصد بیشتر کرده و جبرانِ اشتباه را سخت‌تر می‌کند. این قاعده در مسائل دنیوی کاملاً ملموس است؛ تصمیماتِ هیجانی و بدون شناخت، هرچند با صرفِ انرژی و هزینه فراوان همراه باشد، معمولاً به هدر رفتنِ عمر و سرمایه ختم می‌شود.

در مسیر دین و معنویت نیز ماجرا همین است. در مکتب اسلام، ارزشِ هر کار به «معرفت و نیتِ آگاهانه» گره خورده است. کسی که بدون شناختِ دستورات خدا و صرفاً بر اساس سلیقه شخصی یا تعصبِ کورکورانه عمل می‌کند، در واقع در حال «بندگی» نیست؛ چرا که حقیقتِ اطاعت تنها زمانی محقق می‌شود که انسان بداند پروردگار دقیقاً چه چیزی از او خواسته است. چنین عملِ خودسرانه‌ای، بیشتر نوعی لجاجت است تا عبادت؛ به همین دلیل، عملِ بدون بصیرت، حتی اگر ظاهرِ زیبایی داشته باشد، انسان را به رضایت پروردگار نزدیک نمی‌کند.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا يَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا.

ترجمه

هرگاه عالم به علمش عمل نكند، [اثر] موعظه اش از دل ها زايل مى شود؛ آن چنان كه باران از روى سنگ صاف مى لغزد.

امام باقر علیه السلام

الْعِلْمُ مَقْرُونٌ إِلَى الْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ وَ مَنْ عَمِلَ عَلِمَ وَ الْعِلْمُ يَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ.

ترجمه

علم و عمل به هم بسته شده اند. بنا بر اين، هر كه بداند عمل كند و هر كه عمل كند بداند. علم، عمل را صدا مى زند، اگر پاسخش داد مى ماند و الا مى رود.