آیات و احادیث «عقاید اسلامی، اصول دین، مبانی اعتقادی» - صفحه 8

امام حسن مجتبی علیه السلام

سُئِلَ الْحَسَنُ علیه‌السلام: مَا بَالُنَا نَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ لَا نُحِبُّهُ؟ فَقَالَ علیه‌السلام: لِأَنَّكُمْ أَخْرَبْتُمْ آخِرَتَكُمْ، وَ عَمَّرْتُمْ دُنْيَاكُمْ، وَ أَنْتُمْ تَكْرَهُونَ النُّقْلَةَ مِنَ الْعُمْرَانِ إِلَى الْخَرَابِ.

ترجمه

از امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) پرسیدند: «ما را چه شده است که از مرگ بیزاریم و آن را دوست نداریم؟» حضرت فرمودند: «زیرا شما آخرتِ خود را ویران کرده‌اید و دنیایتان را آباد ساخته‌اید؛ و [طبیعی است که] دوست ندارید از یک جای آباد به یک ویرانه کوچ کنید.»

اندکی شرح

این روایت، علتِ اصلیِ ترس از مرگ را به روشنی بیان می‌کند. امام (علیه‌السلام) می‌فرمایند مشکل از ماهیتِ مرگ نیست، بلکه به عملکردِ خود ما برمی‌گردد. مرگ در حقیقت یک «کوچ کردن» و انتقال است. وقتی انسان تمام توان و توجهش را صرفِ دنیای مادی می‌کند و با غفلت و گناه، مقصدِ نهاییِ خود را ویران می‌سازد، طبیعی است که از مرگ هراس داشته باشد. هیچ‌کس دوست ندارد از خانه‌ای که به آن دل بسته و آبادش کرده، جدا شود و به جایی قدم بگذارد که هیچ توشه و آبادی‌ای برای آن فراهم نکرده است.

امام علی علیه السلام

 كَيْفَ يَعْمَلُ لِلْآخِرَةِ الْمَشْغُولُ بِالدُّنْيَا؟!

ترجمه

كسى كه سرگرم دنياست، چگونه مى تواند براى آخرت كار كند؟

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

الْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ لِلْمُصَدِّقِ بِدَارِ الْخُلُودِ وَ هُوَ يَعْمَلُ لِدَارِ الْغُرُورِ!

ترجمه

چه شگفت است كسى است كه سراى جاودانگى (آخرت) را باور دارد و با اين حال براى سراى فريب (دنیا) كار مى كند!

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

اعْمَلْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَداً، وَ اعْمَلْ لآِخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَداً.

ترجمه

براى دنياى خود چنان كار كن كه گويى تا ابد زنده اى، و براى آخرتت چنان كار كن كه گويى همين فردا خواهى مُرد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

أَشَدُّ مِنْ يُتْمِ الْيَتِيمِ الَّذِي انْقَطَعَ عَنْ أَبِيهِ، يُتْمُ يَتِيمٍ انْقَطَعَ عَنْ إِمَامِهِ وَ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِ، وَ لَا يَدْرِي كَيْفَ حُكْمُهُ فِيمَا يُبْتَلَىٰ بِهِ مِنْ شَرَائِعِ دِينِهِ. أَلَا فَمَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِنَا عَالِماً بِعُلُومِنَا وَ هَذَا الْجَاهِلُ بِشَرِيعَتِنَا الْمُنْقَطِعُ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا يَتِيمٌ فِي حِجْرِهِ، أَلَا فَمَنْ هَدَاهُ وَ أَرْشَدَهُ وَ عَلَّمَهُ شَرِيعَتَنَا كَانَ مَعَنَا فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَىٰ.

ترجمه

سخت تر از یتیمی کسی که پدرش از دنیا رفته است، يتيمى كسى است كه از امام خود بريده شده و توان دسترسى به او را ندارد و حكم مسائل دينى مورد ابتلايش را نمى داند. بدانيد كه هر كس از شيعيان ما به علوم ما آگاه باشد، اين شخصى كه به شريعت ما آگاه نيست و دسترسى به ما ندارد، [همچون] يتيمى است در دامان او. بدانيد كه هر كس او را هدايت و ارشاد كند و شريعت و احكام ما را به او بياموزد، در جمع بهشتيان برين با ما خواهد بود.

خداوند متعال

وَ وُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَـٰذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَ لَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا ... ﴿۴۹﴾

ترجمه

کتاب [اعمال] هر کسی [در برابر دیدگانش] نهاده می شود، پس مجرمان را می بینی که از آنچه در آن است هراسان و بیمناکند و می گویند: ای وای بر ما، این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته است مگر آنکه آن را به حساب آورده؟! و هر عملی را انجام داده اند، حاضر می یابند، و پروردگارت به هیچ کس ستم نخواهدکرد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ لْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ ۖ وَ اتَّقُوا اللهَ ۚ إِنَّ اللهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ﴿۱۸﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا کنید؛ و هر کس باید [با تأمل] بنگرد که برای فردا[ی قیامتِ] خود چه چیزی از پیش فرستاده است. و از خدا پروا کنید؛ بی‌شک خداوند به آنچه انجام می‌دهید کاملاً آگاه است.

اندکی شرح

استفاده از کلمه‌ی «فردا» برای روز قیامت، پیام بسیار لطیف و بیدارکننده‌ای دارد؛ یعنی فرصتِ دنیا آن‌قدر کوتاه و زمانِ پاسخ‌گویی چنان نزدیک و قطعی است که گویی همین فردا از راه می‌رسد. پس انسان باید مدام حساب‌وکتاب کند و ببیند برای آن روز چه توشه‌ای آماده کرده است. از سوی دیگر، نکته‌ی بسیار ظریفِ آیه، تکرارِ فرمانِ «از خدا پروا کنید» است؛ تقوای اول، در واقع مقدمه و نیروی محرکه‌ای است تا انسان به بررسیِ اعمالش بپردازد و برای آینده دست‌خالی نماند، اما تقوای دوم که در کنارِ آگاهیِ کاملِ خداوند (خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) آمده، هشداری برای «کیفیتِ» کارهاست. یعنی حالا که قرار است عملی برای فردا بفرستید، مراقب باشید خالصانه باشد و با ریا یا منّت گذاشتن تباه نشود؛ چرا که خدا ظاهر و باطنِ کارهای شما را با دقت می‌بیند و نمی‌شود عملِ بی‌کیفیت و ناخالص را به پیشگاه الهی فرستاد.

خداوند متعال

فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَ يَلْعَبُوا حَتَّىٰ يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ ﴿۸۳﴾

ترجمه

آنان را واگذار تا [در گفتار و کردار باطل] فرو روند و [با کالای بی ارزش دنیا] سرگرم بازی شوند تا آن روزشان را که وعده داده می شوند دیدار کنند.

خداوند متعال

إِن يَنصُرْكُمُ اللهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ ۖ وَ إِن يَخْذُلْكُمْ فَمَن ذَا الَّذِي يَنصُرُكُم مِّن بَعْدِهِ ۗ وَ عَلَى اللهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ﴿۱۶۰﴾

ترجمه

اگر خدا شما را یاری کند، هیچ کس بر شما چیره و غالب نخواهد شد، و اگر شما را واگذارد، چه کسی بعد از او شما را یاری خواهد داد؟ و مؤمنان باید فقط بر خدا توکل کنند.

امام علی علیه السلام

لاَ يَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ‌ الْإيمَانِ‌ حَتَّى يَعْلَمَ‌ أَنَّ‌ مَا أَصَابَهُ‌ لَمْ‌ يَكُنْ‌ لِيُخْطِئَهُ‌ وَ أَنَّ‌ مَا أَخْطَأَهُ‌ لَمْ‌ يَكُنْ‌ لِيُصِيبَهُ‌ وَ أَنَّ‌ الضَّارَّ النَّافِعَ‌ هُوَ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه

هيچ بنده اى مزه ايمان را نمى چشد مگر آن كه بداند آنچه بدو رسيده، ممكن نبود نرسد و آنچه به او نرسيده، ممكن نبود كه برسد و اينكه زيان بخش و سود رسان، خداوند عزّ و جلّ است و بس.

امام باقر علیه السلام

إِنَّمَا يُدَاقُّ‌ اللهُ الْعِبَادَ فِي الْحِسَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلىٰ قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فِي الدُّنْيَا.

ترجمه

خدا در روز قیامت، نسبت به حساب بندگانش به اندازه‌ی عقلی که در دنیا به آنها داده، باریک‌بینی می‌کند و از آنان انتظار دارد.

خداوند متعال

... إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا ﴿۳۰﴾

ترجمه

... ما پاداش کسانی را که کار نیکو کرده اند، تباه نمی کنیم.

خداوند متعال

إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَّا رَيْبَ فِيهَا وَ لَـٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿۵۹﴾

ترجمه

روز قيامت به طور مسلم خواهد آمد، شكی در آن نيست، ولی اكثر مردم ايمان نمی‌‏آورند.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ ۖ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا ۖ وَ لَا يَغُرَّنَّكُم بِاللهِ الْغَرُورُ ﴿۵﴾

ترجمه

ای مردم! بی‌شک وعده خداوند [درباره برپایی قیامت] حق است؛ پس مبادا زندگی دنیا شما را فریب دهد، و مبادا آن فریبکار [= شیطان] شما را به [بخشش و مهربانیِ] خدا مغرور سازد.

اندکی شرح

قرآن در این آیه کوتاه، دست روی سه نقطه ضعفِ اساسیِ انسان می‌گذارد و سه هشدارِ بیدارکننده می‌دهد: نخست، «شک و تردید»؛ گاهی طولانی شدنِ زمان، سختی‌ها یا هیاهوی شبهات باعث می‌شود انسان تهِ دلش بگوید: «نکند اصلاً قیامتی در کار نباشد؟» قرآن قاطعانه این شک را می‌شکند و یادآوری می‌کند که وعده خدا قطعی است. دوم، «غرق شدن در روزمرگی‌ها»؛ زرق‌وبرق دنیا، دویدن‌های مدام برای پول، شغل و سرگرمی‌های زودگذر، گاهی چنان ما را درگیر می‌کند که یادمان می‌رود این دنیا صرفاً یک مسیرِ گذراست، نه مقصد نهایی. و سوم که خطرناک‌ترین دام است: «سوءاستفاده از مهربانیِ خدا»؛ گاهی انسان گناه می‌کند و چون بلافاصله چوبِ خدا را نمی‌خورد، خیالش راحت می‌شود. شیطان (آن فریبکارِ بزرگ) دقیقاً از همین‌جا وارد می‌شود و با وسوسه‌هایی مثل «خدا ارحم‌الراحمین است» یا «حالا یک عذرخواهی می‌کنی و می‌بخشد»، ترس از حسابرسی را می‌ریزد و انسان را به گناه کردن جری می‌کند. در واقع، آیه هشدار می‌دهد که حلم و صبرِ خدا را به حسابِ تأییدِ کارهایتان نگذارید و با طنابِ «امیدِ کاذب»، به چاهِ گناه نیفتید.

خداوند متعال

مَّثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ ۗ وَ اللهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاءُ ... ﴿۲۶۱﴾

ترجمه

مَثَل آنان که اموالشان را در راه خدا انفاق می کنند، مانند دانه ای است که هفت خوشه برویاند، در هر خوشه صد دانه باشد؛ و خدا برای هر که بخواهد چند برابر می کند.