آیات و احادیث «مسئولیت‌های اجتماعی، وظایف اجتماعی» - صفحه 2

خداوند متعال

أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ‎﴿٣٩﴾

ترجمه

به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، اجازه [دفاع و نبرد] داده شد؛ چرا که مورد ستم قرار گرفته‌اند. و بی‌شک خداوند بر یاریِ آنان کاملاً تواناست.

اندکی شرح

این آیه، منطقِ روشنِ قرآن درباره «حق دفاع مشروع» را بیان می‌کند. پیام آیه این است که در برابر متجاوز نباید منفعل بود و ظلم را پذیرفت؛ بلکه وقتی جنگی بر مظلومان تحمیل می‌شود، آن‌ها حق دارند برای رفع ستم بایستند و مبارزه کنند. در پایان نیز با وعده قطعیِ یاری خداوند، به ستم‌دیدگان امید و اطمینان می‌دهد که در این مسیر تنها نیستند و قدرت بی‌نهایتِ خدا پشتیبان آن‌هاست.

امام علی علیه السلام

السَّخَاءُ مَا كَانَ ابْتِدَاءً، فَأَمَّا مَا كَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَيَاءٌ وَتَذَمُّمٌ.

ترجمه

سخاوت [واقعی] آن است که آغازگرانه (بدون درخواست) باشد؛ اما آنچه پس از درخواست داده شود، از روی شرم و برای گریز از سرزنش است.

اندکی شرح

بخشندگیِ حقیقی آن است که انسان پیش از آنکه نیازمند مجبور به بیان نیاز خود شود و آبرویش به خطر بیفتد، به او یاری رساند. کمکی که پس از تقاضا صورت می‌گیرد، غالباً نه از روی کرمِ خالص، بلکه به دلیل فشار روانی، رودربایستی و ترس از بخیل شمرده شدن است.

امام علی علیه السلام

كُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً.

ترجمه

همواره دشمنِ ظالم و یاورِ مظلوم باشيد.

خداوند متعال

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا ۚ وَ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا ‎﴿٩﴾

ترجمه

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نعمت خدا را بر خود به یاد آورید؛ آن‌گاه که لشکریانی [عظیم] به سوی شما هجوم آوردند، پس ما تندبادی [کوبنده] و سپاهیانی که آن‌ها را نمی‌دیدید بر سرشان فرستادیم [و نقشه‌هایشان را در هم شکستیم]. و خداوند همواره به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

اندکی شرح

این آیه یادآوریِ یکی از سنت‌های قطعیِ خداوند در تقابلِ جبهه حق و باطل است. قرآن به مؤمنان گوشزد می‌کند که در اوج بحران‌ها و زمانی که دشمنان با تمام قوا و تجهیزات به میدان می‌آیند، تنها به محاسباتِ مادی و ظاهری تکیه نکنند. خداوند لشکریانِ پنهانی دارد {از نیروهای طبیعت گرفته تا امدادهای غیبی} که در حساس‌ترین لحظات، معادلاتِ دشمن را به هم می‌ریزند و تهدیدها را خنثی می‌کنند. (واقعه‌ی طوفان شن در طبس را که به خاطر دارید؟)

اما نکته‌ی بسیار ظریف و هشداردهنده در پایان آیه نهفته است: «خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست». این یعنی امدادهای غیبی بی‌قیدوشرط نیستند. خداوند نظاره‌گرِ رفتارِ ماست که آیا در برابر تهدیدها و جنگ‌های روانیِ دشمن ایستادگی می‌کنیم، یا دچار ترس، تفرقه و انفعال می‌شویم. اگر مؤمنان در میدانِ عمل وظیفه‌ی خود را انجام دهند و جا نزنند، پشتیبانیِ لشکریانِ نامرئیِ خدا قطعی خواهد بود.

امام سجاد علیه السلام

اللَّهُمَّ إِنيِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ ... أَوْ أَنْ نَعْضُدَ ظَالِماً، أَوْ نَخْذُلَ مَلْهُوفاً.

ترجمه

خدایا! به تو پناه می آورم از این که ستمگری را یاری کنم، یا مظلومی که یاری می‌طلبد را بی‌یاور گذارم.

امام صادق علیه السلام

كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِالْخَيْرِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ، لِيَرَوْا مِنْكُمُ الِاجْتِهَادَ وَ الصِّدْقَ وَ الْوَرَعَ.

ترجمه

مردم را نه با زبان، [بلکه با عملِ خود] به خوبی‌ها دعوت کنید؛ تا آنان تلاش، صداقت و پارسایی را عملاً در شما ببینند.

اندکی شرح

این حدیث به یکی از مهم‌ترین اصولِ اثرگذاری بر دیگران اشاره می‌کند: «دعوتِ عملی». وقتی ما فقط با حرف زدن دیگران را به خوبی‌ها دعوت می‌کنیم، اما در رفتارمان خبری از تلاش، صداقت و پرهیزکاری نیست، حرفمان هیچ بُرشی نخواهد داشت. دلیلش روشن است؛ وقتی حرف و عملِ ما یکی نباشد، مخاطب احساس می‌کند در حال شنیدنِ ادعاهایی است که حتی خودمان هم به آن‌ها باور نداریم. او پیش خود می‌گوید: «اگر این حرف‌ها حقیقت دارد، پس چرا خودش به آن‌ها عمل نمی‌کند؟!» به همین دلیل است که آدم‌ها به «عملِ» ما اعتماد می‌کنند، نه به «ادعاها» و سخنرانی‌هایمان.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

لَا تَأمُرْ بِالمَعروفِ وَ لَا تَنهَ عَنِ المُنكَرِ حَتّىٰ تَكُونَ عالِماً ، وتَعلَمَ ما تَأمُرُ.

ترجمه

امر به معروف و نهی از منکر مکن، مگر آن‌که عالم باشی و بدانی که به چه امر می‌کنی.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

أَ لَا أُحَدِّثُكُمْ عَنْ أَقْوَامٍ لَيْسُوا بِأَنْبِيَاءَ وَ لَا شُهَدَاءَ، يَغْبِطُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْأَنْبِيَاءُ وَ الشُّهَدَاءُ بِمَنَازِلِهِمْ مِنَ اللهِ، عَلَىٰ مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ؟ قِيلَ: مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللهِ؟ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللهِ إِلَى اللهِ، وَ يُحَبِّبُونَ اللهَ إِلَىٰ عِبَادِهِ. قُلْنَا: هَذَا حَبَّبُوا اللهَ إِلَىٰ عِبَادِهِ، فَكَيْفَ يُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللهِ إِلَى اللهِ؟ قَالَ: يَأْمُرُونَهُمْ بِمَا يُحِبُّ اللهُ، وَ يَنْهَوْنَهُمْ عَمَّا يَكْرَهُ اللهُ، فَإِذَا أَطَاعُوهُمْ أَحَبَّهُمُ اللهُ.

ترجمه

- رسول خدا فرمود:‌‌ «آیا برای شما از اقوامی بگویم که با آن که پیامبر و یا شهید نبودند، اما در روز قیامت، به خاطر مقامی که نزد خداوند دارند و بر روی منبرهایی از نورند، پیامبران و شهیدان، به آنان غبطه می‌خورند؟»
- گفته شد: ای رسول خدا! آنان کیان‌اند؟ فرمود: «آنان، کسانی هستند که خدا را در نظر مردم و مردم را در نظر خداوند، محبوب می‌سازند».
- گفتیم: این که خداوند را در نظر بندگان محبوب می‌سازند، روشن است؛ اما چگونه بندگان را در نظر خداوند، محبوب می‌سازند؟
- فرمود: «آنان را بدانچه خداوند دوست می‌دارد، فرمان می‌دهند و از آنچه خداوند ناپسند می‌شمارد، نهی‌شان می‌کنند. وقتی مردم از آنان اطاعت کنند، خداوند ایشان را دوست خواهد داشت».

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْ‏ءٌ.

ترجمه

‏‏هر كس سنّت خوبى را پايه‌گذارى كند، پاداشش را و پاداش كسى را كه تا روز قيامت به آن عمل كند به او مى‌دهند، بدون اينكه از ثواب آن عمل‌كنندگان چيزى كم شود.

امام کاظم علیه السلام

مَنْ أَدْخَلَ عَلَىٰ مُؤْمِنٍ سُرُوراً فَرَّحَ اللهُ قَلْبَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ترجمه

هر کس مومنی را شاد کند، خدا روز قيامت دلش را شاد می‌کند.

امام کاظم علیه السلام

إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً فِي الْأَرْضِ يَسْعَوْنَ فِي حَوَائِجِ النَّاسِ هُمُ الْآمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ترجمه

خداوند در روی زمین بندگانی دارد که در رفع نیازهای مردم می‌کوشند؛ آنان روز قیامت ایمن و آسوده‌اند.

امام علی علیه السلام

سُئِلَ علیه السلام أَيُّهُمَا أَفْضَلُ، الْعَدْلُ أَوِ الْجُودُ؟ فَقَالَ علیه السلام: الْعَدْلُ يَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا، وَ الْجُودُ يُخْرِجُهَا مِنْ جِهَتِهَا؛ وَ الْعَدْلُ سَائِسٌ عَامٌّ، وَ الْجُودُ عَارِضٌ خَاصٌّ؛ فَالْعَدْلُ أَشْرَفُهُمَا وَ أَفْضَلُهُمَا.

ترجمه

از آن حضرت پرسيدند كه عدالت برتر است یا بخشش؟ فرمود: عدالت هر چيزى را در جاى خود قرار می‌دهد، در حالى كه بخشش آن را از جاى خود خارج مى‌سازد. عدالت تدبير عمومى مردم است [و شامل همه می‌شود]، در حالى كه بخشش گروه خاصّى را شامل است، پس عدالت شريف‌تر و برتر است.

امام صادق علیه السلام

إِنَّ النَّاسَ يَسْتَغْنُونَ إِذَا عُدِلَ بَيْنَهُمْ وَ تُنْزِلُ السَّمَاءُ رِزْقَهَا وَ تُخْرِجُ الْأَرْضُ بَرَكَتَهَا بِإِذْنِ اللهِ تَعَالَىٰ.

ترجمه

اگر در ميان مردم عدالت برقرار شود، همه بى‌نياز مى‌شوند و به اذن خدا آسمان روزى خود را فرو مى‌فرستد و زمين بركت خويش را بيرون مى‌ريزد.

امام صادق علیه السلام

كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الْوَرَعَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الصَّلَاةَ وَ الْخَيْرَ فَإِنَّ ذَلِكَ دَاعِيَةٌ.

ترجمه

مردم را به غير زبان خود [به مذهب خويش] دعوت كنيد، تا پارسايى و سخت‌کوشی [در عمل و عبادت] و نماز و خوبى را از شما ببينند؛ زيرا اینها خود دعوت كننده هستند.

امام علی علیه السلام

لَا خَيْرَ فِي عَزْمٍ بِلَا حَزْمٍ.

ترجمه

در تصميمى كه با دور انديشى همراه نباشد خيرى نيست.