امام صادق علیه السلام
الْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ، لَا يَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ إِلَّا بُعْداً.
ترجمه
کسی که بدون بینش و آگاهی عمل می‌کند، مانند کسی است که در بیراهه قدم برمی‌دارد؛ او هر چه بر سرعتِ حرکتش بیفزاید، تنها [از مقصد خویش] دورتر می‌شود.
اندکی شرح
این حدیث یک قانونِ عقلی و جهان‌شمول را بیان می‌کند: «جهتِ حرکت، مهم‌تر از سرعتِ آن است». وقتی انسان بدون تحقیق و آگاهی (بصیرت) دست به اقدامی می‌زند، درست مثل مسافری است که در جاده‌ای اشتباه با سرعت بالا حرکت می‌کند. در چنین شرایطی، تلاش بیشتر نه تنها او را به هدف نمی‌رساند، بلکه فاصله‌اش را با مقصد بیشتر کرده و جبرانِ اشتباه را سخت‌تر می‌کند. این قاعده در مسائل دنیوی کاملاً ملموس است؛ تصمیماتِ هیجانی و بدون شناخت، هرچند با صرفِ انرژی و هزینه فراوان همراه باشد، معمولاً به هدر رفتنِ عمر و سرمایه ختم می‌شود.
در مسیر دین و معنویت نیز ماجرا همین است. در مکتب اسلام، ارزشِ هر کار به «معرفت و نیتِ آگاهانه» گره خورده است. کسی که بدون شناختِ دستورات خدا و صرفاً بر اساس سلیقه شخصی یا تعصبِ کورکورانه عمل می‌کند، در واقع در حال «بندگی» نیست؛ چرا که حقیقتِ اطاعت تنها زمانی محقق می‌شود که انسان بداند پروردگار دقیقاً چه چیزی از او خواسته است. چنین عملِ خودسرانه‌ای، بیشتر نوعی لجاجت است تا عبادت؛ به همین دلیل، عملِ بدون بصیرت، حتی اگر ظاهرِ زیبایی داشته باشد، انسان را به رضایت پروردگار نزدیک نمی‌کند.